Главная / Новости /Общество / ​«Холын хараа бодолтой, хурдан хурса хүбүүмнай»

​«Холын хараа бодолтой, хурдан хурса хүбүүмнай»

12-09-2018

Гэр бүлын альбомһоо гэрэл зураг абтаба

Ямаршье нютаг бэлигтэй бэрхэ хүбүүд, басагадаа­раа омогорходог гээшэ. Нютагайнгаа нэрэ хүндые дээрэ үргэн, солыень суурхуулан ябадаг хүнүүд Буряадаймнай нютаг бүхэндэ байхал даа. Эгээл тиимэ хүнүүдэй нэгэн Яруунын Υлзытэ нютаг тоонтотой Ёндон Гармаев гээшэл.

Буряад хүнэй эрхим зур­гаан зүйл баримталжа, гэрэй эзэн боложо, аба хүнэй табан шэнжэ бэедээ шэнгээhэн, Россиин академиин эрдэ­мэй профессор, географиин эрдэмэй доктор, РАН-ай Си­бириин таhагай Байгаали ашаглалгын Байгалай дээдэ hургуулиин захирал, БГУ-гай географиин болон геоэ­кологиин кафедрын профес­сор, Буряад Уласай эрдэмэй габьяата ажал ябуулагша, Ородой Холбоото Уласай дэ­эдэ мэргэжэлтэ hуралсалай хүндэтэ хүдэлмэрилэгшэ, Россиин юрэнхы эрдэмэй академиин бодото гэшүүн- корреспондент, Монголой эрдэмэй академиин хүндэтэ доктор, Хитадай эрдэмэй академиин географиин бо­лон байгаалиин баялиг таа­руулгын хүндэтэ профессор, Казахстанай Астана хотын Л.Н. Гумилёвой нэрэмжэ­тэ Евразиин арадай уни­верситедэй, хари гүрэнhѳѳ уригдаhан профессор нэрэ зэргэнүүдтэй Ёндон Гарма­ев угаа дамжуулан хүгжэхын зам шэлэhэн, үнэр баян Жамьян Цыренжапович Дулмажап Санжиевна хо­ёрой бүлэдэ арбан гурбан хүүгэдэйнь арбан хоёрдо­хинь боложо түрэhэн.

Одхон хүбүүн Ёндон багаhаа hүбэлгэн хурса, тэршээхэн унаган шэнги наhандаа бүгэдые гайхуул­ха, хамагаар hонирхохо. Ню­тагайнгаа үбгэд хүгшэдые hажаажа, нэгэн гээ hаа нюр­гаа үргэлѳѳд ябаха, үгышье hаа, пулаад боогоод бүгтыжэ, тулгуур тулаад урагшалха­дань, зарим зон «Үгы даа, энэ Басагаадай хүгшэн хай­шаа ошохонь гээшэб»,- гэл­дэхэ. Ушарынь ойлгоходоо хүхилдэхэ. Абань хоридог­шье байгаа аалам, зүгѳѳр эжынь хүбүүгээ хѳѳршѳѳн, монсогорхон толгойень үнэсэдэг hэн. Хожом аласай холые зорин эрдэм шудал­жа, хүнэй эрхим хүбүүдээр нүхэсэн, дали жэгүүр ур­гажа, Буряадайнгаа түрүү хүнүүдэй нэгэниинь боложо тодорхо гэжэ hанаашьегүй hаа, бишыхан хүбүүмнай хо­лол ошохо хүн болохо даа гэжэ аба эжын зүрхэн этигэ­дэг лэ байгаа ёhотой.

Ёндон хүбүүхэн 1965 оной октябриин 7-до түрэhэн. 1972 ондо Υлзытынгѳѳ эхин hургуулида орожо, гур­бан жэл hураад, Мужыхын дунда hургуулида орожо, hуралсалаа үргэлжэлүүлээ. Ород хэлэгүй буряад үхибүүдтэ РСФСР-эй габья­ата багша, ород хэлэ болон литература заадаг, тэсэбэ­ри ехэтэй бэрхэ багша М.З. Янгутова ород хэлэ нилэ­эд hайнаар заажа үгѳѳ hэн. Энэрхы сэдьхэлтэй хайра­та багшанараа, илангаяа бурханhаа үгтэhэн бэлиг­тэй Буряад Уласай габьяа­та багша, РСФСР-эй арадай гэгээрэлэй отличник Евдо­кия Будажаповна Раднаевае Ёндон дулааханаар дурсан хѳѳрэдэг. 1992 ондо дунда hургуулияа дүүргэжэ, Ойдоп ахынгаа гаргаhан зүргѳѳр уласайнгаа түрүү дээдэ hургуули болохо М. Ломоно­совой нэрэмжэтэ МГУ орохо­ор, Москва хото зорёо бэлэй. Туршалгануудаа hайн туша­абашье, конкурсын дүнгѳѳр орожо шадангүй үлѳѳ бэлэй. Нютагаа бусаад, Ёндон кол­хозойнгоо МТМ-дэ слесаре­эр хүдэлѳѳд, хойто жэлынь дахин МГУ-да орохо hэдэлгэ гаргаад, шэлэн абалгын бо­лоходо урагшагүйдэжэ, оро­жо шадангүй бусаха баатай болоо. Оронойнгоо түрүү дээдэ hургуулида орохын түлѳѳ шангахан дабалтануу­дые дабажа гараха хэрэгтэй ха юм даа. Зоригоо мохоогүй Ёндон хоёр жэл соо сэрэгэй албанда ябажа ерээд, стар­шинагай погонтой сэрэ­гэйнгээ хубсаhаар (ушарынь албанhаа ерэхэдэнь, гэ­рынь шатанхай байжа, hайн хубсаhаниинь галда абтанхай байгаа), Москва ошожо, нэтэрүүгээр ябажа, МГУ-да орожол hалаа hэн даа. Тии­гэжэ үнинhѳѳ дурлаhан гео­графиин факультедэй оюу­тан боложо, эрдэмэй гранит химэлжэ эхилээ бэлэй. Бэрхэ багшанарта тудаха зол ху­битай байгааб гэжэ Ёндон омогорходог. Тэдэнэй нэгэн профессор Христофоров А.В. болоно. Энэ багшань Ёндо­ниие оюутан байхаhаань эхилжэ, эрдэмэй доктор болоторнь хүтэлбэрилжэ, эрдэмэй орьёлдо гаргаа гэ­эшэ. Мүнѳѳ тэрэ багшатаяа наhанай илгаагүй анда нүхэд болонхой, гушан жэл соо бэе бэедээ ябалсажа байдаг юм. Дүн хамтадаа арбан гурбан жэл МГУ-да зорюулжа, сэрэ­гэй хубсаhатай ерэhэн Ёндон географиин эрдэмэй доктор боложо, багшанарайнгаа ашаар бэрхэ мэргэжэлтэн, томо эрдэмтэн боложо гараа ха юм даа.

1995 онhоо Ё. Гармаев БГУ-да ахалагша багша­ар географиин кафедрада хүдэлжэ эхилээд, удаадахи жэлнүүдтэ географиин фа­культедэй деканай орлог­шоор, кафедрые даагшаар, экологиин дээдэ hуралсалай директорээр хүдэлжэ гараа. Гол хүдэлмэриингѳѳ хажуу­гаар, ниитын ажалда эршэ­тэй хүдэлжэ эхилээ. Оюута­даар хамта Υдэ, Сэлэнгын эрьеэр бог шоройень сэбэр­лэхэ, Байгалай хажуугаар арилгаха, модо hѳѳгүүдые олоор hуулгадаг hэн. 1999- 2003 онуудта Ёндон Улаан-Υдэ хотын II зарлалай депутадаар hунгагдаhан байха юм. Һунгамалаар ажаллажа байхадаа, Сэлэнгэ мүрэндѳѳ анхаралаа хандуулжа, хүршэ Монгол Уласай эрдэмтэдээр холбоо байгуулхаяа Улаан- Баатар хото гараhан. Эндэ баhа аза талаан тудажа, су­ута эрдэмтэн, багша, Мон­голой эрдэмэй академиин академик, географиин дээ­дэ hургуулиин директор Д. Доржоготовтой танилсажа ажалаа ябуулхадаа, ойро дүтын найза нүхэд болоhон байна. Багшань Ёндонhоо оло ахашье hаа, «минии ху­урай хүбүүн» гэжэ ханда­даг. Энэнь ариг сэбэрээр бии болоhон хүбүүн гэhэн удхатай хаш. Монголой хизааргүй талые дууhан ябажа, шэнжэлгэнүүдые хээ. Монголой эрдэмтэдэй тэмдэглэhээр, Монголдо hүүлэй нэгэ жэлэй турша соо хэдэн зуун гол горход, тоором нуурнууд, аршаан булагууд хатаhан, шэргэhэн байна. Ёндоной хэлэhээр, манай Буряад орондо эко­логиин талаар байдал баhал тиимэрхүү. Хүн түрэлтэнэй эрдэни зэндэмэни Байгал далаймнай уhанай нюруу до­ошоо ороо гэжэ элидхэл со­огоо дурдана.

Ёндоной hанаа ехээр зо­боодог юумэд гэхэдэ, ойн түймэр, хайра гамгүй хул­гайгаар модо отололго, уhа голнуудаа, аршаан булагуу­даа бузарлалга, хаа-хаанагүй бог шоройгоо хаялга г.м. бо­лоно. Эндэ олонхи ушарта хүн зэмэтэй. Иигэжэ эхэ бай­гаалидаа туйлай ехэ хохидол үзүүлнэбди гэжэ Ёндон он­солон хэлэнэ.

Ёндоной хабаадалгатай эрдэмтэдэй олохон экспе­дици Ородой географиче­ска бүлгэмэй тэдхэмжээр бэелүүлэгдэhэн. Ё. Гармаев 1987 ондо РГО-гой гэшүүн болоhон, 2014 ондо РГО-гой XV съезддэ Буряадhаа делегат боложо ошоходоо, РГО-гой юрэнхылэгшэ, Рос­сиин оборонын министр С.К.Шойгутай уулзажа, РГО- гой грантын туhаар Хяагтын В.А. Обручевой нэрэмжэ­тэ музейн үзэсхэлэнэй зал hэльбэн шэнэлэгдэhэн ту­хайнь хѳѳрэлдэжэ, бусадшье асуудалнуудые зүбшэhэн байха юм.

Урданай зоной хэлэдэ­гээр, «Шаазгайн hуугаагүй модон үгы, Шарайдай hуу- гаагүй нютаг үгы» гэhэн үгые нэгэ бага хубилгаад, хүхин татажа хэлээ бол, Ша­райд угтай Ёндоной ябаагүй газар гэжэ үгы шахуу бэшэ аал даа. Байгал шадарай бай­гаалиин баялигуудые хамга­алха гэhэн асуудалнуудаар Ё.Гармаев хари гүрэнүүдээр ябажа, элдэб семинар конференцинүүдтэ хабаада­жа, элидхэл хэдэг. Америкын долоон штадуудаар ябажа, үрэ ехэтэй уулзалгануудые үнгэргѳѳ. Вашингтоной «Na­tional Geographic» гэгшын түб офисдо, Нью-Йоркын «The Explorers Club» гэhэн шэнжэлэлгын клубай штаб- квартирада Америкын эр­дэмтэдээр хэлсээ баталжа ерээ. Тиигэжэ иимэ нэрэтэй телевидениин канал 2018 ондо Буряад орон ерэжэ, Байгал далай тухай барим­тата фильмүүдые буулгаха юм.

Европын гүрэнүүдэй хото городуудаар ябажа, Ё. Гарма­ев элидхэлнүүдээ хэдэг. Жэ­шээлбэл, Франциин Париж­да, Германиин Кёльн хотодо, Нидерландын Амстердамда, Болгариин Благоевград хо­тодо.

Модоной үндэhэн уhаяа баридаг хадань хэды шэнэ­эн олон модо hуулгаhанаа, үшѳѳ hуулгаха байhанаа Ён­дон ѳѳрѳѳшье мэдэнэгүй. Эндэ мэдээдшье яалай, зүгѳѳр hуулгаhан мододынь hалбаран байг лэ. Ород зо­ной хэлэдэгээр, Ё.Гармаев гэршье баряа, модошье hуулгаа, хүбүүшье түрѳѳ гээшэ. Ажалдаашье ябажа, гэр бүлэдѳѳшье анхаралаа хандуулжа, яажа хамагые үрдинэ гээшэб гэжэ гайхаха­ар бологшо. Ё.Гармаев үндэр нэрэ зэргэнүүдтэй, хайра шагналнуудтай. Монголой ойн баярай медальнуудhаа гадна, «Алтан гадас» гэhэн дээдын орден Ёндондо зүүлгэгдэhэн.

Ёндон олон шабинартай, эрдэмэй гурбан кандидадые бэлдэжэ гарганхай. Буряад Уласай эрдэмэй хүгжэлтэдэ ехэ хубитаяа оруулhан Ё.Гармаев Буряадай СО РАН-ай эрдэмэй түбэй Президи­умэй гэшүүн, Буряад Уласай Толгойлогшын дэргэдэхи Эрдэмэй болон инновацину­удай соведэй гэшүүн, Буря­адай Засагай газарай дэргэ­дэхи Ниитын экологическа соведэй гэшүүн. Мүн 220 эрдэмэй болон hуралсалай методическа ажалнуудай ав­тор, соавтор юм. Тэрээнhээ гадна дүрбэн авторска, най­ман бусадтай хамта гаргаhан монографинуудтай. Ёндо­ной найдамтай түшэг тул­гууринь болохо наhанайнь хани Оюна Юрьевна фило­софиин эрдэмэй кандидат, БГУ-да доцентээр ажалладаг юм. Даян хүбүүниинь баhал эрдэмэй зам шэлэжэ, Амстердамай университет ам­жалтатай түгэсхѳѳд, мүнѳѳ Сингапурай университедтэ hуража байнхай. Аяна баса­ганиинь баhал хари гүрэнэй дээдэ hургуулида hурадаг юм. «Газар уhан дээрэ ганса­хан дүүтэйб» гэжэ Ёндон дүү басаган Оксанадаа аргагүй мээхэй. Эжэл нүхэртѳѳ эн­хэргэн, үхибүүдтээ хүндэтэй, аханартаа анхаралтай, эгэ­шэнэртээ эльгэтэй, нүхэдтѳѳ үнэншэ Ё.Гармаев буряад хэ­лэндээ ульгам.

Морход гэhэн хамар дэ­эрээ тодхоhон шэлэйнгээ саанаhаа нюдѳѳрѳѳ энеэб­хилэн орожо ерэхэдэнь, гэр дүүрэшэхэ, шог зугаа дэлгэр­шэхэл даа.

«Эжыл абын буянгаар

Энээхэн ябаhан бэем­нил…» гэжэ дуулахадаа, аяар жаран табан жэлэй хугасаа соо жаргалтай ажаhууhан эхэ эсэгэ хоёроо дурдангүй яа­хаб даа. Гармаевтанай ехэ уг 5 үе гаранхай, зуунhаа олон зон болонхой хотонложо, найрлажа, шугын бургааhан шэнги шууялдажа, шэжэр алтан шэнги яларжа ябана.

Тоонто нютагай татаса гэжэ байдаг ха юм даа. Зу­найнгаа обоодо гү, али Са­гаалганда Ёндон заатагүй зорижо нютагаа ерэдэг. Зал­галаа гэрэйнь урда, нара хараhан талада Гармаевта­най 13 үхибүүдэйнь тоонто нюугаатай.

Ёндон минии тоонто эгэ­эл энэ багта булаатай гээд тоонто дээрээ хүльбэржэ, тэндээ майхан тодхожо хо­нодогшье байгаа. Эгэтын дасанай дахинаа үндэрлэжэ эхилхэдэнь, тэрэ гэрээ да­санда үргэhэн. Мүнѳѳ бууса дээрээ хайрата эжыдээ зорю­улжа, үхибүүдынь 89-эйнгѳѳ зүлгэ ногоо гэшхэжэ ябаhан абатаяа, хүрьгэд бэреэдтэеэ хамhажа, дурасхаалай шулуу табинхай.

Иимэл баян сагаан сэдьхэлтэй буряад бүлэдэ түрэhэн Ёндон хүбүүн тоон­тодоо мүргэжэ, хүсэ шадал нэмэжэ, аласые зорин, ара­дуудай дунда холбоо бай­гуулжа, буянтай, бүгэдэндэ хэрэгтэй ажалаа ябуулхал. Мэдээжэ эколог эрдэмтэн Ё. Гармаев Экологиин жэлэй түгэсхэлдэ Буряадайнгаа түрүү хүнүүдэй зэргэдэ оро­жо, нэрэеэ мүнхэлхэнь бол­тогой.

Ринчин-Доржо САНДАНОВ, Ярууна аймагай Үлзытэ нютаг, “Лёнхобо” гэһэн арадай аман зохёолой ансамблиин концертмейстер


Теги:



Наши издания