Главная / Новости /Культура / ​«Алтаргана» нааданай уулзалганууд

​«Алтаргана» нааданай уулзалганууд

05-09-2018

Бүгэдэ буряадуудай “Алтаргана” наада наартай һайханаар бүтээгдээд, түүхын хуудаһан боложо ирагдаба. Түби дэлхэйгэ­эр тарашаһан угсаата буряад арад зон Үбэр Монголһоо, Үбэр Байгалһаа, Монгол Уласһаа, Буряад Уласһаа, Эрхүү можын нютаг бүхэнһөө буряад арадай Ехэ нааданда зунай зулгы долоодохи һарада зорижо ерээ бэлэйбди. “Алтаргана” нааданай тэнгэри доро, аянга ду­унай хүгжэм доро, Ангара мүрэнэй эрье дээрэ уулзажа, бүхэ барилдаа­шад, һур харбаашад, үльгэршэд, ирагуу найрагшад, дангинанар, арадай аман зохёолой абьяастан, уран гартан, шагай нааданай, һээр шаалгын бэрхэшүүл дүрбэн үдэрэй туршада танилсажа, нүхэсэжэ, тэмсэжэ, уулзажа баярлаа һэмди.

“Алтарганын” наадамай нээл­тын эхилхээ байхада, жагсаалда га­рахаа бэлдэжэ байһан бидэ олон, намилзаһан тугуудай һүр һүлдэ доро зогсонобди, таниһан таняашьегүй хүнүүд гэрэл зурагаа абалсана, зүрхөө хөөрэнхэйнүүд, жагсаалда ал­халхаа бэлэн зогсонобди. Аха айма­гай түлөөлэгшэ Мүнхэ-Жаргал Ошо­ровые хараад гоёшоогооб, саб сагаан дэгэлтэй, мүнгэн сагаан дэнзэтэй малгайтай, мүнгэн хутагаа, хэтэ сахюураа гурим ёһоорнь зүүнхэй, һайхан шарайтай манай Ага-Ханги­лай хүрьгэн юм даа. Хориин эрэшүүл хибсагар зангаар хүрхылдөөд, бибди гэһэн томоотойнууд, эрэ хүнэй һүлдэ бүһэ бүһэлэнхэй, мүнгэн хутагаа, хэтэ сахюураа зүүнхэй, улаан зала­ата малгайгаа хиисхүүлэнхэй, энэнь хадаа һүр һүлдэмни диилдэшэгүй бадаржа байна гэһэн удхатай, гоё­жо үмдэһэн дэгэлнүүдынь ёһо зан­шалаараа жэншэдгүй нарин няг­таар оёотой гэжэ адагламаар. Хүхэ, сагаан, ногоон, улаан, ягаан элдэб янзын үнгын дэгэлтэй, ута уужа үмдэнхэй бэреэд, татааһатай яб-саб дэгэлнүүдтэй сэбэрхэнүүд баса­гад нугын гоё сэсэгүүд мэтэ нюдэ һаргама һайханаар харагдана.

Буряад Уласай туг доро һүр жабхаланта хүгжэм соогуур одоол алхалалдабабди. Буряад орон ню­тагыемнай магтаһан магтаалай үгэнүүд зэдэлнэ. Буряад ороноо түлөөлжэ ябанаб гэһэн мэдэрэл зүрхэ доһолгооно!

“Алтарганада” ерэһэн хүн бүхэнэй үрэ зүрхэндэ бидэ буряад улад зон гээшэбди гэһэн мэдэрэл улаан дүлэн шэнги соробхилжо байгаа һэн. “Мэн­дэ амар! Та хаанахинайбта? Ямар омогойбта? ” гэһэн асуудалнууд, та­нилсалгын хөөрэлдөөнүүд тойроод зэдэлжэ байгаа һэн. Уулзаһан хүнүүд буряад хөөрөөндөө урмашанхай, асу­удал табихада, хүхюутэй дорюунаар харюусана, нюур шарайнуудынь баяраар толоржо, нюдэнүүдынь сог заляар ошотожо, хараһан үзэһэнөө гоёшоон хөөрэнэ. Эдэ хөөрөөнүүд таанадай анхаралда.

-Эрхүүгэй хүн зон “Алтарганада” ерэһэн айлшадаа сэдьхэлээ дэлгээн, хүндэмүүшэ буряад зан заншалаар угтажа абаа. Дэмбэрэлтэй гоё на­адан боложо байна. Олон хүнүүдээр танилсаабди, бидэнэй хөөрэлдэхэ, һонирхохо, һанаһанаа хубаалдаха юумэн олдоод лэ байгаа. Дала гараад иимэ наада хаража байһандаа баяр­тайб. “Алтарганада” үндэһэн наада­нуудаа: шагай, һээр шаалга, шатар оруулһандань баярланаб. Бэеын та­мирай хэрэгтэ наһаараа оролдооб, 35 жэл багшалааб, мүнөө шагай наа­данда Ага тойрогоо түлөөлнэб. Сагай эрхээр, үйлын үреэр хэдэн гүрэнэй дэбисхэр дээрэ таһарһан буряадууд бэе бэеэ мэдэлсэжэ, нүхэсэжэ, зүрхөө хөөрэн хөөрэлдэжэ байхадамнай, баясамаар һайхан байна даа,- гээд Сахюурта нютагай ажалай ветеран Батоева Цындыма Батоевна хөөрэнэ.

Һур харбагшадай харбалга хаража байһан Доржиев Валерий Пурбуевич Цыбикжапов Вячеслав Балданович хоёртой уулзашабаб. Тэдэ хоёр мэр­гэдэй харбахые хаража, мүрысөөнэй ябаса адаглажа байгаа һэн. Минии асуудалнуудта богонихоноор харюу­саба.

–“Алтаргана” наадан һайханаар боложо байна. Нээлтын баяр гоё­ор болоо. Тойроод баярай, уулзал­гын, һайндэрэй оршон үзэгдэнэ. Наадан үндэр хэмжээндэ, эдэб­хи үүсхэлтэйгээр, эмхитэйгээр бүтээхын тула эрхүүгэйхин тон ехэ оролдоо гээшэ. “Алтарганын” амин гол удха – буряадуудай сэдьхэлэй нэгэдэл, уулзалгын ехэ баяр мүн!

-Би Эрхүүгэй булагад яһатан бо­лоноб. Ехэ шоно угайб. Хани нүхэрни Үльдэргын, дэлдэгэр галзууд омогой юм. “Алтаргана” наада 2008 онһоо алгасангүй харадагбди. “Буряадай нэгэ үдэр” урилдаа хараха дуратайб­ди. Мүнөө жэл Эрхүү можын арадай аман зохёолой “Эрмэлзэл”, “Худайн гол” бүлгэмүүдые һайхашаан хара­жа, эхэ нютагайнгаа аялга шагнажа, одоол уярааб даа, - гэжэ Иван Влади­мирович Танхаев баяраа хубаалдаба.

“Нангин бууса”- буряадуудай ху­биингаа ажаһуудал болон ажахы эрхилэлгын эрхим жэшээнүүдые харал­га, “Үльгэр, магтаал түүрээгшэдэй урилдаан”, “Эрхим богонихон найру­улга элирүүлхэ мүрысөөн”, “Ирагуу найрагшадай” эрхимые элирүүлгэ – эдэ тэмсээнүүд Усть-Ордада болоо һэн.

Үльгэршэдэй, магтаал түүрээгшэдэй урилдаанай шүүгшэ, Россиин габьяата зүжэгшэн Нина Гармаев­на Токуренова хөөрэбэ: “Мүнөөдэр 28 абьяас бэлигтэн Агаһаа, Үбэр Байгалһаа, Эрхүүһээ, Монголһоо, Үбэр Монголһоо ерээ. Усть-Ордын тойрогой һаруул гоё соёлой бай­шан соо хүн зон олоороо сугла­раа. Эрхүү нютагнай алдар суута үльгэршэдэй нангин тоонто нютаг гээшэ. Аргагүй гоёор, уянгатуулан үльгэр түүрээдэг бэрхэ залуушуул олон боложо байна. Хүн бүхэн үльгэр түүрээжэ шадахагүй, досооһоон ямар бэ даа зориг хүсэл байха ёһотой бшуу. Хаа-хаанагүй нютагуудһаа ерэһэн үльгэршэд бултадаа бэрхээр, хүнүүдэй уяртар дуулана. Эрхимэй эрхимүүдые нэрлэе, Аха аймагһаа Баторов Гуржаб, Агаһаа Болотов Эр­дэм, Эрхүү можоһоо Дмитрий Ухна­ев, Дабаева Баира, Цырендылыков Алексей, Архинчеев Александр гэг­шэд.

-Соёл, уран зохёол, ирагуу найраг гээшэмнай сэдьхэл бодолоймнай үндэржэһэн хэмжээ, сэдьхэлэймнай хэды шэнээн эдеэшээд байһые хару­улжа шадаха иимэл зүйл ха юм даа. Илангаяа залуу ургажа ябаһан ула­ан бургааһадай саашадаа ерээдүй сагта хүн шэнжэтэй, оюун сэдьхэл­тэй, һайхан һанаатай, энэрхы нал­гай зантай хүмүүжэхын түлөө бидэ мүнөөдэр иимэ гоё “Алтаргана” на­ада бүтээжэ байна гээшэбди. Эхэ хэ­лээрээ уран шүлэг зохёодог ирагуу найрагшад олошоржо байна. Талаан бэлигтэй залуушуулай олошоржо байхадань, тон ехэ баярланаб. Бэрхэ-бэрхэ хүбүүд, басагад дороһоо урган бодожо байна. Элбэг Зандраев, Се­рафима Балданова, Жамийнжавай Баярмай гэгшэд илгаран түрүүлээ,- гэжэ буряад арадтаа мэдээжэ ира­гуу найрагша, Ага тойрогһоо шэлэн шүүгшэ Баатар Шагдаров хэлэбэ.

Монгол Уласай Дорнод аймагай түлөөлэгшэ, “Баргын наадан”, “Алтан дүрөө” наадануудай эхи табин найру­улагша, Монголой соёлой тэригүүн, дуу хүгжэм зохёогшо Сэндэртэй “Ал­тарганаар” уулзадагбди. Наһан со­огоо соёлой ажалда зүрхэ сэдьхэлээ зорюулһан энэ хүнэй һанамжа ехэ сэнтэй гэжэ һананаб.

-Энээнһээ урагша арадай дуунай тэмсээндэ шэлэн шүүжэ ябадаг байгааб. Мүнөө энэ “Алтарганада” “Буря­адай нэгэ үдэр” урилдаанда шүүгшэ болооб. Ямар һайхан зүжэглэмэл тоглолтонуудые хараа гээшэбиб! Ямар баян хэлэн гээшэб! Ямар гоё хубсаһан гээшэб! Ехэ баяртай бай­наб. Олон бүлгэмүүдтэ эдир хүбүүд, басагад хабаадана. Эхэ хэлээрээ, ню­тагайнгаа аялгаар хөөрэнэ, дуулана. Энэ ехэ һайшаалтай. Хүн зон гэхэдээ – амитан, хөөрэлдөөн гэхэдээ - хүүр, зугаа гээд хэлэхэдэнь, ехэ һонин бай­гаа. Бидэ -талын буряадуудбди, эрхүү буряадууд - хадын зон байна. Тайзан дээрэ нютаг бүхэн, ондо ондоо зан заншалаа, ажабайдалаа, ажахыгаа, абари зангаа, ёһо заншалаа харуул­на. Зарим тээ ондоошог байбашье, хуу ойлгосотой, һонирхолтой бай­гаа. Арадай аман үгын дээжые ам­тархан соносооб, ёохорой хатарай элдэб янзые харааб, олон мэдэхэгүй зүйлнүүдые мэдэхэ болооб,- гээд Сэндэр хөөрэнэ.

- Дангинанар тухай хөөрэхэ бо­лоо һаа, үгэшье олдохогүй хадаа, сэбэр буряад хэлэн дээрэ гоёор, тодоор, уярма зохидхоноор өөр ту­хайгаа хөөрөөд, дуу дуулана, хатар­на, гоёлой хубсаһа харуулна, хэн хэниинь булта бэрхэнүүд, илгажа хэнииень бэ даа шэлэхэ гайтай асу­удал шүүгшэдтэ тудаа хадаа. Омо­гоо мэдэнэ, угайнгаа һарбаалжан тордиһогүй хэлэнэ. Арадай дуу хан­гюурдана, оршон сагай дуу дуулана. Сэбэр буряадаараа хэлэхэдэнь, арадай дуунай аянга өө-мөөгүй дуула­хадань, нугалбарииень гаргахадань, зүрхэ сэдьхэлдээ уярааб даа. Ямар бэрхэ басагад гээшэб гэжэ магтанаб­ди. Ага тойрогой басагад илгарма ондоонууд, яб-саб ябадалтай, илдам гоёор энеэбхилээд, тодо хурсаар харюусана, - гээд Монгол Уласай Дор­нод аймагһаа ерэһэн Ширабнимбуу­гай Сэржэ-Мэдэг хэлэбэ.Буряад Уластаа, Монголдо ал­дар суутай болоһон “Мүнгэн хон­хо” эдир дуушадай бүлгэм оршон сагай эстрадна дуунай тэмсээндэ түрүүлээд, лауреат болоо юм. Эрхүү хото ошоходоо, тэдэнээр суг хамта автобус соо ябаабди. “Мүнгэн хонхо” бүлгэмэй хүбүүд, басагад буряад ду­унуудые гоёор дуулана, олон жэлэй саада тээ зохёогдоһон дуунуудые ду­улахадань, би тон ехээр уярааб. Хар­гын холые ойлгоошьегүйбди. Өөһэд хоорондоо буряадаар хөөрэлдэнэ, хажуудаа ябаһан хүнүүдтэ туһалхые оролдоно, һургаали хүмүүжэл һайтай үхибүүд дороһоо ургажа байгаа байна. Иимэхэн үхибүүдэй дороһоо үндыжэ байхада, тон ехэ ба­ясамаар байна.


-Дороһоо ургажа ябаһан эдиршүүлэй түлөө, эдэ улаан бургааһан хүүгэдэй түлөө бидэ бул­та энэ ажал хэнэбди. Буряад дуугаа, буряад хэлэеэ, буряад ёһо заншалаа, соёл урлагаа хүгжөөхэ хэрэгтэ орол­дожо ябаһан бүгэдэндэ шэн сэдь­хэлэй баяр хүргэнэб, - гээд Дорнод аймагай иргээнэй түлөөлэгшэ Намжилсүрэнгийн Хүрэлбаатар гуай хэлэбэ.Хитад Уласай Үбэр Монголой Шэнэхээнһээ ерэһэн Доржийн На­шан түлөөлэгшэтэй 2008 ондо та­нилсаа һэмди. Мүнөө энэ “Алтарга­нада” хани халуунаар уулзабабди. Үнинэй уулзаагүй түрэл садантаяа уулзаһан шэнги байгаа. Гэрэл зура­гыень буулгажа абабаб. “Далитай үдэтэй жэгүүртэн” гэжэ буряад ара­дай дуу дуулаад, “Алтаргана” наада­най лауреат болоһоорнь амаршала­аб.


Эрхүү можын Эхирэд-Булагад нютагай хори гушад угай Людми­ла Калиновна Александрова Ни­колай хүбүүнтэеэ Хитад Уласһаа ерэһэн айлшадтай уулзажа байба. Айлшад дагуур яһатан, үмдэһэн хубсаһанайнь оёдол, хэлбэри, угал­за, үнгэ будаг бидэнэй хубсаһанһаа ондоо. Дуугархыень шагнахада ойл­гохоор бэшэ, хэлэниинь монголһоо ондоо шэнгеэр үзэгдөө бэлэй. Ти­игэбэшье уриханаар энеэбхилээд, юушьеб даа өөһэдын хэлэн дээрэ хэлэхэдэнь, “Алтаргана” нааданда ерэһэндээ тэдэ баяртайнууд гэжэ ойлгообди. Уява, Хаяа, Ташур дагуур­нуудтай буулгаһан гэрэл зурагуудые һонирхон хараарайгты.

Ташур дагуур бөө гээшэб гээд, дүрбэн мүр шүлэглэн хэлэхэдэнь, баярлаһанаа мэдүүлнэ гээшэ ха гэжэ тухайлааб. Буряад зоной нааданда ерээд һонирхожо ябахадань баярла­аб.

Санкт-Петербургын гүрэнэй ехэ һургуулиин түүхын һалбариин багша, Эрхүү можын Харгана ню­таг тоонтотой Апполон Алагуев сэбэр буряадаар хөөрэлдэнэ, тэрэ Хитад гүрэнөөр торгууд монголну­удай түүхэ шудалжа ябаһанаа ерээ юм. Апполон Алагуев, Айлтагүйн Нумаа абгай бидэ гурбан гур­бан зүгһөө уулзаһан буряадуудай түүхэ, хэлэн, соёл тухай хөөрэлдөө үүдхэжэ, һонин-һонин мэдээнүүдые, һанамжануудые хубаалдабабди. “Ал­тарганамнай” иигэжэл нэгэ шуһатай, нэгэ үндэһэтэй, нэгэ шажантай бидэ­ниие, хаанахинайшье байг илгаагүй, уулзуулна, нэгэдүүлнэ, нүхэсүүлнэ.

Монгол Уласай Хэнтэйн айма­гай Дадал сомонһоо ерэһэн айлшан Базаржабай Цырендолгор баяртай­гаар энеэбхилэн, иигэжэ хөөрэбэ: “Буряадай нэгэ үдэр” аман зохёолой бүлгэмүүдэй тоглолто харахадаа, ямар бэрхээр наададаг, ямар гоёор шог зугаа гаргадаг хүнүүд байдаг юм бэ гэжэ гайхамаар байгаа! Ямар баян хэлэн гээшэб! Буряад хэлэмнай заяандаашье мүхэхэгүй! Нютагай аялга дуунуудые шагнаад, нютаг үгэнүүдые соносоод, ёохорой хатар хараад, зүрхөө хөөрөөд, “Гоё-о!” гээд альгаа ташажал, ташажал байгааб!

Энэл даа, “Алтарганын” амин гол удха! “Алтарганын” наран доро наадагшад, хабаадагшад, үзэгшэд урма зориг оронобди, сэдьхэлдээ эршэ хүсэ абанабди, нэгэ арад гээшэб­ди гэһэн мэдэрэлдэ эзэлэгдэнэбди. Ямар нютаг түрүүлээб, ямар можо, хизаар эгээн олон шагнал абааб гэжэ тоолохо тоншохо юумэн бэшэ. “Алтарганын” номин сэнхир тугай намилзаан доро зүрхөө доһолгон, сэдьхэлээ уяран, нэгэ амин буряад арад зон гээшэбди гэһэн мэдэрэл юунһээшье сэнтэй, юунһээшье буян­тай, юунһээшье хэшэгтэй!

Авторай гэрэл зурагууд

Намжилма БАЛЬЖИНИМАЕВА, Агын Буряадай тойрогто “Буряад үнэн” сониной тусхай сурбалжалагша ­


Теги: Алтаргана 2018



Наши издания