Главная / Новости /Общество / ​Аяа хайрата Буряадни

​Аяа хайрата Буряадни

04-07-2018

“Унаад лэ бодожо байгты!” – гэжэ Хамба лама Дамба Аюшеев захидаг юм

Буряад арад болбол монгол туургатан сооһоо мүн лэ ехэ зоболон үзэһэн, тэрэ тоодо хашалган хамалганиие, да­ралта мүрдэлгые нилээд амасаһан гүб даа гээд, 90 наһанайнгаа да­баан өөдэ тэгүүлһэн хүгшэн буурал Сэпэлмаа эжымни хэлэдэг. Өөрыньшье хуби заяае гүрэнэй түүхэтэ хубилалтанууд алад гараагүй бшуу.

“Бусалтагүйгөөр ошоо һэн...”

Мухар-Шэбэрэй Боом нютагтаа 11-тэйхэн ябахадаа, эсэгынгээ “ан­гиин дайсан” гүүлээд, сарай дотор хаалгаад байхыень хүгшэн эжым­ни бүүр-түүр һанана. Балма гэжэ хүгшэн эжынгээ, Бытыцу хээтэйн­гээ даабаряар эдихэ хүнэһыень аба­ашажа, сарайн сонхоор барюулһан юм. Тэрэ гэһээр эсэгэеэ хараагүй. Бусалтагүйгөөр ошоо гээд, тиихэдэ хаанаһаа ойлгохо һэм даа...

Үнгэрhэн жэлдэ эжымни мүрдэлгэ хүүлэжэ, Ородой Аюулгүйе хамгаалгын федеральна албан руу мэдүүлгэ бэшүүлhэн юм. Тиин гэһээнь тон һонирхолтой баримта­та мэдээ ерэшоо: “Буряад-Монголой АССР-эй Верховно Сүүдэй 1941 оной апрелиин 21-эй тогтоолоор Цы­дыпов Цыден-Доржи Цыдыпович 7 жэлээр сүлөөһөө хаһагдаа. Совет засагта эсэргүүсэһэн, буруушааһан удхатай үгэ арад зоной дунда та­раагаа. Засаг баригшадые хардаа” гээд, бэшээтэй байба. Бүри саашань иигэжэ уншабаб: «Буряадай АССР-эй Прокуратурын 1992 оной майн 20- ой тогтоолой, мүн тиихэдэ Ородой Холбоото Уласай 5-дугаар хуулиин №1761-I “Политическэ хамалганда хохидогшодые сагааруулха тухай” статьягай ёһоор Цыдыпов Цыден- Доржи Цыдыповичэй нэрэ сагааруулагдаа».

Долоон жэлээр шорондо хаагда­ад, саашаа юун болооб? Юундэ гэртээ бусаагүйб? Иимэрхүү бодолдо ганса­та абтаад, бүри саашань мүрдэлгэеэ үргэлжэлүүлбэб. Нэн түрүүн уго­ловно хэрэгтэйнь танилсаха гэжэ шиидэһэн байнаб. Ородой Аюулгүйе хамгаалгын албан энэ хэрэгтэйнь гүйсэд дүүрэнээр танилсуулха эрхэгүй байшоо. Харуулбашье, ха­хад хэрэгынь намһаа хадагалаатай байба. Мүрдэлгын үедэ үбгэн абыем муушалһан хүнүүдэй нэрэнүүд ню­угдаатай гэжэ ойлгобоб. Прокура­турын хүдэлмэрилэгшын хэлэһээр, Цыден-Доржи Цыдыповичэй харюу­нууд ехэ тодо, бодомжотой. Һүбэлгэн ухаатай хүнэй үгэнүүд гэжэ ган­сата ойлгохоор. Бэеэ абархын ту­лада эсэстээ үбшэнөө тоолоодшье туршаа. Теэдшье туһа болоогүй! Молотовой нэрэмжэтэ колхозой хүтэлбэрилэгшэд “ангиин дайсани­ие” тушаажа үгөөл ха юм. Тэдэнэй урда дохижо доһожо шадахагүйл хадаа нугаршагүй зосоохитойл тула үбгэн абамни хосороо гэжэ ойлгобоб. Һуулгаха гэбэл, арга шал­тагаанай үгышье һаань, олоод лэ байха гүб даа... Нюдарган баяшуултай дүтын түрэлэй байһаниинь баһал нүлөөлөө аабза. Түрэһэн абынь дүүнэр баяшуулай тоодо оро­жо, гажа буруу 1937 ондо хамалган­да ороһон байгаа. Уданшьегүй аб­ганарайнгаа мүрөөр үбгэн абамни ябашоо болоно. Шорондо жэл тухай байгаад, хүйтэ ехээр абажа, уушха­най хадхаляа болоод, хада гэртээ хариһан гээд, хожомынь олоо бэ­лэйб, уголовно хэрэг сооһоонь.

Наһанайнь нүхэр Юмжид Цы­ден-Дамба гэжэ одхон хүбүүгээ аба­ад, түрэhэн нютагаа түрхэмүүдтээ Суулга руу ябашаһан. Уданшьегүй баһал наһан болоһон.

Агуу дайнай үедэ үхибүүн ябаһан хүгшэн буурал эжымни Бал­ма эжыгээ, Бытыцу хээтэйгээ да­хан-дахан, хадамай үхин болоhон. Абагүй, эжыгүй өөдөө болоһон ми­нии хүгшэн эжы хубитай, талаан­тай байшоо. Үльгэрэй Гэсэр мэтээр Хүсөөтын үхибүүдтэ үзэгдэдэг Пёодор (буряадаараа Балдан-Доржо) гэжэ абатаймни ниилэжэ, Түгнын эхин руу хадамда гараад, гурбан баатар хүбүүдые түрэжэ үндылгөө. Үнэн сэхэ, ажалша бэрхэ Эрдыне­евтэнэй уг үргэлжэлүүлхын тулада түрэһэн үри басаган байшоо ха юм, хүгшэн эжымни. Нүхэртэеэ хамта хонишоноор хүдэлжэ, зууһаа зуун түл абажа, нэрэтэй түрэтэй, олондо хүндэтэй болоһоншье. 1990-ээд ону­удай Шэнэдхэн хубилалтатай эбсэхэ дурагүй Пёодор абамни Горбачёвые зэмэлжэл байгша һэн. Улаан мяхаа­раа, өөрынгөө гараараа, бүхыгөөрөө оролдожо бодхооһон гүрэниинь ши­ирын зуруулаар бодоһон хуурсаг шэнгеэр унашоо ха юм. Яахаб теэд, ажабайдал үргэлжэлһөөр бшуу. Тэрэ үедэ хүмби гэжэ бэеэ мэдэржэ эхилһэн, ашанарынь (тэрэ тоодо би) ябанабди, үбгэн абынгаа аша хүсөөр, буянгаар. Сагаан һанаатай, дээрэ зүрхэтэй мүртөө даруухан номгон, түни түбшэн абамни һайн газарта түрэлөө олоһон лэ байха. Магад, намдаашье Намсарай боложо түрөө аалам?!

Теэд иимэрхүү жэшээнүүд хэды олон бэ? Урданай зон хатуу бай­гаа. Хашалган хамалганиие, Эсэ­гын дайн, гүрэн түрэеэ бодхоолго болон бусадые тэсэмгэйгээр даба­жа гараа. Булад Дашибалов ахайн тэмдэглэһээр, эгээл тиимэһээ нугар­жа шададаг болоо, илангаяа буряад арад. Эгээл тиимэһээ буряадуудай генэ дотор айха бариха орошонхой бшуу...


Бусахабди гэжэ бодоо ёһотой

Тиихэдэ бүри урид, XX зуунай эхиндэ, Октябриин хубисхалһаа бо­ложо, нютагаа орхижо хилэ гараһан буряадууд юу бодожо ябаа хаб? Заатагүйл бусахабди гэжэ бодоо ёһотой...

Хитад гү, али хилгааһан олон гү? Иимэ сасуулга дэмы бэшэ таран­хай гээд мэдэнэбди. Шоргоолжоной бута мэтээр шууяжа байдаг Хитад гүрэн дотор 10 мянга хүрэхэгүй буряадууднай үндэһэн ажахыгаа, хэлээ, соёл урлалаа алдаагүй ажа­мидаржа байна. Эгээл тиимэһээ Шэ­нэхээнэй буряадууд бидэндэ ёһотой жэшээ болонхой.

Гэбэшье үнгэрһэн зуун жэлэй ерээд онуудаар Ород гүрэндэ ажа­мидархаяа буряадууднай Хитадһаа ерэжэ эхилээ бэлэй. Тэдэ үндэһэн мал ажалдаа тусгаар бэрхэ һэн тула Буряадта шадахал юумээ хээл ааб даа. Агаһаа гарбалтай аба эжыгээ дурсан һанажа байһан Сэрэн-Жам­сын Сэрэн-Нима Мэдэгма ханитаяа 1998 онһоо Буряадта ажаһууна.

Сэрэн-Нима аха иигэжэ дуулга­ба: “Абамнай яагаад хилэ гараһан түүхэеэ орой яридаггүй байһан... Шандалиһаа гарбалтай байгаа. Эжымни Хара-Шэбэрэй Адагһаа гарбалтай. Шэмэд гэжэ нэрэтэй һэн. 1930-аад онуудаар Хитад руу гараһаниинь мүн лэ даа. Абамни 1993 ондо наһа бараа. 68-тай ябаа. Эжымни бүри урид, 1989 ондо, бур­ханай орон руу ошоо бэлэй. 61 наһа наһалһан”.

Шэнэхээндэ түрэһэн Сэрэн-Нима аха Мэдэгма ханитаяа ниилэжэ, Дол­гор, Дулсан гэдэг эхир басагадтай болоһон юм.

“Шэнэхээндээ малаал манажа ябаабди. Үмсэдөө олон мал үгы һэмди. Тэндэмнай мянга гаран хони­той, 40-50 үхэртэй зон бии. Тэдэнэй мал харадаг байгаабди. Һургуулияа дүүргэһээр малшад болообди. Бу­ряадта ерэжэ, баһал хүнэй мал хара­набди”, - гэжэ эбтэй бүлэ хөөрэбэ.

Гэхэдээ эдэ хоёр үхибүүдтэеэ хамта хариһаа ороһон гэжэ ни­лээд олон саарһа дансын талаар бэрхэшээлнүүдтэй ушардаг байна. Илангаяа Дулсан Долгор хоёр үринь. Тэдэ Буряадай уласай багшанарай колледжын оюутад юм. Гэбэшье, Ородой Холбоото Уласай паспортгүй һэн тула, гурбан һарын үнгэрхэдэл, Хитадаа бусаха баатай болоно. Ти­ихэдээ һургуулидаа хэшээлээ гээ­нэл даа гээд, Мэдэгма эгэшэ гомдол дүүрэнээр дуулгана һэн.

Хариин болоһон зониие хашажа, саг соогоо саарһаа хээгүйдэнь, гүрэн түрын үлдэһэн шэнги байдагынь баһал шаналмаар. Аба эжынгээ ню­таг руу бусаад, хүнэй мал хаража, хоолойгоо тэжээжэ ябаһан хорхойдо хорогүй зониие иигэжэ газаашалжа байхаар гү?

Молор һайхан Монгол орондо

Шэнэхээнэй буряадууд Хитад зөөжэ ошоод, тэндэхи зонһоо ехэ илгаагүй адлил ажаһууһан. Харин Монгол руу зөөһэн зон тэрэ үеын бэрхэшээлһээ гадуур бүри ехэ зобо­лон гараһан.Чойбалсан даргын за­хиралтаар 12 наһанһаа дээшэ хамаг эрэ буряадууд, 40-һоо 10 гаран мян­ганиинь, алуулһан гүб даа. Ум маани бадмэ хум! Хони гаргаха эрэшүүл үгы болошоо һэн гэжэ хэлсэдэг.

Монгол орондо ажамидаржа байгаа буряадууднай баһал 30-аад онуудай хамалганиие бэе дээрээ үзэбэшье, бүтэн бүлеэн үлээшэдэйнь үри һадаһад Монгол орондоо баһал нэрэ түрэтэй боложол байдаг. Бям­бын Ринчен гуайһаа эхилээд, олон­хи сэхээтэн – буряад гарбалтайнууд. Энхбаяр юрэнхылэгшэ, Сэнгын Эр­дэнын хүбүүн…

Түгэсхэлэй үгэ

Ород гүрэн дотор Буряад Улас- тай байнабди. 95 жэл гүйсэбэ. Тиимэһээ буряад үндэһэн соёлоо алдангүйгөөр, ажахыгаа һэргээжэ, саашанхи халаандаа бүхы баялигаа, тэрэ тоодо түрэлхи хэлээ, бэшэгээ дамжуулжа байя! Буряад сэдьхэлээ алдангүйгөөр лэ ажаһууя!

Үгэнь: Бата-Мүнхэ Гончиковой

Хүгжэмынь: Баяр Батодоржиевай

ТҮГНЫН ЭХИН

Түгнын эхин, Түгнын эхин

Түбхин сагаан шулуутай лэ,

Сагаан-Нуурнай – солын эхин,

Сарюун дорюун алхасатай.

Дабталга:

Олон нютаг хизаарта

Алдаршаа лэ Түгнэмнай.

Үнэр баян заяата,

Үлгы һайхан тоонтомнай.

Залаа баабай, Наримнай,

Наян- Наваа – заяашамнай.

Намарзамнай, Шэнэһэтэмнай-

Намжаа һайхан нютагууднай.

Хүбшэ тайга нэмэргэтэй

Хүсөөтэмнай хүгжэмтэй лэ.

Хамтын ажал хүсэтэйл аад,

Хэзээдэшье хэшэгтэй лэ.

Олон-Шэбэр суутай юм,

Олон туяа бадаруулаа.

Барга батанай угсаатанда

Баян байдал тодоруулаа

Гэрэл зураг дээрэ Сэрэн-Нима Мэдэгма ханитаяа

Сарюуна ЭРДЫНЕЕВА


Теги: Буряад орон Буряад Улас



Наши издания