Главная / Новости /Общество / «Шэнээр һунгаха арга һая наашада үгтэхэгүй»

«Шэнээр һунгаха арга һая наашада үгтэхэгүй»

14-03-2018

Буряад Уласай Толгойлогшо Алексей Цыденов һунгаха эрхэтэй хүн бүхэндэ хандажа хэлэхэ байнаб, хожом хэзээшье шэнээр һунгаха арга боломжо байхагүй. Дүтын зургаан жэлдэ бүхы Россиин, манай Бу­ряад Уласай хуби заяан шиидхэгдэхэеэ байна гээшэ. Хэн юрэнхылэгшэ болоноб, тэрээнһээ гүрэнэй заяан дулды­даха. Маанад дайсад олонтой зон гээшэбди. Тиимэһээ тэдэнэртэ ахирхан, үгэдэнь орохо Росси хэрэгтэй. Арад зоной нэгэдэһэн хүсэн ядерна ямаршье буу зэбсэгһээ хүсэтэй», - гэжэ уласай Толгойлогшо өөрынгөө хандалга соо онсоор тэмдэглээ.

Арадаа һүхэтэй «нүхэд»

Ородой Холбоото Улас үсөөн нүхэдтэй, олон дай­садтай. СССР гүрэнэй уна­хада, 1991 ондо гүрэн до­торнай юунэй болоһые аха болон дунда наһанай зон мүнөө элеэр һанана гээшэ. Агуу гүрэниие һандаргаад, жэжэхэн хэһэгүүдээр хубаан, үмсэлжэ байһан үе саг. Асари ехэ заводууд гэб гэнтэ ажа­лаа зогсоожо, салин хүлһэгүй үлэшэһэн багшанар, эмшэд буруушаалгын хэмжээ ябу­улгануудта хабаадаагүйдэнь аргагүй болоо. Сэрэг суурта үндэр тушаал эзэлжэ ябаа ноёд ашаа тээжэ, такси жо­лоодожо, үл залгадаг бэлэй. Сагдаанар бензингүйдэжэ, һүниин харанхыда болоһон гэмтэ ябадалнуудтай тэмсэ­жэ бирахаяа болёод байгаа. Түймэр сарагшад мүн лэ тоһо түлишэгүйдэжэ, бай­шан гэрнүүд «улаан дээр­мэшэнэй» хүнэһэн болодог һэмнай. Түб һуурингуудай, тэрэ тоодо Улаан-Үдын гол гудамжанууд зайн галайнгаа түлбэри диилэхэеэ болиһонһоо уламжалан, ха­ранхы байдаг һэмнай.

Эдэ бүгэдые бидэ өөрынгөө нюдөөр хараабди. Гэхэ зуура баруун гүрэнүүдтэ ажаһуудаг манай «нүхэд» «баруунай эрилтэнүүдтэ» түргэн гэгшээр хүрэжэ байһандамнай үнэн зүрхэнһөө баясадаг һэн гүб даа. Ородой Холбоото Ула­сай үе-үе болоод лэ, халам­гай байдаг Юрэнхылэгшын дала мүрые тоншосогоохо зуураа: «Зүб даа, зүб!» - гэжэ байгаад, хэды олон дайсад­най урмашадаг һэн бэ? Рос­сиин ноёд бодолгүйгөөр буу зэбсэгүүдээ һүнөөгөө, үйлэдбэриин, эрдэмэй тала­ар һураггүй һула болоо. Хари гүрэндэ улас түрын ажал хэ­рэг эрхилэгшэдэй үгэдэ оро­дог болоо. Үе-үе болоод, манай гүрэн энэ-тэрэ хараалда хүртэхэ. Теэд юунэй түлөө хараалгадаг байгаабибди? Кавказай бандидуудтай тэмсэжэ, тэдэнэй эрхэ сүлөө хасаһандаа гү? Гэхэ зуура олон мэргэжэлтэдэйнгээ са­лингые сагтань түлөөгүйдөө тэрэ сагай Росси хүнэй эрхэ сүлөөгэй талаар гэмэ зэмэгүй байгаа гү? Хубилган шэнэдхэлгын үе саг дээрэ, мүнөө болоходо, гэмэ зэмэеэ тохонобди. Гэхэ зуура сада­тараа эдеэлээгүй үхибүүд, үл залгахын хойноһоо бог шорой хаядаг газарнуудые уудалдаг наһажаал зон тии­хэдэ дан аргагүй олон байгаа гүб даа.

Мүнөөнэй Ородой Холбо­ото Улас тиимэ байдалһаа холодохые шуумайжа байна. Урагшаа амжалтатайгаар ябаха бүримнай, шиидхэхэ зэргэтэй бэрхэшээлнүүднай олон боложол байна. Мүнөө бидэ сэрэг суураа зохихо хэмжээндэ оруулжа ша­даабди. Буу зэбсэгнай са­гай эрилтэнүүдтэ харюу­садаг болоо. Улас түрын гадаадын асуудалнуудые шиидхэхэдээ, Росси гүрэн үндэһэтэнэйнгөө һонирхол урдаа эли тодоор баримтал­даг болоо. Тиихэдэнь дайсад­най боолто, хаалтануудые зохёожо, манай гүрэниие һүнөөхэ удхатай өөрынгөө политика ябуулжал байна. Тэдэнэр ямаршье аргаар Россиин эдэй засагай байдал уруу дараха һэдэлгэеэ хэзээ­шье талада орхихогүй.

Арадаа һүхэ ганзагалһан «нүхэдтэй» манай гүрэн оло дахин дайралдаһан аабза: хаанта засагайшье байхада, коммунис намай хүсэндөө ороһон сагташье тэдэнэр олон һэн. Теэд манай элин­сэг хулинсагууд, эжы абанар­най өөрынгөө шадал, эршэ хүсэлые үргэн олониитэдэ харуулхын аргаар хэнэйшье урда үбдэгэлдэжэ унаагүй ха юм.

Хэрэгтэй дэмжэлгэ маанадта байна

Буряад Улас Юрэнхылэг­шын һунгалтада тон эдэб­хитэйгээр хабаадаха зэргэ­тэй. Энэ хадаа оршон сагтаа шиидхэгдээдүй байһан олон зүйлнүүдые зүб мүрөөр шиидхэхэ. Алексей Цыде­нов хандалга соогоо сэхы­ень иигэжэ табина ха юм: «Мүнөө дээрээ бидэ гүрэнэй мүнгэнһөө ехээр дулдыдаг­ша можо нютаг байнабди. Һүүлэй үедэ гүрэн манай Буряад Уласта мүнгэеэ ото һомолдог болоод байна. Энэ байдалаа алдахагүйн тула һунгалтын үдэртэ гэртээ һанаа амар бү һууял даа».

2017 ондо гүрэн Буряад Уласта урдань үзэгдөөгүй ехээр мүнгөөр туһалаа. Тэрэ­нэйнь ашаар Улаан-Үдэ хото дардам замуудтай болоо. Юрэнхылэгшын зарлаһан «Аюулгүй шанартай хар­гынууд» гэһэн түсэлэй дагуу дэмбэрэлтэ энэ хэрэг бүтэнэ гээшэ. Энэ хүдэлмэри байгша ондо үргэлжэлхэ. Үдэ мүрэниие һэтэ гатал­ха хүүргэ юрын мүрөөдэл байһанаа, һая наашадаа ба­ригдахань. Владимир Пути­най даалгабаряар тэрэнэй түсэл бэелүүлэгдэжэ эхилэн­хэй. Хүүргын барилгада 5,5 миллиард түхэриг гаргашалагдаха юм. Буряад Уласай Засагай газар гүрэнэй энэ мүнгэ һомолходо хэрэгтэй мэдүүлгэ Ородой Холбоото Уласай Засагай газарта оруулаад байна.

Россиин Засагай газарай үзүүлһэн сэхэ нүлөөгэй аша­ар Буряад Уласта ажаһуудаг, мүн олзын хэрэг эрхилдэг зоной түлэдэг зайн галай түлбэри үнэгүй боложо үгөө. Гүрэнэймнай олон можо ню­тагуудта зайн гал манай эндэхидэ орходоо үнэтэй. Бу­ряад Уласай Засагай газарта хүдэлдэг ноёд энэ түлбэри доошолуулхада хэрэгтэй бэ­шэг баримтануудые үндэр тушаалта гүрэнэй ноёдто харуулжа, зайн галай түлөө багаар түлэдэг болгобо. Тиигэһэнэйнь ашаар Буряад Уластахи зайн галай үнэ сэн Россиин тон хямда сэнтэй түрүү арбан можо нютагу­удай дунда һуурияа олобо. Харин олзын хэрэг эрхилэг­шэдэй түлэдэг түлбэри хара­хада, бүхы можо нютагуудай түрүүшын гурбанай нэгэнэй эбтэй жагсаалда оробо.

Улаан-Үдэ хотодо агаарай онгосонуудай ниидэдэг, бу­удаг дардам замай барилга дүүрэхэ тээшээ болобо. Тэ­рэнэй ашаар Улаан-Үдэ хо­тыемнай бүри олон уласхо­орондын авиарейснүүд һэтэ ниидэжэ захалха. Тон хямда сэнгээр улаан-үдөөрхиниие Москва абаашадаг, асар­даг «Победа» авиакомпани ажаллаһан хэбээрээ.

Нёдондо август һарада Владимир Путинай Буряад орон ерээд ошоһоной ашаар, Байгал шадар ажаһуудаг арад зоной ажабайдал һураггүй һайн боложо эхилээ. Байга­али хамгаалха тухай гүрэнэй олон хуулинуудай хүн зоной байдалда харша дансануудта нэмэлтэ хубилалтанууд ору­улагдажа байна. Хэхэ ажа­лынь ехэл юм аабза. Гэбэ­шье, ажабайдал һайн тээшээ хубилжа эхилээ. Улаан-Үдэ хотодо угаадаһа сэбэрлэдэг түхеэрэлгэнүүд сохом бариг­даха болоо. Энээнһээ урид энэ хэрэг мүнгэгүйдэһэнһөө боложо, тус бэрхэшээл шиидхэгдэдэггүй байһан.

“Улаан-Үдэ – Хяагта – Монгол Уластай хилэ” гэһэн харгы тусхай эрилтэнүүдтэ угаа түргэн тааруу боложо байна. Энэл харгы хожом хойшодоо Росси, Монгол, Хитад гүрэнүүдые бэе бэе­тэйнь улам нягтаар холбохо үүргэтэй. Ази түбиин ашаа­най машинанууд 2018 онһоо эхилжэ, Буряад Улас руу ородог болохо. Бараа зөөдэг бүхы компанинуудта энэнь ехэ аша үрэтэй хэрэг. Хитад ашаанай машинанууд Улаан- Үдэ хүрэдэг болохонь ха юм.

Энэл, 2018 ондо 233,25 модо утатай автохаргыну­уд 8,3 миллиард түхэригтэ һэльбэн шэнэлэгдэхэ. “Улаан-Үдэ – Турунтаево – Хурамхаан – Шэнэ Уоян” гэжэ дардам зам Буряад Уласай хойто бэеые түб аймагууд­тай холбоо тогтоохо. Үлээшэ харгынуудые ёһо гурим со­онь һэльбэн шэнэлхын тула (тэдэнь 480 модо утатай юм) 40 гаран тэрбүм (миллиард) түхэриг хэрэгтэй гэжэ мэр­гэжэлтэд элирүүлээ.

Энэ хадаа гүрэнэй үзүүл- һэн сэхэ дэмжэлгын ашаар бүтэжэ байһан асари ажалай зарим тэдынь гээшэ.

Шэлэхэдээ, манда ямар ерээдүй хэрэгтэйб гэжэ бодохо шухала

Хэгдээгүй хүдэлмэри хи- зааргүй далай мэтэ ааб даа. Һурагшадай гурбан халаан­да хубааржа, хэшээлнүүдтээ ябахагүйн тула үшөө най­ман һургуули Буряад Ула­ста хэрэгтэй. Тэрэмнай 3 миллиард түхэриг болоно. Гурбанһаа долоо хүрэтэр наһатай хүүгэдэй бултадаа сэсэрлигтэ ошохын тула олон сэсэрлигүүдые бариха шухала. Нарай нялхануудые хараха яслинууд хэрэгтэй. Жэшээнь, энэ жэлдэ гүрэнэй бюджедһээ 440 сая түхэриг эгээл энэ хэрэгтэ дамжуу­лагдаха. Тиигээд 2019 ондо 328,5 сая түхэриг нэмэжэ бу­уха зэргэтэй.

Эдэй засагай ниитэ бай­дал һайжаруулхын тула ашагта малтамалнуудые олзоборилхо талаар хэдэн түсэлнүүдые бэелүүлхэ хэ­рэг гарана. Энэ хүдэлмэриин бүхэдэ Буряад Уласай бюд­жедтэ бүри ехээр татаба­риин мүнгэн орожо үгэхэ ха юм даа. Һая наашадаа Улаан-Үдын авиазаводто ТВС-2ДТС гэжэ шэнэ самолёт үйлэдбэрилэгдэжэ эхилхэ. Агаарай энэ онгосонууд Ан-2 гэжэ хуушан самолёт орлохо юм. 2021 онһоо 2025 он бо­лотор агаарай иимэ 200 он­госо Улаан-Үдын авиазавод гаргахаар түсэблэнхэй.

Буряад Уласай ниислэл хотодохи ТЭЦ-2 һэльбэн шэ­нэлэлгэдэ һая наашадаа оро­хо. 33 тэрбүм түхэригэй ехэ барилгын ашаар ТЭЦ-2 зайн галаар хангадаг болохо.

Монгол Уласые зайн га­лаар хангаха тухай асуу- дал Буряад Улас шиидхэ­хэ харюусалгатай. Манай эндэһээ бүхы юумэнэй дулдыдадаггүйшье һаань, Буряад Уласта ашаг эндэ һайн байха. Жэшээнь, хүршэ гүрэн ГЭС барихаһаань арсажа, Байгал далайе бузарлахагүй. Галуута нуу­рай ГРЭС улам эршэтэйгэ­эр зайн гал үйлэдбэрилжэ эхилхэ. Тиихэдэнь гүрэнэй болон уласай һанда мүнөө байһанһаа ехэ татабари орохо, хүнүүд ажалтай бо­лохо. Сибириин МРСК-гай утаһануудаар улам ехэ зайн гал дамжаха байна. 2023 ондо зайн галай талаар хүнгэлэлтэнүүдэй хүсэнэй буурахада, Буряад Улас өөрөө зайн галай зохихо үнэ сэн тогтоохо шадалтай боло­од байха.

Гэхэ зуура Монгол орон­до Тува Улас зайн гал дам­жуулха дуратай байһанаа мэдүүлэнхэй. Москва али можо нютаг дэмжэхэ гээшэб? Гэһээр байтар Үбэр Байга­лай хизаар, Эрхүү можону­удта энээнһээ дутахагүй бэрхэшээлнүүд эридээр то­бойн гараад лэ байна ха юм.

Энэ асуудал бэлэн харюу­тай юм. Һунгалтада эдэбхи­тэйгээр хабаадаһан зонтой можо нютаг шүүхэ. Тиимэһээ һунгалтын үдэр ябамгашаа нойрсожо болохогүй. Ушар иимэһээ Алексей Цыденов үнэнииень хэлэнэ: «Буря­ад Улас һунгалтада яагаад хабааданаб, хэды шэнэ­эн хүн һунгахаяа ошоноб - тэрээнһээ манай ерээдүй гаража ерэнэ. Буряад Улас - эгэршэгүй хүсэн, манай ерээдүй агуушье, һаруулшье гэжэ бүхы гүрэндөө харуула­ял даа».

Сергей ВАСИЛЬЕВ, Баяр ЖИГМИТОВ буряадшалба


Теги: Буряад Улас Буряад Уласай Толгойлогшо



Наши издания