Главная / Новости /Общество / Түбэд эмшэн Ямпил багша: «Буряадууд буян оложо байна»

Түбэд эмшэн Ямпил багша: «Буряадууд буян оложо байна»

10-04-2019

Мартын 29-дэ М.Н. Хангаловай нэ­рэмжэтэ Буряадай түүхын музейдэ Түбэд эм­нэлгын атласай үзэсхэлэн нээгдэбэ. 1936 ондо Аса­гадай дасанһаа асараг­дажа, тус музейн жасада дамжуулагдаһан атлас 80 гаран жэл соо гурбадахияал олоной үзэмжэдэ табиг­дажа байна. Энэ ушараар түбэд эмшэн Ямпил баг­шатай хэһэн хөөрэлдөөгөө уншагшадайнгаа һонорто дурадханабди.


- XX зуун жэлэй эхеэр Сүүгэл дасанай лама Һөөнын (Сунуев) Шиираб гэгшэ нюусаар Түбэдтэ байһан атла­сай хуулбари хүүлэжэ, нютагтаа залаһан гэдэг. Энэ ушар тухай мэдэжэ байгаа ёһотойт.

- Үшөө Түбэдтэ һуража байха үедөө энээн тухай дуулаа һэмби. 13 дугаар Далай ламын багша, санид хамба Агваан Доржиевай сэхэ хабаадалгатайгаар бүтээгдэһэн хэрэг гэжэ ойлгоноб. Буряад орондоо түбэд эмнэлгэ дэлгэрүүлхэ, олон һайн эм­шэдтэй боложо, арад зоноо элүүр энхэ амидаруулхын түлөө иимэ юумэ хээ гээшэ ааб даа.

- Энэ атласай эхэнь мүнөө хаана байнаб?

- Һасада Будаалын ордон соо хадагалагдажа байдаг. Ехэл баялиг гэжэ тоолог­додог ушарһаа хүн зоной нюдэнһөө холо байлгагдана.

- Түбэдүүдэй иигэжэ нюугаад байхада, буряа­дууд олоной һонорто ду­радхажа, үзэсхэлэн эмхид­хэжэ байхадань, Та ямар һанамжатай байнабта?

- Энэ атлас хүндэ туһа хүргэхын лэ түлөө зохёогдоһон ха юм. Буряадта байһан хуулбаринь иигэжэ олоной үзэмжэдэ табигдаад байһыень би дэмжэнэб. Ха­рин түбэдүүд атласһаа гад­на, үшөө асари ехэ баялиг “дараад” байһанаа һүүлэй үедэл бага-багаар гаргажа эхилэнхэй. Үнэтэй сэнтэй номуудһаа эхилээд, шажа­най хэрэгсэлнүүд – олон юу­мэн хооһоор хосороо, олдо­хоёо болёод байна. Түбэдэй дасангуудта хадагалагдажа байһан зарим зүйлнүүдэй мүнөө гаража ерэхэдэ, тэдэ­ниие яажа хэрэглэхэб гэжэ мэдэхэ зоншье үгы болон­хой. Тиимэһээ хүндэ туһа хүргэхэ ёһотой юумэнүүдые “минии” гээд, саана хээд бай­хада, буруу гэжэ һананаб. Ха­рин буряадууд энэ атласай ашаар ехэл буян оложо бай­на.

- Теэд юрын хүнэй хараад ойлгохоор юумэн бэшэ шэнгил...

- Нээрээшье, тиимэ. Түбэдэй Лавран хиидтэ, Һасын Гомон дасанда, удаань Энэд­хэгтэ һуража гараһанай удаа 24 жэлэй туршада эмшэлхы ажал ябуулжа байһан миниишье досоо хүсэд ороногүй гэжэ сэхы­ень хэлэһүү. Адагынь 5 жэл һураһан, һүүлдэнь эмшэнээр хүдэлһэн хүнүүд бага-сага ойлгоно ёһотой. Юрэнхы­дэнь хэлэхэ болоо һаа, атла­сай түрүүшын хуудаһанууд үгын удха, үгын гүнзэгы удха тайлбарилна, удаадахинууд дээрэнь хүнэй бэеын дотоодо бүридэл тон тодорхой­гоор зураглагданхай. Мүн тиихэдэ ном үзөөд, бүгэдые ойлгожо абаһанай һүүлээр үбшэнтэниие аргалха дээ­рээ олон нюуса ушарнууд­тай дайралданабди. Эгээл тэдэниие атласай һүүлшын хуудаһануудынь задалжа тайлбарилжа үгэнэ.

- Адаглажа байхада, үзэсхэлэндэ ерэһэн зон ат­ласта толгойгоороо хүрэжэ, адис абанхай һэн...

- Зүб лэ даа. Атласай нэ­гэдэхи хуудаһан дээрэ Ото­шо бурхан өөрынгөө шаби­нартай зурагданхай. Тэдэнь тарниин һургаал шудалжа, бэе, сэдьхэл, хэлэеэ ходо сэбэр байлгажа, бисалгал бүтээхын ашаар һолонгото бэе олоһон Бодисада, дээдын түрэлтэн болоно. Юрэдөө, хүн гээшэ боди сэдьхэл сэдьхэжэл ябаха ёһотой бшуу. Хоёр-гурбан жэлэй саана Түбэдтэ Жамьян гэжэ ехэ багша дүрбэн хизааргүй ехэ сэдьхэл сэдьхэһэнэй, Бодисадын зургаан үйлэ үйлэдэһэнэй һайгаар хогоо­сон шанар олоо. Бурхан үгы, үйлын үри гэжэ байхагүй гэһэн үзэл сурталтай ком­мунис гүрэндэ олон жэлдэ түрмэ шорондо хаалтатай байгаад, наһа барахынгаа ур­дахана: “Долоо хоноод, намда ороходотнай, бэемни тохо­ногой шэнээн болоод бай­ха. Бурхан багшын һургаал арсадаг хүнүүдтэ намайе харуулаарайгты!” – гэжэ за­хяа һэн ха. Тиигэжэ долоон хоногой үнгэрһэн хойно оро­ходонь, Жамьян багшын бэе нээрээ тохоногой шэнээн болоод, һолонготожо байгаа. Теэд энээн тухайнь үргэнөөр мэдээсэхые засаг түрэ хорёо юм ааб даа.

- Гайхалтай ушар хөөрэбэт. Үнэхөөрөө, түбэд эмнэлгэ гээшэмнай Буд­дын шажантай нягта хол­боотой ха юм даа. Теэд хүн үбдэхэдөөл, эмшэндэ хан­дана. Танһаа эм залаһан зон тэрэнээ уухаһаа гад­на, үшөө тарниин һургаал үйлэдэбэлнь, аргань улам ашагтай болоно. Тиимэ гү?

- Үбшэнэй шалтаг һайн юумэн байхагүй гэжэ ойл­госотой. Досоохи гурбан хоронһоо боложол, хүнэй бэ­едэ үбшэн түрэнэ ха юм. Ган­са эм уугаад байхада, хүсэд арга болохогүй. Өөрынгөө сэдьхэл, ухаа, ябадал зүб байлгаал һаа, хүн элүүр энхэ байха. Тарниин хүсэ, бисал­галай хүсэ, эмэй хүсэ нэгэдхээл һаа, үрэ дүндэ хүрэхэ.

- 24 жэл соо Буряад орон­до байха үедэтнай түбэд эм­нэлгэ хэр зэргэ хүгжөөб?

- Үлүү үндэртэ гараа гэжэ хэлэхэгүйб. Эмшэлхы ажал ябуулжа байһан хүнүүд нэн түрүүн өөһэдөө боди сэдь­хэл, хогоосон шанар олохые оролдохо, гүн ухаа шудалха ёһотой. Удаан һуража, олон жэлдэ арга хэжэ гараһанай һүүлээр лэ хүндэ бодотоор туһа хүргэхэ аргатай боло­нобди. Энэ наһанай, хойто наһанайшье буян иигэжэл олдохол даа. Харин Буряад ороной арад зон түбэд эм­нэлгын һайниие мэдэрдэг, тиимэһээ саашаа хүгжэхэ харгы бии.

Буряад орондо байһан Түбэд эмнэлгын атлас тухай элдэб олон түүхэ дэлгэрһэн. Алиниинь үнэн, алиниинь худал бэ гэжэ тодорхойлхыень гуйжа, М.Н. Хангаловай нэрэмжэтэ Буряадай түүхын музейн буддын шажанай суглуулбари харууһалагша Арюна Бальжуровада хандабабди.

Хэды хуудаһан байгааб?

“Һаса хотодо Будаалын ордондо байһан Түбэд эм­нэлгын атлас 80 хуудаһанһаа бүридэнэ. XVII зуун жэлдэ 5-дугаар Далай ламын багша Дэсрид Сангье Гьяцо 79 хуудаһа бүтээһэн байгаа, харин 80-дахи хуудаһаниинь XX зуун жэлдэ хэгдэһэн. Энээниие яажа тодорхойлнобши гэхэдэ, 80-дахи хуудаһанайнь дээрэ 13-дугаар Далай лама зурагданхай, харин бусад 79 хуудаһан дээгүүрнь 5-дугаар Далай ламын хүрэг заларанхай, - гэжэ Арюна Бальжурова хөөрэхэдөө, - Һөөнын Шиираб лама 77 хуудаһа зуруулаад, залажа асарһан. Тэдэнэйнь 76-иинь манай музейн жасада байна. 62-дохи хуудаһаниинь лэ олдохоёо болиһон”, - гэжэ нэмэнэ.

Хаанаһаа залагдааб?

Мүн Түбэд эмнэлгын атласай Сэртог дасанда бай­хада, Һөөнын Шиираб лама хуулбарииень хүүлээ гэһэн мэдээсэлые Арюна Бальжурова буруушаахадаа, эрдэмтэн Наталья Болсохоевагай һанамжа дээ­рэ үндэһэлнэ: “Һөөнын Шиираб лама өөрөө Сэртог дасанда түбэд эмнэлгэ шудалжа гараһан ушарһаань лэ боложо, иимэ эндүү гарана. Харин тэрэ үедэ Түбэд эмнэлгын атлас мүнөө байһан газартаа, Будаалын ор­дондол байгаа. Тэндэһээл Шиираб лама залажа аса­раа”.

Америкэ гаргагдаһан тухайнь

Түбэд эмнэлгын атласай 40 хуудаһан 1998-1999 онуудта Америкэ гаргагдаа һэн. США-гай Конгресстэ дэлгээгдэһэн үзэсхэлэнэй нээлтэдэ 14-дүгээр Далай лама байлсаа. “Атласнай Америкэһээ бусангүй бай­хадаа болохо гэжэ һэжэглэһэн дээрэһээ буряадуудай шууяа татахада, Далай лама үгэеэ үгэжэ абаашуулаа һэн гэжэ хэлсэдэг. Энэнь худал ха. Манай музейн мэргэжэлтэд атласаа абаад ошоходоо, Далай ламатай уул­захадань, тэрэнь Буряад орондо шууяанай гараһан тухай дуулаашьегүй байгаа бшуу, - гэжэ Арюна Бальжурова хэлэхэдээ, - тэрэ үедэ нилээд хуушарантаад, үнгэ зүһэеэ буураад байһан атласаймнай бүхы хуудаһанууд американцуудай мүнгөөр реставраци гаража, 1999 ондо Буряад оронойнгоо ажаһуугшадай һонорто дэлгээгдээ һэн”, - гэжэ нэмэнэ.

Анна Огороднигой гэрэл зурагууд

Даша-Доржо БОЛОТОВ

Теги: Буряад Улас Ямпил багша Түбэд эмнэлгын атлас



13:32

В Улан-Удэ перед судом предстанут пятеро молодых людей за похищение человека 

13:20

Где в России жизнь дешевле, а доходы больше? 

13:18

Выживет ли прославленный бурятский клуб? 

11:59

​В Бурятии оцифруют книжные памятники 20-30-ых годов 

11:45

В Кабанском районе Бурятии отец с сыном построили детскую площадку 

11:32

​57 команд школ Улан-Удэ примут участие в республиканском конкурсе по бурятскому языку«Эхэ хэлэн – манай баялиг» 

11:23

​Второй этап оральной вакцинации диких животных от бешенства стартует в Бурятии 

11:18

Новый чум для эвенкийского комплекса установили в рамках фестиваля традиционных игр народов Бурятии 

11:06

В Бурятии с 23 по 27 сентября пройдут финалы сразу трёх премий в области туризма 

10:34

Фестиваль Typomania пройдёт в Улан-Удэ  

08:53

Жителям Бурятии расскажут, как правильно составлять родословные 

08:50

В Бурятии открылся музей истории Иволгинского дацана  

08:45

​Бурят-монгольский зурхай с 18 по 24 сентября 

08:30

​Без осадков погода, днём до +20 ожидается в Бурятии сегодня, 18 сентября 

Наши издания