Алтан шара һүлдэмнай

Оюна Цыбикова

- Оюна Матвеевна, ботаникын талаһаа алтаргана гэжэ юун бэ? Юундэ иимэ нэрэтэй болооб?

- Эрдэмэй талаһаа абажа үзэхэдэ, алтаргана – “карагана карликовая”, үбһэ ногооной бүлэдэ ородог олон жэлэй харгана. Тэрэ хуурай хүрьһэндэ, уларилай ямаршье хубилалтануудта тааража ядахагүй ургамал. Энэ харгана хоорондоо нягта холбоотой, мүшэр шэнги олон тоото һалаануудтай, набтархан аад, багжагар ургамал юм. Набшаһадынь нарин, багахан бүлэгүүдээр ургадаг.

Нэрэнь «алтан» гэһэн үгэтэй холбоотой. Үнэхөөрөөшье, холтоһониинь бага зэргэ алтан шаргалаар ялалзаһан үнгэтэй. Гэхэ зуура, хабарай һүүл багаар, зунай эхиндэ алтаргана ялагар шара багахан сэсэгүүдээр бүрхөөгдэдэг. Энэл үедэ талын зарим газарнууд алтаран долгитожо байдаг. “-ргана” суффиксын монгол хэлэнүүдтэ ехэнхидээ ургамалай нэрэнүүдые бии болгодог тула «алтан харгана», ородоор “золотник” гү, али “золотистый кустарник” гэжэ оршуулхада болоно.

- Шэрүүн уларилтай газарта ургахадань, ямар шанарнуудынь алтарганада туһалдаг бэ?

– Алтаргана өөрынь үндэрһөө үлүү гүнзэгыгөөр газар руу нэбтэрдэг үндэһэтэй. Энэнь ургамалда газарай хүрьһэнэй бүрин хаташоошье һаань, ундалха арга олгодог. Үшөө тиихэдэ алтарганын набшаһад жэжэхэн, зариманиинь сагай ошоходо, хадхуурнууд болошодог. Энэнь амитадһаа хамгаалха болон уһа ехээр хэрэглэхэгүй арга болоно. Набшаһадынь нимгэн сагаан хөөбэреэр хушаатай байдаг, энэнь баһа халуун наранһаа аршалхадань, туһа болодог. Үшөө нэгэ шэнжэнь гэхэдэ, бата бэхи, уян һалаа мүшэрнүүдынь болоно. Тэдэ шанга һалхиндашье, саһандашье, уларилай гэнтэ хубилхадашье тэсэбэритэй байдаг. Һонирхолтойнь гэхэдэ, алталмал холтоһон гансашье гоё бэшэ, харин аша үрэтэй — наранай туяае һөөргэдэхэдэнь туһалдаг. Шанга хүйтэнэй үедэ хамгаалдаг саахар болон тусхай бодосуудые намартаа нөөсэлдэг. Тиимэһээ алтаргана зунай ган гасуурыешье, шэрүүн үбэлыешье бата бэхеэр дабажа шададаг.

Тэрэнэй ан гүрөөлнүүдтэй харилсаан баһал һонирхолтой. Хадхуурнуудынь тэрэниие амитадай ехээр эдихэһээ хамгаалдаг, сэсэглэхэ үедэнь зүгынүүд, хэдэгэнэнүүд олоороо һуужа, саашаа олон ургамалнуудые үрэжүүлдэг. Үшөө тиихэдэ алтарганын һөөгүүд талын багахан амитадта, шубуудта хоргодохо арга олгодог.

- Буряад орондо алтаргана эгээл элбэгээр хаана дайралдадаг бэ?

- Нэн түрүүн уласай урда талын аймагуудта. Алтаргана Кабанскын, Байгал шадарай аймагуудай Худариин талада элбэг. Мүн Яруунын, Хэжэнгын, Сэлэнгын аймагуудта ургадаг.

Теэд алтаргана ганса талада ургадаг бэшэ. Шулуута хабсагайда ба хадын хормойдо элбэгээр ургадаг, тиимэһээ Зүүн Саяанда, Хамар- Дабаанда, Баргажанай шэлэ нюрууда, Улаан-Бургасайн, Витимэй үндэрлигтэ олоор ургадаг. Тиихэдэ хойто зүгтэшье, Багдарин тосхон шадар ургадаг гэжэ мэдээсэлнүүд бии. Юрэнхыдөө, бусад олон ургамалнуудай тон бэрхэшээдэг газарта ургадаг тула, энэ ургамал гайхалтай.

- Буряад оронһоо гадуур алтаргана үшөө хаагуур дэлгэрэнхэйб?

- Тэрэнэй ургадаг газар нилээд үргэн, тиигэбэшье гол түлэб Азиин дэбисхэртэл даа. Орос гүрэндэ Алас Дурнада бүхыдөө, Алтайда, Алтайн болон Красноярска хизаарнуудта, Хакасида, Тывада, Эрхүү можодо ургадаг.

Орос гүрэнһөө гадуур алтаргана Монголдо, Хитадай хойто хэһэгтэ, тэрэ тоодо Үбэр Монголдо, Зүүн Казахстанда ургадаг. Хаанашье адлирхуу байдалда дуратай: хуурай тала, шулуута хабсагай, хада уулын хонхорнууд. Тывагай зарим тээ хоёр мянган метр тухай үндэртэшье дайралдадаг.

Заримдаа алтарганые гоёлой ургамал болгон ургуулдаг, жэшээнь, Оросой урда Европын хубида.

- Алтарганада түрэлнүүд бии гү?

- Байнгүй яахаб даа. Дала гаран зүйлнүүдэй бага харганануудай тоодо ородог. Тэдэ бултадаа нэгэ түрэлтэй, олон адлирхуу зүйлнүүдтэй: шара сэсэгүүд, адли набшаһад, заримдаа хадхуурнуудтай.

Манайхиһаа гол илгаань гэхэдэ, тэдэнэй хэмжээн болоно. Латин «pygmaea» гэһэн нэрэ соо «карлик» гэһэн удхатай байһаниинь миин тааралдал бэшэ. Жэшээнь, тэрэнэй суута «эгэшэ» карагана древовидная (шара акаци гэжэ нэрэтэй) гурба-дүрбэн метр хүрэтэр үндэртэй ургадаг, харин алтаргана багахан һөөг заандаа үлэнэ.

- Алтаргана Буряадай байгаалида ямар үүргэ дүүргэнэб?

- Ехэ шухала. Хүсэтэй үндэһэниинь газарай хүрьһые һалхинда үлеэлгэхэһөө, нуралгаһаа бэхижүүлнэ. Алтаргана налуу газарнуудай хүрьһэ зандань сахихада туһалдаг, элһэнэй эзэмдэхые тогтоодог, нуралгаһаа хамгаалха байгаалиин хаалта болоно.

Үшөө тиихэдэ тэрэнэй һөөгые тойроод тусхай микроклимат бии болоно. Дээрэ хэлэһээрни, эндэ хорхой шумуулнууд, багахан амитад хоргодохо газар олодог. Үбэр Байгалай хизаарта, Тывада харганын бүхэли таланууд бии, тэндэ алтаргана газарай түхэл шэмэглэдэг гол ургамалнуудай нэгэн юм. Алтаргана ганса тала дайдада миил ургана бэшэ — тэрэнэй һөөгүүд бусад ургамалнуудта таатай оршон байгуулжа, биологиин олон янзые сахиха хэрэгтэ хубитаяа оруулдаг гэжэ бата бэхеэр хэлэхээр юм.

- Буряадууд алтарганые үдэр бүриингөө ажабайдалда хайшан гэжэ хэрэглэдэг байгааб?

- Уян залуу мүшэрнүүдээрнь “байгаалиин аргамжа”- үртэһэ хэдэг, хатуунуудыень түлишэ болгон хэрэглэдэг. Набшаһа, сэсэгынь арадай эмнэлгэдэ хэрэглэгдэдэг – ханяаданда, халуурхада ба хадхаляатахада шүүһыень хэрэглэдэг. Бэе махабад сэбэрлэлгэдэ: шарые дарадаг, шарха эдэгээхэ эм болгон хэрэглэдэг байгаа. Хатуу сагта ургамалай үндэһэ бусалгаад эдидэг байгаа.

Теэд эгээл шухалань – ургамалай түхэл. Уян нугархай алтаргана эршэ хүсэтэй амидаралай һүлдэ болонхой. Тэрэ амидарха аргагүй шахуу газарта ургаад лэ, жэл бүри алтан сэсэгүүдээр шэнээр бүрхөөгдэдэг.

Анна Огороднигой гэрэл зураг

- Тиимэһээл алтаргана уласхоорондын буряад нааданай һүлдэ тэмдэг болоо гээшэ гү?

- Минии һанахада, тон гүнзэгы удхатай һүлдэ болоно. Алтарганын талмай ехэнхидээ буряад арадай түүхэтэ газарнуудтай – Байгал далайһаа эхилээд, Монголой тала дайдаар тарана. Тэрэнэй хүсэтэй үндэһэниинь хүн бүхэнэймнай түрэл нютагтаяа, элинсэг хулинсагтаяа холбоотой байһаниие һануулна.

Хатуу шэрүүн байдалда ургадагшье һаа, гоё һайханаа, амидаралайнгаа хүсэ бүгэдэндэ харуулна. Тиимэһээ олон бэрхэшээлнүүдые дабажа гарахадаа, түрэл хэлэеэ, үндэһэн соёлоо, ёһо заншалаа сахижа шадаһан буряад арадай түүхэдэ гүнзэгыгөөр таарана. Тиимэhээл “Алтаргана” нааданай нэрэнь манай эб нэгэдэлэй, үе үенүүдэй холбоогой бата бэхи үндэһэтэй байһаниие гэршэлэн батална. Энэ наадан дэлхэй дүүрэн ажаһуудаг буряадуудай нэгэдэһэн баяр ёһолол гэжэ эмхидхэгдэнэ ха юм.

- Алтарганые мүнөө сагта шэнжэлхэ, олондо дэлгэрүүлхэ хэрэгтэй гү?

- Хэрэгтэйл даа. Арад зомнай нааданай нэрэ мэдэдэгшье һаа, ургамалые өөрыень мэдэхэ хүнүүд үсөөн. Гэхэ зуура, алтаргана мүн лэ эрдэмэй талаар ехэ һонирхолтой. Тэрэ мүнөө үгы болохо аюулда ородоггүйшье һаа, мүнөөнэйнь байдал ба арга боломжонь үшөөл хүсэдөөр шэнжэлэгдээгүй байна.

Шэнжэлэлгын дүнгөөр, олон тото биологическа эдэбхитэй бодосууд — антиоксидантнууд, флавонолнууд, дубильна бодосууд, пектинэй нэгэдэлнүүд тэрээндэ байдаг. Үшөө тиихэдэ эдэ бодосууд ургаха газарһаа дулдыдажа, илгаатай байдаг юм. Жэшээнь, хужартай газарай ургамалнууд бусадта орходоо, үлүү сэнтэй бодосуудтай байдаг. Магад, эдэ шэнжэнүүд ерээдүйдэ эмнэлгэдэ болон эм найруулгада хэрэглэгдэхэ. Гэбэшье, шэнжэлэлгэ ба клиническэ туршалгануудые үргэнөөр ябуулха хэрэгтэй.

Эм домто аша туһатай байхаһаа гадна, алтаргана, урид тэмдэглэһээр, экологическа арга боломжо ехэтэй. Ургамалые газарай шэмэглэлдэ, налуу газарай хүрьһые тогтууритай болгоходо, газарнуудые һалхинһаа хамгаалхада, һандарһан, нураһан газарнуудые һэргээхэ хэрэгтэ хэрэглэхэдэ хэрэгтэй. Газар азодоор баяжуулха шадалтай байһанайнгаа ашаар алтаргана мелиорацидашье аша туһатай байха.

Һургуулинуудта болон дээдэ һургуулинуудта алтаргана тухай бүри дэлгэрэнгыгээр хөөрэхэ, эрдэмэй олондо мэдээсэгдэхэ түсэлнүүдые зохёохо, ландшафтын дизайнда, эко-замуудые байгуулгада, фитозүйлнүүдые үйлэдбэрилгэдэ хэрэглэхэ шэнэ арга боломжонуудые бэдэрхэ хэрэгтэй. Энэ багахан һөөг ургамал аргагүй ехэ арга боломжотой. Биологиин эдэбхитэй бодосуудтай сэгнэшэгүй энэ ургамал соёлой шухала һүлдэ тэмдэг болоно. Мүнөө бидэ эдэ хоёр дүрые нэгэдүүлжэ, һүлдэ тэмдэгые эрдэм мэдэсэтэй, практическа удхатай болгохо ёһотойбди. Тиигэбэл бидэ ганса ургамалые бэшэ, мүн тэрээнтэй холбоотой соёлой удха шанарые ерээдүй үеынхидтэ дамжуулжа шадахабди.