Главная / Новости /Общество / ​Буряад үхэрнай бусаагдаха гү?

​Буряад үхэрнай бусаагдаха гү?

14-08-2019

Һасаранай Булад

Үндэһэн үүлтэр байгуулхын тулада Һасаранай Бу­ладай хандаагүй ноёд һайд, ябаагүй газар үгы. Тиимэһээ ганса Буряадта бэшэ, Россиин, уласхо­орондыншье хэмжээндэ эрдэмтэнэй ажал хэрэг тухай һураг суу таранхай. Эхэ һайхан нютагаа һэргээн хүгжөөхэ, манай гэхэ малтай болгохо гэһэн һайхан һанаагаараа зүдхэжэ ябаһан Һасаранай Буладай ажал хэрэг дэмжэг­шэд байна. Засаг зургааншье ойлгожо, Буддын шажанай заншалта Сангха руу 70 сая түхэриг дамжуулба. Тиимэһээ буряад үхэрэй уг шуһа һэргээхэ талаар ажал эршэдэхэнь гээшэ.

Ашагтай мал

Урда сагһаа хүжэ ногоон хада уулаар хүреэлэгдэһэн, дүхэриглэһэн ой модоор бүрхөөтэй нютаг нугануу­даар, нэмжыһэн тала дайдаар ажаһууһан буряад-мон­гол арад түмэн мухарижа ерэһэн үргэн үерһөө, хай­ража ерэһэн улаан галһаа юун абарха юм гэжэ орон хангайдаал мүргэжэ, буу­са байрануудаа хада уулын үбэрнүүдтэ түхеэржэ, байра һуудалаа зохёон байгуулдаг һэн. Гол ажалынь гэхэдэ, та­бан хушуу малаа үдхэжэ, ама садхалан, ан-бун ажаһуугаа. Тиихэдээ морин эрдэниеэ ехэ дээрэ үргэдэг байһан. Мүн хүдэһэн, хүрбэ, халим­дар арһа, хүбхэгэр зөөлэн нооһо, шэмэтэй мяха үгэхэ хонин һүрэгөө хада уулын­шье, зэрэлгээтэ талыншье зон адли үдхэдэг һэн. Һүн сагаан эдеэгүйгөөр, тарган шэмэтэ үүсэгүйгөөр ямар арад ажамидарха бэлэй? Тиимэһээ эгээл олоор эбэртэ бодо малаа үдхэдэг байгаа, мүнөөшье үдхэнэ.

20-дохи зуун жэлдэ Зүблэлтэ засагнай бүхы ажахынуудые нэгэ гол соо ниилүүлэн хамтаруулһан түүхэтэй. Тиигэбэшье үбэл- жөөнүүдтэ, зуһалануудта (хабаржаан, намаржаанууд огто орхигдоо ха юм даа), табан хушуу малаа үдхэһөөр зандаабди. Теэд ямар мал үдхэжэ, олзо оршо олоно­бибди?

Түүхэһээ һабагшалан хэлэ­хэдэ, эртэ урдын хүннүүд Баруун Европын арадуу­дые эзэмдэжэ, Ри­мэй ехэ империие доһолгожо бай­гаа. Ямар аргаар, ямар тиимэ ехэ хүсэтэйгөөр гэхэ­дэ - табан хушуу малайнгаа ашаар! Хожом хойно Агуу Богдо Чингис хаанай аша Батый (ород бэшэгүүд соо иигэжэ бэшэ­дэг) Адриатикын далайһаа мо­ридоо уһалаад, хүлөө оймоод, Ехэ Монголой Эзэн хаан Үгэдэйн хада гэртээ харижа мүнхэрхэдэ, сэ­рэгээ эрьюулһэн гэжэ түүхэдэ мэ­дээжэ.

Саг сагтаа, сахилза хүхэдөө

Ямаршье малай үүлтэр һайжаруулха ажал хэр урда сагһаа ябуулагдадаг байһан. Мэдээжэ декабрист Николай Бестужев Буряадта нарин нооһото хони үдхэхэ гэжэ оролдоһон габьяатай. Имаг­тал Зүблэлтэ засагай үедэ энэ хэрэгынь урагшалһан юм. Теэд манай тала дай­дын сагай шэрүүн уларилые ойлгохо шухала бшуу. Нарин нооһото хонидые үдхэхын тулада, нэн түрүүн дулаан һайн байра, шэмэтэй таряан хоол хэрэгтэй. Тэдэнэй гарга­ша даншье һаа ехэ. Тиимэһээ энэ тала дайдадаа таараһан, түхэреэн жэл соо бэлшэхэ хонидые үдхэбэл, ашаг ол­зонь аргагүй ехэ гэжэ эрдэм­тэднай, хонишоднай ойлгоо. Мүн баһа халуун шанартай мяхатай, арьбан далантай, уула хадые дабаха, уһа гол­нуудые, намаг шабар гаталха үндэһэн адуунһаамнай үнэ сэнтэй амитад энэ дэлхэйдэ үгы гэжэ һүүлэйшье һаа, энэ үедэ ойлгобобди. Одоошье ойлгоһомнай болоол даа!

Тиигэжэ урма зоригтой, урагшаа һанаатай, түрүү бо­долтой, эрдэмтэй, номтой хүбүүдэйнгээ аша габьяага­ар үндэһэн адуугаа, “бүүбэй” хониёо үдхэжэ эхилһэмнай юунтэй сэнтэйб! Теэд гур­бадахи ехэ зорилгомнай – үндэһэн үхэрөө үдхэхэ! Энэ хэрэг бүри орёогооршье һаа, бүтэхэ тээшээ болоо.

Юундэб гэхэдэ, Буряад ороноймнай дэбисхэр дээ­рэ үндэһэн буряад үүлтэрэй нэгэшье үхэр үлөөгүй! Зүблэлтэ засагай байгаа 70 жэлэй үедэ үндэһөөрөө үгы хэгдээ. Холын холоһоо дэлэн ехэтэй, обоо уусатай хэды олон үнэтэй сэнтэй малнуудые асаржа үдхэхэеэ һэдээбибди? Теэд шүүд гэжэ һайнаар эдеэлүүлжэ, дулаан байрада байлгажа шадабал, һү гэмгүй үгэдэг симментал мал лэ тогтонижоо. Мяхата үүлтэрнүүд сооһоо манай­хида дүтэрхы, талын мал­ша зоной үдхэһэн хальмаг, казах үхэрнүүд лэ таараа болоо. Теэд тэдээндэмнай баһа дан дулааншье бэшэ һаа, һайн байра, таряаншье бэшэ һаа, бараг бүдүүн хоол бүри хэрэгтэй. Тэрэгүй һаа, хаанаһаа обоо мяхан гараша­хаб даа?

Шэнэ үүлтэрэй эбэртэ бодо мал үдхэхэ гэжэ нютаг бүхэндэ туйлай ехэ ажал­нууд хэгдэһэн. Нэн түрүүн хэлэшэгүй ехэ гаргашаар баригдаһан шулуун дал бай­ранууд мүнөө эндэ-тэндэ ёдойлдожо, хүнэй һүр да­ража, байгаалиин үзэмжые, нютагай шарайе муудхажа байдаг! Тэдхээхэ хоолынь Алтайн дайдаһаа, Крас­ноярска хизаарһаа, хүршэ Монгол оронһоо хэды ехээр зөөгдэһэнэйнь гаргашые хэн тооложо үзэбэ? Тэрэ абтаһан мяха, һүнэйнь зүйлнүүд лаб лэ үнэтэй байһан байха!

Эгээл муу хойшолонгынь гэхэдэ, арюун һайхан тала дайдаараа адуу малаа бэл­шээжэ, ашаг шэмынь хэрэ­глэжэ шадахаяа болёобди. Хаана-яанаһаа асарагдаһан шэмэ шүүһэгүй аад, элдэб эреэн холисотой бэлэн хоо­лоор хотоёо дүүргэжэ, ами бэеэ хорложо ябаналди даа...

Үсөөн тоото үндэһэн арадуудай асуудал хараалһан хуралдаанай үедэ

Түргэниинь - түүхэй

- Мэдээжэ эрдэмтэн, гүн ухаалагша, Будаадын ша­жантанай элитэ ехэ багша Бидия Дандароной хүбүүн - профессор, эрдэмэй доктор: “Мүнөөдөөл үрэ дүн туй­лахаб гэжэ яаран тэбдэһэн хүн холо ошодоггүй. Мэгдэн тэбдэнгүйгөөр, бата бэе­эр ажал ябуулагдабал, үрэ дүн туйлагдаха юм”, - гэжэ хэлэһэн юм. Тэрэ һургаалаар хараалһан ажалаа хэжэл яба­наб, - гэжэ Һасаранай Булад хөөрэбэ. Тиигээд иигэжэ нэ­мэбэ:

- Дээдэ һургуули дүүргээд, Үдын совхоздо эльгээгдээ һэм. Удаань Яруунадаа эгээл ехэ Иисэнгын совхозой за­хиралаар томилогдооб. Тии­хэдэ урагшаа һанаатай, ажа­хынуудаа һайн мэдэхэ Нико­лай Найданов Хүдөө ажахын яаманай сайд байхадаа, на­майе яһала дэмжэдэг бай­гаа. Тэрэ үедэ малай байра олоор бариха, дулаалха, хоол хошо элбэгээр бэлдэхэ ажал ехээр ябуулагдаха, дээрэһээ түсэбүүд гээшэ буужал бай­ха. Тиихэдэл гарза багатай ямар үүлтэр үдхэбэл һайн бэ гэжэ бодожо, түрүүшын туршалгануудые эхилээ һэмби. Урагшаа һанаатай мэргэжэлтэд гүрэнэй түсэб түрүүлэн дүүргэжэрхёод, үүлтэр байгуулха ажалдаа хам ородог һэн. Теэд Ии­сэнгэдэ иигэжэ-тиигэжэ байна гэһэн хобынь парти­ин обкомдо хүрөө. Арадтаа туһатай ажал ябуулнабди гэхэшүүл обкомой бюродо дуудуулжа һунаалгаһаниинь тэрэ. Тиибэшье тэдэнэр һанаһан хэрэгээ орхингүй, шууд хүдэлжэ, үндэһэн буря­ад үүлтэрэй адуу байгуулжа шадаһан габьяатай юм. Ти­игэжэ буряад арадаймнай урда сагһаа үдхэжэ ябаһан адуун һүрэгнай арадтаа бу­саагдаа. Тиихэдэ Ярууна ай­магай хүдөө ажахын таһагые даажа байһан Захааминһаа гарбалтай Сергей Дондоко­вич зарим тээнь нюусааршье һаа, дэмжэдэг байһандань, ходо һайнаар һанажа ябадаг­би. Тиихэдэ ажахымнай аха­мад ветеринар Цырендор­жо Будажанаевтай эб хамта хүдэлөөбди.

Буряад арадай «бүүбэй»

Хоёрдохи шатада үндэһэн буряад хонин һүрэгөө һэргээхэ ажал ябуулагдаа. Энэ дэмбэрэлтэ хэрэг ту­хай ехээр хэлэлтэгүй, юун­дэб гэхэдэ, Хамбын хүсөөр «бүүбэймнай» Буряадтаа яһала үдхэгдэжэ байна. “Ни­игэмэй отара” гэжэ түсэлөөр Буряадаймнай бүхы аймагуудта, Эрхүү можын болон Үбэр Байгалай нютагуудта тараагдана гээд, “Буряад үнэндэ” толилогдоо. Тии­гэжэ үндэһэн малаа үдхэжэ шадабал, мүнөө арбан долоо

хэлсэжэ, хорин долоогоор шиидхэжэ, ядаһан түрэл хэ­лэнэймнай шахардуу асуу­дал, уран зохёолнай болон соёлнай бата һуурияа эзэлхэ болоно!


«Бүүбэй» хонид тараагдаһаар

Яажа үдхэхэб?

Энэ һүүлшын ган жэлнүүд болон буха ехэ үернүүд үнэн байдал бодотоор харуулаа. Мүнөөнэй оньһон техни­кын байгаашье һаань, ор­шон байгаалиингаа онсо байдалые ойлгожо, ушар мүрынь мэдэхэл ёһотойбди. Дээрэһээмнай нэерһэн са­хилгаан гал, тэнгэриин лу­жаганаан, бууһан аадар, мүндэр, дороһоо дүүлиһэн уһан гээд лэ байгаалимнай бидэнэй тэсэбэри турша­жал байна. Бурханай орондо байһан бидэл дээрэһээнь харабашье, саанаһаань ойл­гохо ёһотойбди. Тиигэбэшье эдэ гай усал хэнииешье даба­жа гарахагүй!

Хэды сагай үнгэржэ, байдал һуудалай хубилба­шье, үндэһэн малаа баряад байгаа һаа, иигэжэ байга­алиин уларилһаа даншье дулдыхагүй һэмди гэжэ малшадһаа байха, мэргэжэл­тэдшье ойлгобо хаш, гэхэдэ...

- Шанар һайтай ба­раа үйлэдбэрилдэг түрүү оньhон түхеэрэлгэнүүдые нэбтэрүүлжэ шадаа hаа, дэлхэйн дэлгүүртэ бусадhаа юугээрээшье дутахагүйбди, - гэжэ Һасаранай Булад то­оложо гаргаһанаа үнэтөөр гэршэлнэ. - Иигэжэ шадабал, зомнай ашаг олзотой ажал­тай боложо, нютагтаа лаб һуурижаха. Тиигэжэ түрэл хэлэ, бэшэгнай, үндэһэн со­ёлнай жэнхэни ёһоороо уг дамжаха гэжэ бата найдал түрүүлнэ.

Харууһагүй мал

Теэд түрэл Буряадтамнай буряад үүлтэрэй нэгэшье үхэрэй үлөөгүйнь гайхалтай юм. Эрдэмтэд дэлхэй дүүрэн бэдэржэ, Хитадта ажаһуудаг баргануудай ажалладаг мал­нууд соо 200 толгой буряад үүлтэрэй үхэрнүүдые олоо. Эндэ хаанаһаа иимэ үүлтэр байгаа юм гэжэ һонирхоходо, улаантан ба сагаантанай үймөөнһөө буряадууд тэ­рьелхэдээ, гол баялиг - ма­лаа туужа гараһан байгаа. Хилэ дабаха үедэнь, тэдэни­ие эрэ эхэнэргүйгөөр, бага ехэгүйгөөр тобшо сэсэргэ­дэг буугаар бултыень хюдаа. Хоёр жэлэй туршада эзэгүй үлэшөөд, дураараа ябаһан малые барганууд гайхажа хараад, үбһэ хоол эрихэгүй, дал дамхууда байрлахагүй ямар шэрхи малнууд гээшэ юм гэжэ үлөөжэ абаһан бай­на. Тэдэ зон буян хэшэгтэ хүртэг даа!

Тоолоод үзэхэдэ, бүгэдэ зоноймнай 10-30 хубинь лэ хүдөөдэ мал ажахыда хүдэлөөд байбал, бусадаа эдеэ хоолоор, арhа шүрбэhөөр хангаха аргатай байна. Тиигэхын түлөө заабол бэлшээриин мал хараха ёhотойбди. Харин үлөөшэ ехэнхи хуби зон мал ажахын зүйлые дам саашань буйлуулха үүргэтэй болоно. Тиигэхэдээл хүн зоноо хангаха үйлэдбэри зохёон бай­гуулаад, туйлажа абаһан зүйлнүүдээ саа­шадань наймаалжа ябуулха арга шадал­тай байха гээшэмнай эгээл шухала асуу­дал болоод байна. Шэрээгэй шэмэг - эдеэ хоол гээд лэ, үмдэхэ хубсаhа хунар, шууд хэрэглэмээр эд бараа болон бусадые дэлгүүртэ табяад, тэрэнээ шадамараар наймаалха арга мүрөө бэдэрхэл даа.


Асархань бэрхэтэй

Гурбан ехэ гүрэн түрэдэ тараагдаһан буряадууд ган­са үхэрөөшье эхэ нютагтань асархань баһал ехэ ажалтай байгаа. Тиигэһээр байтар, Монголой Хүбсэгэл аймагай Сагаан-Үүр сомондо буряад уг шуһатай 200 эбэртэ бодо мал олдожо, зуугаад толгой асарагдаад, Хяагтада байрлу­улагдаа. Бандида Хамба лама Дамба Аюшеев энэ үүсхэлые ехэтэ дэмжээ. Үнгэрһэн Су­гундыда Аюшеев Хамба элидхэхэдээ, буряадууд зан­шалта үхэр малаа, адуугаа, хониёо үдхэхэ ёһотойбди гэжэ бүгэдые уряалаа. Су­гундыда хабаадаһан Буряад Уласай Толгойлогшо Алек­сей Цыденовтэ сэхэ хандаа.

Адууншье, “бүүбэй” үүлтэрэй хонидшье Хамбын үүсхэлээр, халуун дэмжэлгээр үсхэгдэжэ эхилһээр хэдэн жэл болобо. Энэ дэмбэрэлтэ ажал яһала урагшатайгаар ябуулагда­на гэжэ тэмдэглэлтэй. Тиигэһээр буряад үүлтэрэй үхэршье оло­шорхо гэжэ найдая.

Энэ талаар баһал Хам­ба ехэ ажал ябуулна. Ивал­гын дасанай дэргэдэ үнгэр- гэгдэдэг эрын гурбан на­аданда илагшадта “бүүбэй” үгтэнэ. Мүн баһа нааданай үедэ лотерейгээршье мал шүүхэ арга боломжо үгтэнэ.

Сэнгэ РИНЧИНОВ

Теги: хүдөө ажахы Буряад Улас Хитад Бидия Дандарович Дандарон Алексей Цыденов Буряад үүлтэрэй үхэр Хамба лама Дамба Аюшеев Һасаранай Булад



14:57

Минии Буряад 

14:40

​В Бурятии анонимные алкоголики помогут другим излечиться от «зелёного змия» 

14:22

​Большие экраны и ничего лишнего: жители Улан-Удэ экономят на смартфонах 

13:59

​Каким будет урожай в этом году в Бурятии, сказать пока сложно 

13:37

​Школы и СУЗы Бурятии получат новое компьютерное оборудование 

13:21

​Суута тамиршанай хүндэлэлдэ хүртөө 

11:48

Миграционная картина Бурятии: население увеличилось за счёт соседей из Забайкальского края 

11:34

В Бурятии продолжается возмездный прием оружия 

11:28

Из семи грозовых пожаров в Бурятии локализовать удалось один 

11:21

Автомобиль загорелся прямо на дороге в Бурятии 

11:08

В Заиграевском районе Бурятии завершился ремонт региональной дороги 

10:57

​Агын одохон Европодо ялалзаа 

10:39

История одной картины из бурятского музея 

10:38

​Молодёжь Бурятии участвует в проекте «Безопасная республика» 

10:27

Электромонтера из Бурятии осудили за коммерческий подкуп 

10:19

«Декабристы в селенгинской ссылке»: 180 лет назад братья Бестужевы прибыли в Бурятию 

10:09

​Одондол яларна олоной буянһаа 

10:08

Перед 166 бурятскими работниками погасили задолженность по зарплате на 6 млн рублей 

09:57

Чем опасны виртуальные «зелёные кресты» для жителей Бурятии? 

09:51

​Памятник дважды Герою Советского Союза Константину Рокоссовскому установят в центре Улан-Удэ 

09:44

В селе Поселье Иволгинского района Бурятии возвели каркас новой школы 

09:09

​Симфоническую сюиту Эдуарда Артемьева «Алтайский сказ. Полет над временем» представят в Улан-Удэ 

08:45

Зурхай на ​16 августа, 16 лунный день 

08:30

Преимущественно без осадков погода, днём до +23 ожидается в Бурятии сегодня, 16 августа 

Наши издания