Главная / Новости /Общество / ​Ород Уласай олон хэлэтэ уянга гэхэ гү, али буряад зохёолшод энэ оршом соо ямар һуури эзэлээб?

​Ород Уласай олон хэлэтэ уянга гэхэ гү, али буряад зохёолшод энэ оршом соо ямар һуури эзэлээб?

11-10-2018

Һая үнгэрһэн “Номой дугыланай” үедэ Соёлой яаманай дарга С.Б.Дагаева Москва хотоһоо эльгээгдэһэн “Ород Уласай арадуудай мүнөө үеын уран зохёол” гэһэн ниитэ гаршаг доро хэблэн гаргагдаһан “Ирагуу найраг”, “Хүүгэдэй уран зохёол” гэһэн зузаан томо, даагдашагүй ботинуудые бүлэг уран зохёолшодто барюулба.

Энэ үйлэ хэрэгэй хаанаһаа эхи­тэйень дурдаял даа. 2016 оной үбэл республикадамнай ородой мэдээжэ оршуулагшад ерэжэ, тус Антологи­нуудта орохо шүлэг зохёолнуудые шэлэжэ абаад ошоо һэн. Удаань на­мартаа “Литературная газета” со­ниндо оршуулагша Виктор Кул­лэ Буряадай ирагуу найрагшадай бүтээлнүүдые толилуулаа бэлэй. 24 хуудаһата сониной тэн хахадынь ма­най зохёолшод эзэлһэн юм.

“Онсо түрэлэй толи гэрэл”

“Буряад орондо айлшалха зуу­раа энэ хизаарай гайхамшаг үзэсхэлэниие хужарлан харааб, хоморой хүндэмүүшэ, һайндэрлиг, гүнзэгы зонтой ханилааб, ондоо тээ хаана­шье дайралдадаггүй ирагуу найраг­тай харилсааб. Ондоо хэлэнэй уянга, удхые мэдэрхэ гээшэ оршуулагша­да толи гэрэл мэтэ. Буряад ороной урда үритэйгөө ойлгоноб. Иимэ гоё, үсөөн түхэлэй, онсо түрэлэй гэрэл толитой энээнэй урда ушараагүй байгааб. Мүнөө оршуулга хэхэдээ, энэ үриеэ түлэжэ эхилхэм ха”, – гээд, сониной оролто үгэ соогоо Виктор Куллэ бэшээ бэлэй.

Ямар жэгнэмэ дулаанаар, жэгтэй­гээр бэшээ гээшэб. Авторнуудые шэлэн абалгые Буряадһаа эхилһэниинь мүн лэ удхатай байгаа ёһотой.

Эгсэ жэл үнгэрһэн хойно, 2017 оной намар Москвада, ВДНХ-гай 75- дахи павильондо 5 үдэрэй туршада Ород Уласай арадуудай уран зохёо­лой фестиваль боложо үнгэрөө һэн. 57 үндэһэн хэлэн дээрэ бэшэдэг 229 авторай зохёолнууд Антологиин “Ирагуу найраг” боти соонь ниитэ­лэн хэблэгдэһэн байба. Тэрэ тоодо Буряад оронһоо Даши-Дондок Очи­ровай, Санджэ-Сурун (Галина Рад­наевагай), Галина Базаржаповагай, Тимур Гомбожаповай, Амгалан Бу­даевай шүлэгүүд энэ согсолбори соо хүндэтэ һууряа эзэлһэн юм.

Онсо ажаглалта. Үнэндөө һүүлэй 15-20 жэлэй туршада Ород Уласта үндэһэтэнэй уран зохёолдо анхарал һуладаад байгаа. Гүрэн түрымнай шэнэ түүхэдэ энэ талаар үүсхэгдэһэн түрүүшын үргэн хэмжээн болоо гээд тодолмоор юм.

ТЭМСЭЛЭЙ ТУГ

Мүнөө Ород Уласай оршомдо ород хэлэнһээ гадуур 100-гаад бэшэ­мэл үндэһэн хэлэн бии, эдэнэй 59- иинь литературна гэжэ тоологдодог.

Тон үсөөн хүнүүдэй абажа ябадаг хэлэнүүд бии, тэрэ тоодо телеут хэлэн ороно. Энэ хэлэн дээрэ оройдоол 2,5 хүн мүнөө хөөрэлдэнэ. Гэбэшье телеут хадаа алтай хэлэнэй бүлэгэй тоодо ородог тула арай үгы болошо­хо аюул үгы юм ха. Юрэнхылэн бодоод үзөө һаа, манай буряад хэлэнэй монгол хэлэндээ түшэглэһэн мэтэ болоно бшуу.

Түрэл хэлэнэйнгээ түлөө тэмсэ­лэй туг дээрэ үргэһэн, үндэһэтэнэй шанга мэдэрэлтэй зон ушардаг лэ байна. Илангаяа олон үндэһэ яһатанай дүхэриг соо ажаһуудаг Да­гестанай, Крымэй татарнуудай, Кавказ шадарай нютагуудһаа ерээ­шэд шиидэмэг шарайтай, шууд зан абаритай зон гэжэ эли. Жэшээлбэл, Дагестанай гушаад хэлэнэй оршом соо аварцууд, кумыгууд, лезгинүүд, чеченүүд, ногайцууд, бусадшье яһатан өөһэд өөһэдынгөө хэлэн тухай һанаагаа зобожо, һомологдоһон мүнгэнһөө ехэхэнииень бэе тээшээ татахые оролдодог ёһотой даа. Үни хада Дагестан ошоходоо, энээниие сэдьхэлээрээ мэдэрээ һэм.

Аха үеын уран зохёолшод Ардан Ангархаевай, Баир Дугаровай, Мат­вей Чойбоновой үеын найза нүхэд – Яхадай – Николай Лугинов, Алтайн – Бронтой Бедюров, Хальмагай – Ни­колай Санджиев өөһэд өөһэдынгөө ээлжээндэ үнэн үгэеэ хэлэжэ, сугларагшадые урмашуулаа. Эндэ уулзаһанай удаа Николай Лугинов “Время перемен” гэһэн түүхын, фи­лософско удхатай шэнэ номоо манай зохёолшодто һая эльгээбэ. Иигэжэл харилсаанай дүхэриг бэхижэнэ бшуу.

Фестиваль дээрэ ирагуу найраг­ша бүхэн өөһэд өөһэдынгөө республикануудай уран зохёол тухай тобшохоноор хөөрөө. Шүлэгүүдээ түрүүшээр өөрынгөө хэлэн дээ­рэ уншаха ёһотой байгаа. Уянга, хүгжэмынь мэдэрхэдэ аятай бшуу. Удаань ород хэлэн дээрэ уншажа, шагнагшадай асуудалнуудта харюу­саха гуримтай байба.

Антологиин “Хүүгэдэй уран зохёол” гэһэн ботитой танилсалга ондоо талмайда болоо. Буряадай уран зохёолшод Дулгар Доржие­вагай, Эрдэни Дугаровай, Дарима Самбуевагай (Башкуевагай), Галина Базаржаповагай, Нина Артугаева­гай шүлэгүүд тус ботидо бүридхэн оруулагдаһан байна.

Иимэ Антологинуудые согсо­лон бүтээлгэ анха түрүүшынхеэ бэелдүүлэгдэбэ. Дэлхэйн, Ород Ула­сайшье номой хэблэлэй түүхэдэ иимэ жэшээ байгаагүй гээд проек­тые бэелүүлэгшэд тэмдэглээ бэлэй.

Антологи зохёон байгуулагшад Буряадай эрдэмтэндэ - хэлэ бэшэгэй эрдэмэй доктор Л.С.Дампиловада (ИМБТ СО РАН ) онсо баяраа мэдүүлээ һэн.



Л.С. Дампилова

Таниха хүн тала шэнги

Буряад Уласай Москва хотодохи бүрин эрхэтэ түлөөлгэтэ эмхидэ, тус эмхиин таһагай даргаар хүдэлһэн Цырен-Бутид Цырендоржиевна Надцаловада хубиин зүгһөө баяраа мэдүүлнэб. Ага тойрогой Ушарбай нютагһаа гарбалтай, “Буряад үнэн” сониндо сурбалжалагшаар, удаань харюусалгата секретаряар нарин оролдосотойгоор хүдэлһэн Цырен-Бутиднай ниислэл хотодо намаяа угтажа, үдэшэжэ, Москва соогуур экскурси эмхидхэжэ, аргагүй ехэл туһаяа үзүүлээ һэн. Иимэ ушарнууд­та “Үнэнэймнай” хүсэн ехэ даа гэжэ бодохо саг гарадаг лэ.

Ушарбайн хүүхэн, шамтаяа уулзааб,

Ушартай сагууд болодог – эли,

Утын намарай шарай урихан,

Улаан Хэрэмэй хананууд бэхи, -

гэһэн мүрнүүдэй удаа Цырен-Бутид­тээ иимэ шүлэгөө зорюулнаб:

Һанагдаагүй һайхан үгэнүүдые

Һалбаруулан баглаалан ургуулаад,

Һарбайгаад бариха гэһэмни

Һарьдагта хөөрэн дэгдэшэлэй –

Һарьдагһаа һолонгоор туяаталай.

Зүрхэнэйнгөө зүнтэ мэдэрэлые

Зулгылан зугаалан задаруулаад,

Зүндөөл зорюулха гэһэмни

Замбуулинда хиидэн тунашалай –

Замбуулинһаа задаран туяаталай.

Замбуулиинһаа задаран туяата һан элшэ гэрэл һайхашаан адаглажа, Ушарбайһаа эхитэй заяата замни хэзээдэшье удхатай, бата бэхи гэжэ этигэл дүүрэн ажаһуухатнай болто­гой гэжэ хүсэнэб.

Цырен-Бутидэй дүү Дашидондок Надцалов фестивалиин үедэ дүрэ зурагуудые буулгажа, сэнтэй дурсалга үлөөгөө юм. Новосибирск хотын дотоодын хэрэгүүдэй дээдэ һургуули түгэсэжэ, юрист мэргэжэлтэй боло­од, Ород Уласта хүнэй эрхэнүүдые хамгаалгын албанда Москва хотодо хүдэлдэг. Дашидондок сүлөө саг­таа уянгата шүлэгүүдые бэшэдэг ульһатай. Мүнөө “Алтан модоной баяр” гэһэн ном соо ниитэлэгдэһэн «Буряад хэлэмни хайратай» гэһэн шүлэгыень олоной һонорто дурад­хая.

Дашидондок Надцалов

Буряад хэлэмни хайратай

Атар хүлэгэй гүйдэлөөр

Адлихан сугтаа гэшхэлһэн,

Буурал аба эжым дамжуулһан

Буряад хэлэмни хайратай!

Шэмэрүүн сагай тулалдаанда

Хашалган, хамалганда ороошье һаа,

Шэдитэ хүсөө харуулһан

Буряад хэлэмни хайратай!

Хариин зоной хэлэнтэй

Үзэг бүхэмнай адлиханшье һаа,

Халуун шуһан соомни мүнхэрһэн

Буряад хэлэмни хайратай!

Үдэр бүриин ажабайдалда

Олон асуудалай байгаашье һаа,

Үри хүүгэдтээ дамжуулха

Буряад хэлэмни хайратай!

Ерээдүй сагай ажабайдалда

Буряад-монгол арадайм

Түрэл буряад хэлэмни

Дэлгэрэн мандаха болтогой!

Элинсэг хулинсаг угаймнай

Түрэл буряад хэлэмнай

Хэтын хэтэдэ, заяандаашье

Хосорхогүйл, мартагдахагүйл!

Алтан ганжарта, Улаан Хэрэмтэ Москвадаа аяа хайрата Буряадаа, Агаяа мартангүй, ажабайдалдаа аза­тай золтой, арад зондоо хүндэтэй ябахыень эгэшэ дүү Надцалову­удта үнэн зүрхэнһөө хүсэел даа, “үнэнэйхидэй” зүгһөө.

Галина БАЗАРЖАПОВА-ДАШЕЕВА

Галина БАЗАРЖАПОВА-ДАШЕЕВА

Теги: Буряад Улас Москва хото Ородой Холбоото Улас номой дугылан



Наши издания