Главная / Новости /Общество / Үүбэй-бүүбэй, хүүхэйхэн, үлгы соогоо унтыш даа

Үүбэй-бүүбэй, хүүхэйхэн, үлгы соогоо унтыш даа

07-03-2018

Нохой жэлээ Буряадаймнай хүн бүхэн һайн һайханаар угтажа, баяр баясхалангаа бултанда хүргэнэ. Энэ заншалта найрнай үндэһэн соёлоо, ёһо гуримаа һэргээн сахиха буянта хэрэгтэ ехэ һайн түлхисэ боложо үгэдэг. Манай сурбалжалагша хо­тын сэсэрлигүүдтэ яажа сагаалнаб гэжэ һонирхобо.

- Улаагшан Тахяа жэлээ үдэшэжэ, шара Нохой жэ­лээ шадалаараа угтанаб­ди. Хоёрдохи жэлээ буря­ад хэлэ хүүгэдтэ үзүүлжэ байнабди. “Националь­ный сад” гэжэ түсэлөөр хүдэлнэбди. Үхибүүднай олон яһатанай, тиимэһээ буряад хэлэ оройдоошье мэдэхэгүй байһан юм. За­луу буряад түрэлхидшье түрэл хэлэеэ мэдэхэгүй бай­на. Тиимэһээ тэдэ өөһэдөө үхибүүдтэеэ буряадаараа хэлэжэ һурахые оролдоно. Үхибүүн гэртээ ерэхэдээ, ойлгоһон үгэнүүдээ эжы абадаа дабтан хэлэжэ бай­хадаа, һайнаар һанажа аба­на. Шүлэг, дуунуудые бу­ряадаар сээжэлдүүлнэбди. Бишыхан шабинарнай угаа һонирхожо, оролдосотой­гоор сээжэлдэдэг, - гэжэ Улаан-Үдын Ключевская гу­дамжаар оршодог “Волшеб­ный гном” гэжэ хүүгэдэй сэсэрлигэй хүмүүжүүлэгшэд хөөрэнэ.

Сагаан һарын наадан

Хадагууд дээрэ сагаан эдеэ бариһан хүбүүн басаган хоёр айлшадые – түрэлхидөө угтажа, амаршалгын үгэнүүдые хэлэнэ. Эндэ заншал­та ёһоор Сагаан һарын сага­ан эдеэ ундан табаглаатай: һүн, үнжэгэтэй, зутараантай, сайлгасатай сай, хүрэнгэ, та­раг, зөөхэй, үрмэн, тоһон, ху­рууд, мойһотой зөөхэй, аар­са, айрһан байна.

- Үнгэрһэн жэлдэ бидэ Светлана Дамдиновна за­хиралтаяа бэлдэһэн “Зан­шалта буряад байра бай­далда буряад хэлэ үзэлгэ” гэжэ түсэлөөрөө Буряад Уласай Болбосоролой яа­манай грант шүүгээбди. Тэрэ мүнгөөрөө түрэлхидэй туһаламжаар энэ таһаг түхеэрээбди, үхибүүдтээ заншалта буряад хубсаһа оюулаабди, - гэжэ буряад хэ­лэнэй багша Долгорма Цы­ренова хөөрэнэ.

Таһаг соо түхэреэн буря­ад гэрэй түхэл түхеэрээтэй байна. Эндэ буряадаар хубсалуулһан хүүхэлдэй эзэн ёһоор һууна. Сэргэдэ морин уяатай байна. Ханаарнь бу­ряад оньһон үгэнүүд ород ор­шуулгатайгаар, уран зурагтайгаар үгтөөтэй харагдана. Табан хушуу малай, бэшэшье гэрэй амитадай зурагууд үлгөөтэй. Эндэ гараһан жэ­лэй һүлдэ Нохой гол һуури эзэлнэ. Сагаалганда зорюул­жа үхибүүдэй зураһан, хэһэн бүтээлнүүд табяатай байха­даа, түрэлхидэй анхарал та­тана.

“Сагаан һара” гэжэ хүгжэм зэдэлжэ, амаршалгын хатар хүүгэд гүйсэдхэбэ. Сэсэрли­гэй захирал Светлана Дам­диновна Гыргенова шабина­раа, ажалшадаа, түрэлхидые Сагаан һараар халуунаар амаршалба.

Тахяа жэлээ үдэшэнэбди гэжэ тахяагай дальбараануу­дай хатар гүйсэдхэгдэбэ.

Хайшан гэжэ нохой хүнэй нүхэр болооб гэжэ хүүгэд зүжэглэмэл наада харуулба. Шоно, баабгай, бар, арсалан боложо наадаһан хүүгэд удаа дараалан гаража мэндэшэ­лэлдэнэ. Тиихэдээ гурба тоое сээжэлдэнэ: тэдэ 3 хоног, 3 һүни хамта хононод; “айм­хай” гэжэ шэнэ үгэнүүдтэй танилсанад. Тииһээр эгээл зүрхэтэй, айхые мэдэхэгүй хоёр хүлтэ хүнтэй нохой танилсажа, үнэн нүхэрынь болоно. Удаань тэдээнтэй морин, үхэр, хонин, яма­ан, тэмээн гэгшэд ерэжэ нүхэсэнэ. Иигэжэ үхибүүд гэрэй амитадтай - табан ху­шуу малтай үшөө дахин та­нилсана. Наадаха хоорондоо буряадаар хэлэжэ һураха иимэ онол арга багшанарай олоһониинь һайн гэжэ тэм­дэглэе.

Оньһон үгэнүүдые хэлсэ­жэ, таабаринуудые таалсаба. Нэн түрүүн нохой тухай таа­баринууд таалгагдаба:

Хон-хон дуутай,

хондолой дээрээ дэгээтэй,

- гэжэ анханай буряадаар мэдэхэгүй байһан эдэ бал­шархан хүүгэдэй хэлэжэ, таажа байхада, урмашамаар байгаа.

Тиигээд лэ үхибүүд түрэлхидөө, багшанараа сага­алба. Юундэшьеб даа, баг­шанарынь доллар мүнгэ бэлдэһэн байгаа, хүн бүхэн баян болог гэжэ һанаһан байгаал хаш. Тиибэшье, баян тарганһаа аза жар­гал ерэдэггүй, эхэ эсэгын буянһаа үри үхибүүдэй жар­гал эхилдэг, саашадаа ажал­ша бэрхэһээ, хүсэл зоригһоо, эрдэм ухаанһаа амжалта, аза жаргал ерэдэг юм гэжэ ойл­гуулбал һайн байгаа гэжэ ма­най сурбалжалагша энэ үедэ һаналаа табяа.

Амидын жаргал

Үрмэ зөөхэй хоёр бэшэ –

Ажал эрдэм хоёр,

- гэжэ арадай сэсэн үгэ бии ха юм.

Заншалта нааданууд­шье эхилжэ, үхибүүд дүхэриглөөд, шагай шүүрэхэ наа­да эхилбэ. Удаань нааданхай номо һуршаар харбажа на­адабад. Хүүгэд наадажа сада­ад, түрэлхидтэеэ, багшанар­таяа үндэһэн ёохор хатарба.

Сэсэрлигэй шабинар эл­дэб янзын хэмжээ ябуулга­нуудта эдэбхитэйгээр хабаа­дадаг юм байна. Радиодошье хөөрэһэн, Буряадай телеви­денеэршье харуулагдаһан байна. Буряадаймнай эли­тэ ехэ уран зохёолшо До­ржо Эрдынеевэй зохёохы үдэшэдэ, “Сагаалганай уул­залгануудта” эдэбхитэйгээр хабаадаһан хүүгэдтэ Үндэһэтэнэй номой сангай Бая­рай бэшэгүүдые Светлана Дамдиновна бэлэгтэйгээр барюулаа.

Нааданай эсэстэ Долгорма Долсоновна бултанда Сагаан һарын үреэл хүндэ- тэйгөөр табяа. Ургадаг ного­ондо үндэһэн хэрэгтэй,

Ургажа ябаһан үри хүүгэдтэ

Урихан үгэнүүд, үреэлнүүд сэнтэй. Энэ сэсэрлигтэ хүдэлдэг Любовь Галимул­ловна Хуснутдинова, Эржена Валерьевна Доржиева, Свет­лана Климентьевна Дондо­кова хүмүүжүүлэгшэд булта буряадаараа хөөрэлдэдэг һайхан заншалтай. Тиимэһээ буряадаар заадаг Долгорма Долсоновна Цыреновада, Сэсэг Бадмаевна Бадмаева­да, хүгжэмэй багша Сэсэгма Ринчиновна Доржиевада бэе бэеэ дэмжэлсэжэ, нэгэл зо­рилготойгоор ажалаа ябуул­хадань, амаршье, урагшатай­шье байна.

Үлгыдэ оруулха ёһо

Нааданай удаа түрэлхидтэ Долгорма Долсоновна Сэсэг­ма Ринчиновна хоёр үхибүү үлгыдэ оруулха ёһо харуулаа.

Эхын арюун умайһаа ал­тан дэлхэй дээрэ мүндэлһэн нялха хүүгэн элүүр энхэ, мууе хараа, дуулаагүй тон арюун юм. Хүүгэнэй саа­шанхи наһанайнь ажабай­дал эхэ эсэгын, саашадаа уламжалан хүүгэдэй сэсэр­лигтэ - хүмүүжүүлэгшэдэй, һургуулида багшанарай үр- гэмжэһөө болохо. Тиимэһээ хүүгэдээ мууе харуулангүй, дуулгангүй, һайн һайхан оршон байдалда дэгжээхэ шухала. Үдэр бүри хүүгэд алишье талаараа ургажа байдаг. Тэршээхэн тэрэ­нэй һонирхол үдэр бүри үргэдэжэ, али бүхы юумые һайхашаажа һарбалзаха. Тиихэдэнь: “Боли! Һуу!” – гэжэ байжа тэдэниие зандажа, хараажа болохогүй, харин бүри һонирхуулха, наадуулха хэрэгтэй. Эдэ бүгэдэ хүмүүжүүлгэ нарай нялхаһаа, үлгыһөө эхитэй гээшэ.

Гурба хоноод, үхибүү

Гурим заншал сахигшад

Хуһан модон үлгыдэ

Хуушан ёһоор оруулха.

Долгорма Долсоновна өөрынгөө үлгые асаржа ха­руулхадаа, шанар шэнжынь удхалан хөөрэбэ. Мүнөө саг­та түрэлхид нарай нялхаяа коляска соо хэбтүүлнэ. Тэрэ гээшэмнай бэедэ хоротой эл­дэбын зүйлнүүдһээ хэгдэһэн юумэн хадаа амилхыншье аргагүй. Тиимэһээ нарай хүүгэн ехээр хүлэрнэ, иимэ ушарһаа элдэбын арһанай, уушханай болон бэшэшье үбшэнүүдтэ барюулна.

Урданай үлгы жэнхэни хэрэгсэлнүүдээр хэгдэһэн тула, ямаршье хорогүй юм. Урагша хойшонь дүүжэн- дэхэдэ, үхибүүн агаар ехээр һорожо, һайнаар амилхадаа, уушханһаань эхилээд, бүхы бэе махабадынь элүүрээр хүгжэнэ.

Дүрбэ холбоотой үүбэйдэ

Дүтыгынь төөбии оруулдаг.

Хониной шаантын сэмгэ бариһан

Хажуудань заахан хүбүүн байха.

- Шаанта гү, хүбүү гү үүбэйдэхэ? -

Шанга хоолойгоор төөбии асууха.

Һая хэлэндэ ороһон үхибүүн бурханай амаар хэ­лэдэг юм гэдэг. Тиимэһээ хүбүүхэйн: “Шаанта”, - гэжэ харюусаа һаань, лама бөөдэ заһал хүүлэжэ, энэ ёһо гурим дахин дабтагдадаг.

Үүбэй-бүүбэй хүүхэйхэн

Үлгы соогоо унтыш даа.

Үүбэй-бүүбэй хүүхэйхэн

Үргэһэндөө абтыш даа.

Долгорма Долсонов­на мүн баһа урданай угжа харуулжа, баһал һонин хөөрөө дэлгэбэ. Мүнөөнэй хууха угжа соо һү халааха­да, элдэбын хорото бодосу­уд илгаран гарана. Харин буряадууд малай эбэрээр угжа хэдэг байһан тула, энэ жэнхэни зүйл бэедэ ямар­шье мууе хүргэдэггүй. Хүхэлтэнь мүнөө баһал хи­меэр болбосоруулагдаһан зүйлһөө хэгдэһэндээ, му­угаар нүлөөлнэ. Энээнһээ боложо, шүдэншье муугаар, жэгдэ бэшээр ургана. Урдан­даа зөөлэн арһан хүхэлтэ хүхүүлдэг байһан гээшэ.

Иимэ һайн удха­тай хөөрэлдөөн боложо, түрэлхид баярлаа. Угайн­гаа заншалаар багашуулые хүмүүжүүлжэ байһан багша­нарые, хүмүүжүүлэгшэдые Эхэнэрнүүдэй һайндэрөөр амаршалаад, дэмбэрэлтэ ажалдань амжалта хүсэе.

(Аюша Доноевой шүлэгүүд хэрэглэгдэбэ)

Авторай гэрэл зурагууд

Сэнгэ РИНЧИНОВ​

Теги:



Наши издания