Главная / Новости /Общество / ​Одондол яларна олоной буянһаа

​Одондол яларна олоной буянһаа

16-08-2019

Джарун Хашорай субарга ха­даа ганса Хэжэнгэ-Худанай голдо ажаһуудаг зонойл гэ­гээн зүйл бэшэ, харин бүгэдэ Бу­ряад ороной болон Будаадын ша­жан баримталдаг уладай һүгэдэхэ шүтөөн байна гэжэ нэн түрүүн тэмдэглэхэ хэрэгтэй. Субарга бүхэн өөр өөрын онсо түхэлтэй, зо­рилготой, удхатай юм бэзэ. Зүгөөр Джарун Хашорай субарга хадаа Будда Шэгэмүниин үе сагта манай дэлхэй дээрэ бодхоогдоһон иимэ түхэлтэй, зорилготой ори ганса субаргань болоно. Балбын орондо байдаг «Лондол Сумбум» гэжэ су­барга түһөөшэлэн бодхооһон гэжэ мэдээжэ.

Непалай субарга нютагтаа бодхоохо гээд...

XX зуун жэлэй эхиндэ Хэжэн­гын дасанай залуу ламанар Нимын Шойдор, Мархаадайн Шойдок болон Будын Балдандоржо Непалай су­баргаар онсо һонирхожо, тэрээндэ хабаатай сударнуудые наринаар шу­далжа захалһан байна. Тиигэжэ иимэ юумэ бодото дээрэнь нютагтаа бай­гуулха гэжэ тодоруулһан.

Манай Хэжэнгын дасанда тус су­баргын барилга 1915 оной хабар захалһан байна. Дэлхэйн нэгэдэхи дайнай бүри һүжэрэн соробхилхо­донь, барилга эрхэ бэшэ тогтоогдоо. Юуб гэхэдэ, буряад эрэшүүлые дай­най ара талын хүдэлмэридэ татаа бшуу. Тэдэнэй тоодо Джарун Хашо­рай барилга эрхилһэн залуу ламанар Нимын Шойдор, Мархаадайн Шой­док болон Будын Балдандоржо гэг­шэд мүн лэ оролсоһон байгаа.

1917 ондо хаанай унахадань, эрэшүүлынь бусажа, субарга барилга дахинаа үргэлжэлүүлэгдэһэн. Тиигэ­жэ Эрхэтэнэй дайнай түлэг дундаа ябажа байбашье, 1919 ондо одоол түгэсэһэн байна. Субаргын дүрбэн талын доодо хажуу тон адли арбан нэгэн метр хэмжүүртэйгээр бодоо. Тэрэниие тойроод, гушан хоёр шэ­рэмээр шудхагдаһан, зуун жаран килограмм шэгнүүртэй шодонгууд ёдойлдон байхаар бүтээгдээ. Тэдэ­ниие Петровск-Забайкальскиин шэ­рэм шудхалгын заводто хэһэн.

1919 оной зунай сагта Ганжарбын гэгээнэй хабаадалгатайгаар, тэрэ­нэй ударидалга доро Агууехэ Джарун Хашорай субарга рамнайлагдаһан. Рамнайн дүүрэһэн хойно заншалта ёһоороо эрын гурбан наадан үргэн дэлисэтэйгээр үнгэргэгдөө бэлэй. Барилдаашадай дундаһаа Хэжэнгын дунда зэргын бэетэй Дугар Нимаев, мори урилдаанда Сампилай Намжил хээр гэжэ холо, ойгуур суурхаһан Чи­саанын хүлэг бултаниие ахяа һэн. Энэ хээр морин хадаа илангаяа хо­лын зайда гүйхэдөө, эрхим байһан.

Баруун-урагшаа унаһандань «баярлаа»

1937 ондо дайшалхы шэглэлтэй атеистнүүд НКВД-гэй тухиралгаар эдэбхи гаргажа, Джарун Хашорай субаргые бүдүүлигээр тэһэлһэн юм. Тиихэдэнь тус субаргын барилгые хүтэлбэрилһэн гурбан залуу лама­нарай нэгэн «Субарга Балдандоржо» гэжэ хожомынь нэршэн суурхаһан хүн субаргын хойтохи ой сооһоо тэһэлхыень адаглажа байхадаа, Джа­рун Хашорой субаргын баруун-ураг­шаа хэлтын татажа байһан тухайнь Ганжарбын гэгээнэй хэлэһые ойн­доо оруулжа, бодото дээрээ тиишээ унаа юм һаа, субаргамнай хэзээ нэ­гэтэ заабол һэргээгдэхэ гэжэ һанажа байһыень эгээл тон һанаашаарнь боложо, субарга баруун-урагшаа унаһан байгаа…

Тиигэжэ 2000 онһоо хойшо эхилжэ, субаргаяа һэргээлгын хүдэлмэри хэгдэжэ захалаа һэн. Балдандоржо амбайн хүсэл одоол бэелжэ, Джарун Хашораймнай гэ­гээн субарга дэлхэй дээрэхи эбэй байдал хангалгада, бүгэдэ улад зо­ной һанажа, бодожо, хүсэжэ ябаһан һанаашалгануудай бэелэлгэдэ алба хэлгэеэ үргэлжэлүүлжэ, тэрэл хэбээ­рээ энэ дэлхэй дээрэ мандаад, олон зоной зорюута зорин ерэдэг нангин шүтөөниинь боложо захалаа юм.

Би 5-дахи гү, али 6-дахида һуража байхадаа, Джарун Хашор тухай анха түрүүшынхиеэ дуулаад, тус­хайтаар Ушхайтын наана ошожо, һандаргагдаһан газарыень хараха гэжэ шиидэһэн аад, үнэн хажуудань ерэн гэхэдээ, юундэшьеб айхабтар ехээр түбэгшөөһэн хүм. Яр ябта, ямаршье эмхигүйгөөр хаяатай шулу­унуудай дунда оронгүй хаража бай­хадаа, энэ юрын обоо суглуулбари мэтээр үзэгдэһэн газар дээрэ хэзээ нэгэтэ үнэхөөрөө үндэр гэгшын одоо һайхан субарга һуудаг байгаа гэжэ ухаан соогоо һэргээн хаража ядаа бэ­лэйб.

Тиигээд һэргээгдэһэн субар­га рамнайлалгын баярта ошохо аргагүй хадаа, хотынгоо байра соо ехээр үбшэлһэн тула, одоол нюта­гайнгаа зоноор бахархан, омогорхон һуугаа һэмби. Тэрэ сагай хүндэшье, хүшэршье байһаниинь эли гүб даа. Теэд олоной үүсхэһэн юумэн ехэ олигтой гэжэ тиихэдээ үшөө да­хин баталан бодожо байнаб. Мүн үнөөхи обоо шулуунууд тухай бага наһанаймни гунигтай һанал ми­нии ухаан соо балартажа байһандал үзэгдөөд, хүн хадаа муу юумые ог­толон мартахаяа заабол һанадаг, илангаяа тэрэнэйшни бодото дээрэ заһагдаад байгаа һаань, угаа эдэбхи­тэйгээр энээнээ захалдаг байна.

Дэлхэйн Буддын шажантанай шүтөөн

Харин мүнөө бодоод үзэхэдэмни, Джарун Хашорай субаргын ямар туйлай ехэ удха шанартай байһаниие үшөөл хүсэд ойлгоногүй, сэгнэнэгүй гээшэ хабди. Мүнөө дэ­эрээ энэ субаргада хабаатайгаар хэгдэжэ эхилһэн шэнэлэлгын хэрэг ори гансал Хэжэнгын арадай хэрэг мэтэ олонхидоо тоологдодог болоод байна ха юм. Үнэн дээрээ энэ субар­га хадаа ганса бүгэдэ Россииншье бэшэ, харин бүхы дэлхэйншье Будда Шэгэмүниин һургаалда шүтэдэг зо­ной гэгээн зүйл бодото дээрээ боло­но бэшэ гү?

Харин гүрэн түрымнай хэмжээ­гээр абаад харахада, манай Буряад оронтой танилсахаяа ерэһэн зони­ие өөр тээшээ татахадамнай, угаа туһатай нэгэ шухала зүйлынь боло­хо байна. Тиимэһээ мүнөө үедэ тон эдэбхитэйгээр хэгдэжэ байһан тус субаргые шэнэдхэн заһабарилгын хүдэлмэридэ, шухала хэрэгтэй боло­од байһан мүнгэ суглуулгада гори­той нэмэри боложо үгэхэ лаб хара­атай хандибта Буряадаймнай арад зоной булта оролсоходо, Джарун Хашор субаргын комплекс бүри гай­хамшагта архитектурна байгуулам­жа боложо, улад зоной улам дүүрэн удхатай мүргэлгын, найдамтай түшэлгэнь боложо байна даа!

Харин гол түлэб хэбэд номхон Хэжэнгынгээ Джарун Хашорай су­баргада зорюулһан тобшо тэды тэмдэглэлнүүдээ тусхайтаар энэ нангин шүтөөндөө зорюулжа, һая бэшэһэн магтаалаараа түгэсхэхэмни…

Хэжэнгымни талада үршөөлтэй мандаһан

Хэдынэйшье сагта нангин түгэлдэр,

Хэтэдээ гэгээн элшэеэ сасаруулһан

Хотогтын заяатай Джарун Хашор!

Буянтай үргэлөөр анханһаа тэмдэгтэй

Булайгаар эрмэлзээ олоной үүсхэлээр

Баян таладамни мүндэлөөш хэшэгтэй,

Болорхон хэтын туяа гэрэлтэй!

Богонихон саг соо Этигэлэй нүлөө

Болбосоруулан һуугааш, энхэ Субарга,

Бодихон һаналые хүмүүндэ үршөөн,

Булай гэгээнээр толороош, Субарга!

Хэжэнгымни зоной хэшэгтэй хүсэлөөр

Хэтэ мүнхэдөө Этигэлээ тараан,

Хэзээдэшье буянтай олоной Мүргэлөөр

Хэсэтэн ялардаг Шүтэл шэрээн,

Оло мянган жэлэй үршөөлтэй,

Одондол сэлмэг мүнхэ туяатай,

Одоол хэзээдэшье унтархагүй мэтээр

Олондо һанагдааш, Джарун Хашор!

Джарун Хашорые тэрэ зандань

Заяашын хүсэндэл сэсэн бодолоор

Һэргээн бодхоогоо дахинаа бушуугаар

Хубилалтын ошоной яларан сасуунь!

Иимэ нангин сагай мандалгада

Ирагуу нүлөөгөө оруулааш,Субарга!

Имагтал мүнхэ гэгээрэлэй бадаралгада

Үреэлтэй түхөөгөөш нангин Шэнэлэлгэ!

Бүгэдэ Хэжэнгымни түмэн улад

Бодолойнгоо сэлмэгые энээндэшни зорюулаа,

Боди сэдьхэлэй эрмэлзэлээр түгэс

Буурал үбгэдэй сэсэндэ этигээ!

Һэргэһэн Субарга зуун жэлээ

Һэргүүхэн угтаг лэ жама ёһоор!

Һалбаран захалаа сагынь Этигэлэй

Һайхан Бурхадай үндэр үршөөлөөр!

Зоной субаса бурьялна шамдам

Золтой хүсэлөө хүсэлдүүлэн ерэнэ.

Заяатай гэрэлэйш ёһо заршам

Залаатан сэсэгтэл эндэ дэлгэрнэ…

Зуун жэл соо эсэн сусангүй,

Зулын мүнхэдэл мэшэеэгээш, Субаргам,

Зайраа үриингөө бусахые алдангүй,

Хүндэмүүшээр угтанаш намай, Шүтэлгэм!

Һүгэдэн шамдаа бусаха бүхэндэм

Һаруул шэнэ болонош, Субаргам,

Олоной дэлисэтэйһайхан һаналһаа

Одондол ялархаш олоной Буянһаа!

Мүнөө одоол мүнхэ наһанайш

Үнэн хаһашни мандаба гээшэ!

Мүнөө сохом гэгээн Мүргэлэйш

Үреэлтэй албаниинь дууһашагүй гээшэ!

Мүнхөөр һуухаш, Джарун Хашорни,

Мэшэеэн маанадаа энхэрэн, гэгээрүүлэн,

Мүшэтэ наһатайш, Джарун Хашорни,

Мүнхэрһэн саг соо Этигэлээ мандуулан!

Сентябриин 19-дэ һэльбэн шэнэлэгдэһэн Джарун Хашорай субаргын рам­най үргэгдэхэ. Холо ойрын мүргэлшэдые уринабди!

Цыдып ЦЫРЕНДОРЖИЕВ


Теги: Буряад Уласай Хэжэнгэ аймаг Джарун Хашорай субарга



15:32

​«Байгал» театр харагшадтаяа viber-аар харилсажа эхилбэ 

15:21

​Ветераны-«афганцы» из разных городов России встретились в Бурятии 

14:54

​Перевозками в районы Бурятии занимаются более 40 организаций и ИП 

14:33

​Уникальная этнодеревня на Сахалине: пример использования «дальневосточного гектара» 

13:39

Буряад Уласай аймагуудаар хэдэн шэнэ номой сангууд һаядаа үүдэеэ сэлихэнь 

13:33

​Жэлэй дүүрэтэр Улаан-Үдэдэ 7 мянга хүн сэбэр уһаар хангагдаха 

13:13

​Стереотипы о Дальнем Востоке обсудили на «Территории смыслов» в Подмосковье 

12:52

Буряад Уласай Загустайн дасанай Согшон дуган рамнайлагдана 

11:42

Улан-удэнцы отпраздновали День российского флага  

11:37

​Сколько стоит подготовка к школе в Бурятии? 

11:26

Автовладельцы в каких городах чаще всего разбивают машины в ДТП полностью? 

11:20

Долг россиян по ипотечным кредитам перешагнул отметку 7 трлн рублей 

11:12

В Улан-Удэ для утилизации изъяли опасную находку 

11:00

Игры детей с огнем привели к пожару в Бурятии 

10:54

Школьник из Бурятии участвует в Чемпионате мира Worldskills Kazan 2019 

10:48

19 работников Улан-Удэнского авиационного завода стали отличниками качества 

10:44

​Улас тогтоолгын уг унги 

10:28

Книжные памятники Бурятии станут доступными в цифровом формате 

10:23

Пять модельных библиотек Бурятии отремонтируют на 35 млн рублей 

10:12

Верховный суд РФ признал законным решение о виновности лиц, осужденных за убийство Юрия Власко 

10:07

​Бурятские фермеры выходят на международный уровень 

10:04

Мать троих детей из Бурятии провернула незаконную сделку за счет маткапитала 

09:53

​Баабайнгаа бэлиг халан абаа 

09:46

Глава Бурятии: Наша задача, чтобы местное предприятие работало стабильно  

09:27

​Какие изменения ждут детей и их родителей в Бурятии в новом учебном году? 

08:40

​Зурхай на 23 августа, 23 лунный день 

08:25

Местами кратковременные дожди, днём +30 ожидаются в Бурятии сегодня, 23 августа 

Наши издания