Главная / Новости /Общество / ​Харсага далитай, хасаг папаахатай

​Харсага далитай, хасаг папаахатай

09-08-2019

Владимир Гармаев

Радна-Нима БАЗАРОВАЙ гэрэл зураг

Буряад-Монголой морин сэ­рэгэй хасаг полкнуудай байгуулагдаһаар, 255 жэл байг­ша ондо гүйсэбэ. 1764 оной июнь һарада гүрэнэй хилэ харууһалха зорилготойгоор Буряад-Монголой морин сэрэгэй хасаг полкнуудые байгуулха тухай Сенадай тогтоол гараа һэн. Тэрэнэйнь ёһоор, тус тустаа 600 хүнһөө бүридэһэн 4 полк бии болгогдоһон юм. Харин энээнһээнь холо урид буряад-мон­голшууд хасаг сэрэгэй бүридэлдэ орожо эхилһэн гээд, Буряад Ула­сай Хасагуудай нэгэдэлэй сэрэгэй старшина, Буряад Уласай габьяата инженер, ажалай ветеран Влади­мир Гармаев хөөрэнэ.

- Владимир Чимитдоржиевич, буряад-монгол зон хэзээнһээ хасаг боложо эхилһэн гээшэб?

- Манжа Чин Уласай болон Ород гүрэнэй хоорондохи хилын һаял то­дорхойлогдожо байһан үеэр сонгоол, сартуул зон Ородой тала барижа, ни­лээд ехэ туһаламжа үзүүлһэн. Тэрэ үедэ гүрэнэй хилэ гэжэ нэгэ хэды шу­луун обоолоотой байһан ха. Үдэртөө тэрэнииень хэншье носохогүй, харин һүниндөө хилэ тогтообо гээшэбди гээд, сааша-наашань одоошье һайса зөөдэг саг байгаал даа. Мүнөө боло­ходо, энеэдэтэйшье һаа, тэрэ үедөө аргагүй шухала байһан энэ асуудал шиидхэхэ гэжэ 1688-1689 онуудаар Москваһаа Фёдор Головин гэжэ хүн эльгээгдээ һэн. Тэрээндэ манайхин харгы харуулхаһаа гадна, харуу­лынь боложо ябалсаһан. Тэрэл гэһэн сагһаа хойшо буряад-монголшууд­най Ород гүрэнэй түлөө алба хэжэ эхилээ гээшэ ха. Харин тон хуулита ёһоор 255 жэлэй саана хасаг болоо.

- Иигэжэ һайн дураараа ородуудта туһаламжа үзүүлдэг байгаа болоно бэзэ?

- Һайн дураараа. Ород гүрэндэ орожо, үнэн сэхээр алба хаахам гэжэ Монголһоо ерэһэн Үхин тайшаагай мэдэлдэ байһан «баруун 8 эсэгэ» гэгдэдэг сонгоол, сартуул, ашабагад, атаган, үзөөн, табангууд, хатагин, подгородный угай зон эгээл түрүүн хасаг болоһон. 1727 ондо Савва Рагу­зинский гэгшын Буринска хэлсээ ба­талха үеэр 400 буряад-монгол хасаг байһан гэдэг. Тэрэнэй һүүлээр ар­баад жэлэй үнгэрөөд байхада, Үхин тайшаагай «баруун 8 эсэгэдэ» Эрхүү можоһоо нүүжэ ерэһэн үшөө 6 эсэ­гын (алагүй, баабай хурамша, готол буумал, ользон, харанууд, черноруд­ска угай) түлөөлэгшэд нэмэжэ ороо. Тэдэниие Сэлэнгын буряад-монгол 14 хасаг эсэгэ гэдэг. Теэд эдэ угай­хид бултадаа бэшэ, хилэ зубшаад һуурижаһан зониинь лэ хасаг боло­дог байгаа. Иигэжэ буряад-монгол зомнай хоёр бүлэг боложо хубаар­хадаа, нэгэниинь «хасаг», нүгөөдэнь «отог» гэжэ нэрлэгдэдэг болоо.

- Дээрэ дурдагдаһан 14 эсэгэһээ гадна буряадууд соо хасаг сэрэгэй албанда ябаһан зон байгаа гү?

- 1809 он болотор хори буряад хасагууд байһан юм. Хилын тогто­огдохо үеэр хориин 11 эсэгын за­рим угайхид Ород ноёдые эдеэ хо­олоор, унаагаар хангажа, Шэлхэ, Үргэнэ мүрэнүүдэй уулзадха хүрэтэр ябалсаһан байдаг. Гадна мүнөөнэй Үбэр Байгалай хизаарай Улаан-Сүхэ аймагта Ара-Минжын харуул гэжэ байгаа. Тэндэ алба хааха гэжэ 1728 онһоо хойшо хори буряад угай 60 гэр бүлэ 3 жэлээр эльгээгдэдэг һэн. Тэдэнэй эдеэ унданһаань эхилээд лэ, бүхы гаргашыень хори буряад угсаатан бүгэдөөрөө даадаг байгаа. 1809 он болотор имагтал Ара-Мин­жын харуулда байһан хори буряа­дууд өөһэдынгөө хүсэлөөр албанһаа сүлөөлэгдэхэдөө, түнгүүс хасаг полк­до унаагай моридые үгэжэ байха уялга даажа абаһан. Тиигэжэ, минии тухайлхада, Ара-Минжын харуул­да байһан хори буряадуудай зари­маниинь Агын тала руу, Табтаанай гэжэ нютаг руу зөөжэ ошоо. Тэндэ мүнөөшье хасагбди гэдэг зон бии юм.

Мөөрөөшын хасагууд. Һууна (баруун гарһаа): Бурунов Бимба, нэрэ обогынь мэдэгдэнэгүй; зогсоно (баруун гарһаа): Тодорхоев, Аюшеев Доми, Бурунов Цырен

- Хасаг болоходоо, Ород гүрэндэ алба хаажа эхилһэн болоно. Тэрэ­нэйнь түлөө гүрэн түрэ ямар юумэ үгэдэг байгаа гээшэб?

- Газар үгэдэг, налог түлэхэһөө сүлөөлдэг, мүн үхибүүдээ һургаха арга боломжо олгодог байгаа. Энээнэй ашаар Доржи Банзаровшье эр­дэм номтой болоһон байна. Тэрэм­най уряанхад угай хүн байгаа.

- Сэрэгэй хубсаһа хунаршье та­раадаг байгаа бэд даа?

- Түрүүшээр миин лэ тэрлигээрээ ябадаг байгаа. Тиихэдээ үмдэндөө заатагүй шара лампас, мүр дээгүүрээ сэрэгэй погон хададаг байһан.

- Нээрээшье, Сэлэнгын буряа­дуудай үмдэһэн хубсаһа хараха­да, сэрэгэй погон шэнги юумэ мүр дээгүүрээ хадаад ябагша лэ.

- Тиимэ. 1900-гаад он болотор шахуу тэрлигээрээ ябаһан ха юм. Ород-япон дайнай үедэл сэрэгэй хубсаһатай болоһон.

- Хасагуудые Ородой бурханда шүтэдэг гэжэ олон зон һанадаг.

- Үгы ааб даа. Буряад хасагууд бултадаа Буддын шажантай. Имаг­тал хасагуудай ашаар Эрье-Бүүргын үбэртэ Буряадай түрүүшын дасан баригдаһан ха юм. Һүүлдэнь тэрэ дасан Сүхэ голой нүгөө эрье руу зөөлгэгдэжэ, Хилгантын (Сонгоол) дасан гэгдэдэг болоо һэн. Хасагууд сооһоо олон ламанар гараһан. Гадна II Бандида Хамба лама Содномпил Хэтэрхеевэй зарлигаар, хасаг сэрэ­гэй полкнуудта ламанар алба хаадаг һэн. 1802 оной байдалаар, Монголой хилэ дээрэ 958 ород, 2400 буряад хасагууд байһан. Тэдэнэй хажууга­ар полкын бүридэлдэ 142 сэрэгэй лама байгаа. Теэд мүнөөшье тиимэ ламанар бии ха юм. Хасаг гарбалтай лама Баир Михайлович Батомункуев хэлсээтэ гуримаар сэрэгэй албанда ябажа байна. Тиимэһээ хасагууд Буд­дынгаа шажанда хэзээшье урбаагүй юм.

- Мүнөө дээрээ имагтал буряад- монгол зонһоо бүридэһэн хасаг сэ­рэг гэжэ бии юм гү?

- Үгы. 1851 он болотор буряад- монголшууд ород полкнуудта алба хаадаггүй байһан һаань, Үбэр Байга­лай хасаг сэрэгэй байгуулагдахада, интернациональна холимог полкну­уд бии боложо эхилээ. Тэрэ гэһээр, гансал буряадуудһаа бүридэһэн полк гэжэ үгы болоо. Гадна Совет за­сагай тогтожо байха үеэр хасагуудые нилээд хашаһан ха юм. Тиигэжэ 1921 ондо Забайкалиин хасаг сэрэг албан ёһоор тараагдаа һэн. Харин удангүй 1936 ондо СССР-эй Түбэй гүйсэдхэхы хорооной тогтоолоор, урид Улаан армида алба хааха эрхэгүй байһан хасагууд дахин сэрэгтэ татагдажа, өөһэдынгөө тусхай хубсаһа үмдэхэ, хаанта гүрэнэй үедэ хайрлагдаһан шагналнуудаа энгэртээ зүүхэ арга­тай болоо. Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнда бэлэдхэл ябажа эхи­лээ гээшэ ааб даа. Дайнай үедэ хасаг гарбалтай зарим буряадууд Берлин хүрэтэр ошоһон байдаг. 1980-яад онуудай һүүл багаар дахяад хасаг сэрэгэй элдэб эмхинүүд байгуулаг­дажа эхилээ. Мүнөө Буряад орондо 3 томо эмхи байна.

- Байгша ондо Буряад-Монго­лой морин сэрэгэй хасаг полкнуу­дай байгуулагдаһаар, 255 жэл бо­лобо гэнэт. Амаршалга хүргэнэбди, ажалдатнай амжалта хүсэнэбди.

БАРИМТА

Хасаг сэрэгэй албан тон хүндэ хүшэр байһан гэдэг. Дүрбэн жэлдэ үмдэжэ ябаха сэрэгэй бүрин хубсаһа, унажа ябаха һайн мори, эмээл, хазаар, бусад хэрэгсэлнүүдые өөрынгөө зөөреэр түхеэрдэг, баһа зүүжэ ябаха һэлмын түлөө тэрэ сагай мүнгөөр 10 түхэриг һанда ту­шаадаг байһан юм. Сэрэгэй хубсаһа оёхо сэмбэ гээшэ ехэ үнэтэй байдаг, хубсаһа оёһон хүнэй түлбэри-хүлһэншье баһал ехэ байдаг тула, хогшол зөөри багатай байһан зарим хүнүүд хүбүүдэйнгээ бага байхаһаа эхилэн, баяшуулай зараса болгохо баатай болодог ушар али олон үзэгдэдэг байһан юм. Хогшол зөөри багатай хүнүүдэй аха дүүнэрэй талаһаа тэдхэхэ хүнүүдгүй байбалынь, тэрэ нютагай хасаг зон хамһажа, түхеэржэ, албандань мордуулдаг байһан гэдэг.

“Зэдэ голой домогууд” гэһэн номһоо.

Согсологшод – Х.Г. Цыденова, Г.Ж. Раднаева. 2010 он. Улаан-Үдэ

Даши-Доржо БОЛОТОВ хөөрэлдэбэ

Теги: Буряад Улас хасагууд



14:54

​Перевозками в районы Бурятии занимаются более 40 организаций и ИП 

14:33

​Уникальная этнодеревня на Сахалине: пример использования «дальневосточного гектара» 

13:39

Буряад Уласай аймагуудаар хэдэн шэнэ номой сангууд һаядаа үүдэеэ сэлихэнь 

13:33

​Жэлэй дүүрэтэр Улаан-Үдэдэ 7 мянга хүн сэбэр уһаар хангагдаха 

13:13

​Стереотипы о Дальнем Востоке обсудили на «Территории смыслов» в Подмосковье 

12:52

Буряад Уласай Загустайн дасанай Согшон дуган рамнайлагдана 

11:42

Улан-удэнцы отпраздновали День российского флага  

11:37

​Сколько стоит подготовка к школе в Бурятии? 

11:26

Автовладельцы в каких городах чаще всего разбивают машины в ДТП полностью? 

11:20

Долг россиян по ипотечным кредитам перешагнул отметку 7 трлн рублей 

11:12

В Улан-Удэ для утилизации изъяли опасную находку 

11:00

Игры детей с огнем привели к пожару в Бурятии 

10:54

Школьник из Бурятии участвует в Чемпионате мира Worldskills Kazan 2019 

10:48

19 работников Улан-Удэнского авиационного завода стали отличниками качества 

10:44

​Улас тогтоолгын уг унги 

10:28

Книжные памятники Бурятии станут доступными в цифровом формате 

10:23

Пять модельных библиотек Бурятии отремонтируют на 35 млн рублей 

10:12

Верховный суд РФ признал законным решение о виновности лиц, осужденных за убийство Юрия Власко 

10:07

​Бурятские фермеры выходят на международный уровень 

10:04

Мать троих детей из Бурятии провернула незаконную сделку за счет маткапитала 

09:53

​Баабайнгаа бэлиг халан абаа 

09:46

Глава Бурятии: Наша задача, чтобы местное предприятие работало стабильно  

09:27

​Какие изменения ждут детей и их родителей в Бурятии в новом учебном году? 

08:40

​Зурхай на 23 августа, 23 лунный день 

08:25

Местами кратковременные дожди, днём +30 ожидаются в Бурятии сегодня, 23 августа 

Наши издания