Главная / Новости /Общество / ​Хэшэг үршөөһэн буряад гутал

​Хэшэг үршөөһэн буряад гутал

08-02-2019

Бадмацыреновтэнэй оёһон гутал

Буряад арад хайшан гэжэ өөрынгөө нюур шарай алдангүй, энэ оршон үеын юрьеэн соо амидарха гээшэб? Түрэлхи хэлэеэ ал­дан һалгажархёод, ород нэрэтэйнүүд болонхой, гансал онигор нюдөөрөө хэзээ нэгэтэ буряад угсаатанһаа уг гарбалтайб гэжэ мэдэрэн ябаха гүбди? Иимэшүүл байдалтай болохооршье магадгүйбди. Зүгөөр, буряад арад угсаата элинсэгүүдэйнгээ захяа заршам уһан руу хаяа бэшэ, нэрэ түрэеэ үшөө алдаагүйл байнабди. Зүүн зүгэй үндэһэ яһатанһаа илгарма онсо маягтай байха болонобди. Дуу, хатараа дэл­гэжэ, үндэһэн арадайнгаа шарай харуулнабди. Харин юрын байдал­даа энэ буряад хүн ябана гэжэ хайшан гэжэ харуулхабибди? Үндэһэн хубсаһаараал ааб даа!

Урдын урда сагта буряад арад ород яһатанай оёһон гутал үмдөө бэшэ, өөрын онсо гуталтай байгаа бшуу. Мүнөө үеын зоной дуратайга­ар үмдэдэг унты манай буряад ара­дай үндэһэн гутал бэшэ ха юм. Эшэ­гы гутал арай мүнөө үеын уларилда таарахагүйнь эли. Харин булгайр арһан сабхи үбэлэй, намарай, зунай гээд байгаа. Урданай гуталнуудые һажаажа, мүнөө үеын түхэлэй бол­гон оёдог заншал Монголһоо манай эндэ дамжуулагдаа. Гэхэ зуура, ма­найшье буряадууд урданай буряадай үмдэдэг гуталнуудые шэнэ түхэлөөр оёдог байгаал бшуу.

Ламын бэлэг

Сэлэнгын аймагай Цайдам ню­тагай Георгий Мункуев басага хүрьгэндөө нэгэ урданай гутал гар­гажа үгэһэн юм. Наташа басагани­инь оёдолдо ехэ дүршэлтэй, Аль­берт хүрьгэнииншье гартаа дүйтэй байхадань, эдэ хоёртоо тэрэ гуталые һажаажа оёхыень дурадхаһан.

- Энэ гуталай түүхэ ехэ һонин юм. Абадамнай нэгэ наһатай лама энэ гутал бэлэглэһэн байгаа. Абамнай тэрэнээ ходо хадагалаад ябаа, тиигэ­жэ бидэндээ гаргажа үгэхэдэнь, ехэ һонирхообди, - гэжэ Наташа хөөрэнэ.

Удаан сагта үмдэгдэжэ, үшөө уда­ан хадагалаатай байһан арһан гу­тал хуушаржа, элэжэ, үмхиршэһэн байгаа. Наталья юумэ эсхэжэ оёдог хадаа, тэрэ урданай буряад гуталые задалжа, хэбыень шэнэлбэ. Тон иимэ түхэлтэй аад, мүнөө үеын са­гай уларилда таарамаар оёходоо, һайн шанарай булгайр болон бусад эд хэрэгтэй байгаа. Бултыень су­глуулжа бэлдээд, гутал оёжо эхилээ. Дээрэхи талыень машинаар оёод, дорохииень гараараа бүтээгээ. Аль­берт нүхэрынь уллаха болон бусад ажалнуудые хэжэ, тон түрүүшынгээ гутал абадаа оёжо бэлэглэһэн юм.

- Абамнай ехэтэ баясаһан юм. Ти­игээд энэ ламын бэлэг үгэһэн гутал манай бүлын олзо оршын харгыда ехэ туһа боложо үгөө. Бидэ ганса гутал оёод һуудаг бэшэбди. Наташа бидэ хоёр үшөө ажалдаа ябадагбди. Сүлөө сагтаа буряад гуталнуудые оё­нобди, - гэжэ Альберт хөөрэнэ.

Өөдэ хараһан юумэ бэлэг абахада, олзо оршотой байха гэдэг. Уруугаа хараһан юумэ бэлэг үгэдэггүй гэ­дэг. Харин гутал бэлэг абаха гээшэ, тон ехэ һайн юумэн. Илангаяа лама хүнэй бэлэглэһэн гутал энэ залуу бүлын буянтай, хэшэгтэй байдалда нүлөөлхэ.

Һайхан һанаагаар бүтээдэг

Бадмацыреновтэн хүнэй захил абаад, яаран тэбдэнгүй - аргаахана­ар, сүлөөтэйхэнөөр оёдог. Олзодо об­тон, хайша хэрэг хэдэггүй. Тиимэһээ гутал оюулһан хүн үшөө хүниие да­хуулжа асардаг байна.

- Гуталнуудые хоюулаа һуугаад, эсхэжэ, хамһалсажа оёдогбди. Юун­дэб гэхэдэ, һайхан һанаатайгаар, гарайнгаа дулааниие дамжуулан оёходоо, энэ гуталай эзэндэ дулаа­хан, аятайхан, зохидхон, удаан саг­та үмдэгдэхөөр гутал болог гэжэ сэдьхэжэ оёдогбди, - гэжэ Наташа хөөрэнэ.

Гэртээ үмдэдэг шаахайнууд, гэртэ газаа үмдэхэ богони түриитэй гуталхануудые болон бүрин сабхину­удыншье тон һайн шанартай ямар нэгэ хэмэл бодосонуудай холисогүй бүд, арһан, булгайр хэрэглэдэг бай­на. Гутал оюулһан зон ехэ баяртай­нууд, хэдэн жэл үмдэжэ, баярые хүргэдэг юм. Илангаяа залуу, дунда наһатайшуул аба эжынэрээ дахуу­лан асараад, тэдээндээ гутал оюул­ха хүсэлтэй байхадань, Альберт На­талья хоёр баяртай байдаг. Үндэр наһатай эжы абадаа энэрхыгээр хандажа, дулаахан, хүнгэхэн гутал үмдөөд ябуулха дуратай зоной захил заатагүй бэлэхэнээр бүтэдэг байгаал ёһотой.

Бадмацыреновтэнэй оёһон гу­талнууд ехэ үнэ сэнтэйшье бэшэ, жи­ирэй байдалтай айлай даахаар. Иимэ гуталнуудые оюулжа, үдэр бүриин ажабайдалдаа үмдэжэ ябахада хэды аятайб. Эдэ гуталнуудые үмдөөд ябаһан хүниие абаһаар лэ, энэ хүн буряад яһатан ха гэжэ тухайлхаар байха бэшэ гү?

Альберт Наталья хоёр Сагаан һарын һайндэрэй дугаарта энэ толи­лолго хэблэгдэхэ гэжэ мэдээд, бүхы зондо һайн һайханиие хүсэбэ:

- Бүхы уншагшадта нигүүлэсхы һайхан сэдьхэлтэй, сагаан бодолтой, сэбэр һаналтай ябахыетнай хүсэнэбди. Бүхы таанадай хүсэл, һанал, түсэлнүүд заатагүй бэелүүлэгдэжэ байг лэ даа!

Наһатай ламын бэлэг энэ Бад­мацыреновтэнэй бүлэдэ аяар холын үеһөө дамжуулагдаа хадаа, эдэ зо­ной саашанхи ажаһуудал буянтай, хэшэгтэй, олзо оршотой, ан-бунхан ажаһуухыень лэ үршөөгөө ёһотой. 

Цырегма Сампиловагай гэрэл зураг

Цырегма САМПИЛОВА

Теги: Буряад Улас буряад гутал



Наши издания