Главная / Новости /Общество / ​Арһа элдэлгэ тухай

​Арһа элдэлгэ тухай

15-08-2019

Арһа элдэлгын үйлэдбэри тус арһанһаа ямар зүйл оёгдохо, бүтээгдэхэб гэһэн зорилгоһоо дулдыдадаг. Мүн хэ­дэн шатаһаа бүридэдэг.

Түрүүшын шата хадаа - арһаяа халимналга - арһан дээрэ үлэһэн өөхэнэй, мяханай, шүрбэһэнэй үлэгдэлнүүдые хуулан сэбэрлэлгэ гээшэ. Халимналгын удаа арһаяа хоёр-гур­бан үдэрэй туршада хатааха. Хата­ахадаа, наран доро бэшэ, һүүдэртэ бариха, тиимэһээ арһаяа һүүрээхэ гэдэг байһан. Хатааха үедөө арһаяа жэгдэлжэ, тэниилгэжэ байха хэрэг­тэй.

Тон хаташоогүйдэнь арһанай ха­лим газартань сагаан эдеэнэй гашу­униие түрхихэ. Энэ шатые - арһаяа эдеэлүүлхэ, эдеэ оруулха, эдеэмэг түрхихэ гэжэ нэрлэдэг. Тараг, ай­раг, бозо түрхеэд, досоошонь эбхэн монсогойлоод, үшөө нэгэ хоногой туршада орхихо. Тэрэнь арһаяа дэб­тээхэ гэжэ нэрэтэй шатань болоно. Заримдаа һүнэй гашуун зүйл, шара шүүһэн соо нэгэ аяга дабһа эдьхэ­эд, тэрээн соогоо дэбтээдэг байгаа. Арһаяа дэбтээһэнэй һүүлээр угаага­ад, хатажа байха сагтань, хоёр үдэр соо баһа сэбэрлэн шударжа байха хэрэгтэй. Тэрэ шудардаг зэмсэгынь - хангир, зарим нютагта - хэдэргэ гэжэ нэрэтэй. Иигэжэ шударалгын, сэбэрлэлгын үйлэ хадаа хангирдаха гэжэ нэрэтэй. Бэлээр хангирдахын тула, гараар шудархын хажуугаар, хүлөөрөө шудардаг гээшэ.

Саашань арһаяа мушхалаада гү, али зарим нютагуудаар мушхуурга­да оруулдаг байгаа. Нарагүй газарта зоогоотой бүхэ гасууда арһаяа орёо­дог. Хоёр модоор тэрэ гасуудаа барю­улаад, зөөлэн болгохын тула, хэды дахин иишэ тиишэнь эрьюулхэ, муш­хаха, арһаяа һунааха. Тэрэнэй удаа дахин хэдэргэ, хангираараа хатуул­дюулха. Хатуу, үлүү юумэнһээнь сэ­бэрлэлгэ болоно гэһэн удхатай. Арһа зөөлэн болгодог гар талхи, хүл тал­хи үргэнөөр хэрэглэгдэдэг байһан. Эрьелдэдэг талхиие эрьюулгэ гэдэг. Эрьюулгэ соо зузаан бодо малай, хандагай, турагай арһануудые элдэ­дэг юм.

Үндэр шанартай арһа абахын тула гашуун һүнэй зүйлнүүдээр оло дахин арһан жэшэгдэжэ элдэгдэдэг байгаа. Һүүлээрнь һүн соо удаан, эдьхэртэрээ шанагдаһан эльгээр, дэлюугээр түрхигдэдэг байһан. Энэ ажал хадаа эльгэдэлгэ гэжэ нэрэтэй. Замшые буряадууд эльгэн арһан гэжэ нэрлэдэг байһаниинь буруу бэшэ.

Тон һүүлшын шата хадаа уталга болоно. Утагдаһан арһан бүхэ шанартай, шарабтар гоё үнгэтэй боло­дог.

Гутал оёхо, мориной зэр зэмсэг, тоног бүтээдэг булгайр арһа (юфть) абахын тула, хэдэн үдэр гашуун һүн соо байлгахада, нооһониинь халсар­жа зулмаагдадаг гээшэ.

Арһанда түрхидэг эдеэнэй бү- ридэлдэ сагаан эдеэнэй гашуун зүйлнүүд, яһанай сэмгэн, тэрэнэй шүлэн, эльгэн, дэлюун, хара талхан, гашуун эдеэшэһэн сай оруулагдадаг байна. Энэмнай булта гар элдэлгэдэ хабаатай зүйлнүүд гээшэ.

Тон һайн шанартай арһан хадаа намарай ба үбэлэй гээд илгардаг - дулаан дэгэл, даха, хүнжэл оёлгодо хэрэглэгдэдэг. Зөөлэхэн, хүнгэхэн зунай арһанууд малгай, бээлэй, хүүгэдэй дэгэл, айлшадай хүнжэл болон бусадые бэлдэлгэдэ ородог байгаа.

Намжилма ЦЫДЕНОВА

Теги: Буряад Улас хониной арһан



14:33

​Уникальная этнодеревня на Сахалине: пример использования «дальневосточного гектара» 

13:39

Буряад Уласай аймагуудаар хэдэн шэнэ номой сангууд һаядаа үүдэеэ сэлихэнь 

13:33

​Жэлэй дүүрэтэр Улаан-Үдэдэ 7 мянга хүн сэбэр уһаар хангагдаха 

13:13

​Стереотипы о Дальнем Востоке обсудили на «Территории смыслов» в Подмосковье 

12:52

Буряад Уласай Загустайн дасанай Согшон дуган рамнайлагдана 

11:42

Улан-удэнцы отпраздновали День российского флага  

11:37

​Сколько стоит подготовка к школе в Бурятии? 

11:26

Автовладельцы в каких городах чаще всего разбивают машины в ДТП полностью? 

11:20

Долг россиян по ипотечным кредитам перешагнул отметку 7 трлн рублей 

11:12

В Улан-Удэ для утилизации изъяли опасную находку 

11:00

Игры детей с огнем привели к пожару в Бурятии 

10:54

Школьник из Бурятии участвует в Чемпионате мира Worldskills Kazan 2019 

10:48

19 работников Улан-Удэнского авиационного завода стали отличниками качества 

10:44

​Улас тогтоолгын уг унги 

10:28

Книжные памятники Бурятии станут доступными в цифровом формате 

10:23

Пять модельных библиотек Бурятии отремонтируют на 35 млн рублей 

10:12

Верховный суд РФ признал законным решение о виновности лиц, осужденных за убийство Юрия Власко 

10:07

​Бурятские фермеры выходят на международный уровень 

10:04

Мать троих детей из Бурятии провернула незаконную сделку за счет маткапитала 

09:53

​Баабайнгаа бэлиг халан абаа 

09:46

Глава Бурятии: Наша задача, чтобы местное предприятие работало стабильно  

09:27

​Какие изменения ждут детей и их родителей в Бурятии в новом учебном году? 

08:40

​Зурхай на 23 августа, 23 лунный день 

08:25

Местами кратковременные дожди, днём +30 ожидаются в Бурятии сегодня, 23 августа 

Наши издания