Главная / Новости /Общество / ​Хүндэ ухаа заадаггүй юм

​Хүндэ ухаа заадаггүй юм

13-09-2019

Гурбан эрэшүүл хүбшэ хүдөө зуһаландаа моридоор гаража ябатараа, полиин захада анзаһа холбоһон трактор хараад, нэгэниинь бэшэндээ:

-Эдэ трактористнар газараа хахалжа эхилхэдээ, бураздаагаа угаахаяа байна хаш. Хажуудань ошоод үзэе, талаан боложо, нэгэ хоёр хундага архида хүртэбэл һайн байгаа, – гэжэ хэлээд, трактор тээшэ зорибод.

Тракторай хажууда, үнэхөөрөөшье арбаад шэл улаан архитай залуу тракторист бэшэнээ хүлеэжэ һууба. Ерэһэн гурбан моридһоон буужа, мэндэ амараа хэлсээд, һонин һорьмойгоо хөөрэлдэжэ эхилбэд. Тракторист архияа задалжа, тэдэ гурбандаа кружка соо аягалаад бариба.

Тиигээдшье гурбаад кружка ууһан айлшад ама халамгай боложо, хүхюу зугаа дэлгэбэ. Нэгэ айлшан нүгөөдэдөө: “Ши болбол, эхэнэртээ мэдэгдэһэн эреэн сохо, хатандаа мэдэгдэһэн хара сохо гээшэш! Эрэ хүн шэнги байха байгаад, богоол шэнги байнаш!” - гэжэ ухаа зааха һанаатай хэлэбэ. Хэлүүлһэн эрэ уур сухалдаа багтажа ядаһандаа харайжа бодоод, хэлээшэеэ энгэрдэжэ бодхоод, нюдарга байна гэжэ нюур руунь шаажа унагаагаад: “Гэрэй эзэн хадаа, хаанаш хэбтэхэдэш болохо!” - гэжэ хэлээд, мориндоо мордожо, зуһалан тээшээ харайлгажархиба. Харин абяагүй байһан нүхэрынь: “һээ нүхаар, сугтаа ябаһан хойноо, сугтаал ябаха байгаабди!” - гэжэ хойноһоонь һүхирбэ. Морёор харайлгажа ябаһан хүн юу дуулаха һэм, тооһо бурьюулһаар далда орошобо.

Шаалгаһан хүн ёолоһоор бодожо: “Муу юумэ хэлээгүй, зүбынь хэлэхэдэм, энэ нүхэрнай хайшан гэнэ гээшэб?” – гэбэ. Нүгөө нүхэрынь: “Ухаа хүндэ заадаггүй юм. Хүн бүхэн өөрын толгойтой, бодожо үзэхэ ухаатай. Шимни хэлэ аманайнгаа түлөө нюдарга эдеэш. Гомдонгүй мордое,” – гэжэ хэлээд, мордобод.

Тракторист хүбүүнэй нүхэдынь ерээд: “Аяар хоёр шэлээ хооһолоод яажа байнаш?” – гэлдэбэ. “Хүбшэ гаража ябаһан гурбанда гурба дахин аягалаад үгэхэдэм, уужа абаһаар иимэл ушар болоол даа,” – гэжэ тракторист хүбүүн болоһон ушараа дууһыень хөөрэжэ үгэбэ. “Миинтэ архиин хүлһэн гараа гээшэ. Хоротой аман хүлһэтэйл байгша юм даа”, - гэжэ нэгэ нүхэрынь хэлээд, булта энеэлдээ бэлэй.

Сэсэн Дагба

(Урда сагта болоһон ушар)

Тэрэ үедэ нэгэ хэрмэнэй арһан аргагүй ехэ үнэтэй байһан. Ангуушад олозолһон хэрмэеэ холо абаашажа тушаагаад, яһала һайн сэн хүргэжэ, эд бараа асардаг һэн.

Нэгэтэ Сэсэн Дагба ангуушадһаа хаана тушаанабта, тэндээ хаана хононобта гэжэ лаблан һуража абаад, туулмаг соогоо хии (ури) хэжэ пүсхэйлгөөд, дээрэнь үсөөхэн хэрмэнэйнгээ арһануудые хээд, холын дайда зорибо.

Тэрэ хэлэһэн нютагта үдэшын боро хараанаар хүрэжэ, баян айлда хэрмээ тушаахаяа оробо. Баян айлай эзэн айлшанаа хонодог гэртэ оруулаад: “Үглөөдэр хэрмэнэй арһа хаража абахаб,”– гэбэ. Айлшанайнгаа мориие зарасанарын эдеэлүүлжэ, өөрынь мүн хоолуулжа унтуулба. Хэрмэнэйнгээ арһа тушааха Дагба үглөөгүүр эртэ бодоод, туулмагаа баряад баянайда харайжа ошобо. Үүдэ ороһоор баянда туулмагаа харуулаад: “Эндэтнай намайе тоноо. Энэ туулмаг соомни дүүрэн хэрмэнэй арһан байһан юм. Хэрмэнэйм орондо ганса хии хээд, дээрэнь нэгэ хэды арһа орхёод зайлаа. Хайшан гэхэ гээшэбииб, гулваада ошожо, зарга барихам гү? – гэжэ уйлаганан хэлэбэ. Баян өөрынгөө нэрэ муудуулхагүй гээд: “Энэ туулмагтай арһаншни хэды сэнтэй байһан юм. Хэлэһыешь мүнгөөр үгэхэб”, – гэбэ. Хэлэһэн сэндэнь мүнгыень үгөөд, Дагбые мордуулба.

Харгыдаа ябатараа, орой болоходонь, нэгэ айлай холохоно морёо уяад, ябагаар ерэжэ, хонинойнь хото руу орошобо. Нэгэ хони баряад байтарынь, гэрэй эзэд, нохойн абяагаар мэдээд, шиидам баринхай хотонойнгоо газаа ерээд: “Гара түргэн, хулгайшан!” – гэжэ хашхаралдахадань, Дагба дахаяа тайлажа, нэгэ хониндонь хэдэрүүлээд, үүдээрнь гаргаадхиба. Даха хэдэрһэн хониной саашаа харайхада, гэрэй эзэд дахатай хүн гэжэ һанаад, шиидамаар зада сохибод. Тиигэжэ хониёо алажархибад.

Энэ һамбаанда Дагба тэндэһээнь һэмээхэн гараад, мориндоо ерэжэ мордоод, тэрэ айлдаа хонолго эрихэеэ ерэбэ. Гэрэй эзэн айлшанаа оруулаад, тугаар болоһон ушараа дууһыень хөөрэжэ үгэбэ. Тиигэжэ хэлэхэдэнь, Дагба эрхиеэ гаргажа, нэгэ хэды татаһанай һүүлдэ: “Танда муу хулгайшан ороо юм байна. Хонёо алаагүй һаатнай, һайн байгаа. Мал адуундатнай ехэл харша байна,” – гэжэ хэлэбэ.

Гэрэй эзэд ехээр айһандаа, манайнгаа хэрэг бүтээжэ үгыт даа гэжэ гуйбад. Дагба: “Энэ хонёо үбшөөд, арһын толгойтойнь газаа гал түлеэд шатаагты!” – гээд, аман соогоо юумэ уншажа эхилбэ. Тиигэһээр байтар хониной толгой ба арһан шатаагдажа дүүрэбэ. Дагба: “Энэ даха ба хонинойтнай мяхан үзэлдэ ороһон байна, намда үгэгты. Би нютагтаа ошоод, хэрэгыетнай хүсэдөөр бүтээхэб”, – гэжэ найдуулба.

Гэрэй эзэд баярлажа, айлшанаа һайнаар эдеэлүүлжэ, архи табижа хүндэлбэд. Үглөөдэрынь мүнгэ бэлэгтэйгээр барижа мордуулбад. Тиигэжэ Сэсэн Дагба яһала һайн олзотой нютагаа бусаа һэн.

Хүнэй наһан

(домогой удхаар)

Урдын урда сагта энэ дэлхэйн эхилжэ байхада, Бурхан багша амитадта наһа үршөөжэ эхилбэ. Түрүүн ерэһэн хүндэ хорин жэл наһа үгэбэ.

Һүүлдэнь мориной Бурханда ерэхэдэнь, дүшэн жэл наһа үгэхэдэнь, Морин Бурханда иигэжэ хэлэбэ:

– Намда арайл олон жэл байна, аяар дүшэн соо хабһанайнгаа хабтайсар, нюрганайнгаа холотор, хүзүүнэйнгээ булгартар, туруунайнгаа элэтэр юун гэжэ ябаха юмбииб? Хахадынь хүндэ үгэжэрхигты, - гэжэ Бурханиие гуйба.

-Зай, танайхяар болог! – гэбэ Бурхан. Мориной удаа үнеэн ерэбэ, баһал дүшэн жэл үгэхэдэнь:

- Ай даа, аяар дүшэн жэлдэ тугаллажа, һаалгажа ябахаалби. Хахадынь хүндэ үгэжэрхиит! – гэжэ гуйба.

Үхэрэй һүүлдэ нохой ерэбэ, Бурханай тэрээндэ гушан жэл үгэхэдэнь, нохой баһал:

– Ай гэжэ, ямар ута наһан гээшэб? Аяар гушан жэл агнахаб, зөөри зөөшэ һахихаб, хоолойнгоо хахиртар хусажа, һоёо шүдэнүүдэйнгөө элэтэр ажаһуубал, хэндэ хэрэгтэй амитан болохобииб даа. Хахадынь хүндэ үгэжэрхигты! Намда хүрэхэ, – гээд ябашаба.

Нохойн удаа миисгэйн Бурханда ерэхэдэнь, баһал гушан жэл үгэхэдэнь:

-Намда арбан жэл болохо. Хулганаа барижа шадахаяа болёод, этэрүүлжэ хэбтэхэеэ һананагүйб. Үлэһыень хүндэ үгыт даа, - гэжэ баһал арсаба.

Бурхан амитадай хэлэһээр боложо, гуйлтануудынь дүүргэжэ, хүмүүн түрэлтэндэ амитадай үгэһэн наһа хайрлаһан домог энэл даа.

Хүн Бурханай үгэһэн хорин наһан соо налайжа юушье хэнгүй, үхибүүн эдир наһаяа үнгэргөөд, һураха юүмэндээ һураад ябана. Ябаһаар мориной хахад наһые абамсаараа хомууд углаад, үхибүүдээ тэжээхэеэ хүдэлжэ эхилнэ. Тиигэһээр байтар үхэрэй үгэһэн наһандаа хүрэхэдөө, үхибүүдтээ үнеэн шэнги һаалгажа эхилнэ. Харин нохойн үгэһэн наһанда ороходоо, наһанайнгаа амаралтада гараад, нохой шэнги үхибүүдтээ энээние, тэрээние хэнэгүйш гэжэ хусажал байха болошодог, тиигэжэ шоо үзүүлдэг болоно.

Саашаа наһанайнгаа табилангаар миисгэйн наһанда хүрөөд, намдаа юу асаржа эдюулнааб гэжэ һанажа һуудаг болохо. Заримдаа дулааханаар эльбүүлжэ, хаа-яаниинь хэндэшье хэрэггүй гүүлэжэ, этэрүүлнэ гүб гэжэ һанажа һууха баатай болоо бэлэй. Иимэл даа хүнэй наһан.

Ангуушадай хошон хөөрөөнһөө - “Доторшни тэһэршэхэ!”

Намарай түрүүшын саһанай ороходо, гурбан ангуушад хэрмэшэлхэеэ хүбшэ хүдөө гараба.

Түрүүшын үдэр һайн олзотой байһандань, нэгэ залуу ангуушан хоёр гурбан һомые түргэн тоозовко буудаа хээд буудаха һанаатай, амандааа зуугаад байһанаа, хэрмэ ононгүй буудаад, тэбэдэхэдээ амандаа зуугаад байһан һомонуудаа залгиржархиба. “Ай-жаалда, эдэ һомодни досоом ороод юу хэхэнь ааб?” – гэжэ һанаагаа зобоод, оройхон болоһон хойно отогтоо ерэбэ. Хоёр ахашаг нүхэдынь үни ерэшэнхэй, эдеэ сайгаа шанаад хүлеэжэ байбад.

Гурбан нохойдоо эдеэлүүлээд, өөдөө эдеэлжэ байхадаа, ангуушамнай тэрэ хоёр нүхэдтөө болоһон ушараа дууһан хөөрэжэ үгэбэ. Хоёр нүхэдынь шагнажа абаһаар:

– Нүхаар, шимнай галайнгаа хажууда дүхэнгүй байхал болобош, галай халуунда досоош байһан буугайш һомон тэһэржэ болохо. Энэ холын хүбшэ тайгада тэһэршэбэлынь, яахаш арга үгы, эндээл яһаа хаяха болохош. Маанадаа зэмэдэ оруулжа, түрмэ шорондо һууха баатай болохобди! – гэжэ үрдилдэжэ байжа хэлээд, бэе бэедээ эмнисгэлдээд абаба.

Баарһан тэрэ залуу ангуушамнай муу шарай харуулаад:

–Тамхяашье татаха эрхэгүй болобоб, – гээд һанаа алдаба. Нэгэ нүхэрынь:

–Юундэ тамхяа татахабши, алдажа тамхяа галтайнь һороод тэһэрхэш! – гэжэ бүри тэрэнээ айлгаба. Хоёр хүхюу нүхэдынь галайнгаа хоер тээ нюргалжа хэбтээд, налайжа унтабад.

Нөөхи нүхэрнай галһаа холохоно хэбтээд, үглөө болохые тэсэмгэйгээр хүлеэһээр унтаба. Хоёр һүни тэрэ ангуушан хүлдэжэ дааража хонохобо. Гурбадахи үдэртөө буугайнь һомонууд бэеһээнь гаража, одоошье амарба. Нүгөө хоерынь иигэжэ нүхэрөө гасаалһандаа эндэш гэнгүй:

- Гараһаниинь болоол даа, тэһэрээгүйл хадаа бурхан хаража гаргаа юм байна! – гэжэ хэлээд, буруу хараад, һэмээхэн энеэлдээ бэлэй.

“Бэлэн гахай”

Тэдэ гурбамнай агнаһаар хэдэн үдэр үнгэрбэ. Олзошье яһала даа!

Нэгэ үдэр залуу ангуушанай хэрмэшэлхэеэ гарахадань, холохоно олон нохойнуудай гахайнуудые байлгаһандал хусалдахыень дуулаба. Ангуушанай нохой хэрмэ намнахаяа болёод, нохойдой хусаһан зүг руу харайжа ябашаба.

Ангуушамнай бэлэн олзодо обтожо, гахайн тарган мяха эдижэ байбал һайн байгаа гэжэ һанаад нохойдой хусаһан зүг руу түргэн ябаба. Нохойдой абяанай ойртожо эхилхэдэнь, үшөөшье түргэн гүйхэдэнь, нохойдой абяан саашаал болоно. “Яаһан жэгтэй юм, гахайдай һүрэг байнгүйгөөр саашаал боложо байха юм. Иимэ олон нохойдууд бороод байлгахал байгаа”, - гэһээр нохойдой абяан руу һалиржал ябана.

Хүлһэ уһан адхаруулан гүйхэл тоондонь, нохойн абяан саашаал болоно. Гайхаһан хүбүүнэй аһан шадалаараа гүйжэ, арай шамай хүсэһэниинь, ямар гахайд байха һэм! Нэгэ эмэ нохойе таба зургаан нохой дахажа ябаад хусалдана. Тэрэ эмэ нохой олон нохойдой дахахада яахаб, саашаал болоо юм ааб даа. Ангуушамнай уурлажа:

– Энэ мухай шүүшхэйн эндэ хаанаһаа ерээб?! – гэжэ хашхараад, эмэ нохойе буудажа хороогоод, бэшэ нохойдые намнаад, өөрынгөө нохойе эрхэлүүлжэ дахуулаад, отог тээшээ зүдхэбэ.

Арайшье гэжэ харанхы болоһон хойно хооһоор отогтоо ерэхэдэнь, хоёр нүхэдынь үни ерэшэнхэй:

– Шамайгаа гахайн мяха олзотой ерэбэ гэһэмнай, хооһон ерэбэ гүш? – гэжэ асуухадань, залуу ангуушанай ябадалаа дууһан хөөрэжэ үгэхэдэнь, нүхэдынь эгшэтэрээ энеэлдэбэ.

Лубсан Цыренов, Захаамин аймаг, Ёнгорбой



17:14

​Абынгаа буусада бусаад... 

17:13

В Бурятии ведутся работы по созданию Дома научной коллаборации (ДНК)  

16:55

Француженка в Бурятии 

16:35

Сберечь родную речь: как молодой удан-удэнец заботится о народных традициях 

16:19

​Лариса САНЖИЕВА: «Хүгжэмэй зохёолшодто анхарал хэрэгтэй» 

15:53

Делегация из Бурятии посетила молодежный предпринимательский форум 

15:46

Эпоха перемен: из-за чего буряты покидали родину? 

15:25

Станет ли рабочая неделя для жителей Бурятии четырёхдневной? 

15:21

​«Хүндэ туһалхые хүсэнэб» 

15:03

Виталий Лыгденов: «Работаю с людьми и для людей» 

14:58

Амин шухала асуудал бэшэ гэжэ гү? 

14:38

Народный Хурал Бурятии утвердил повестку очередной сессии 

14:25

Восстановлением леса занимаются бурятские студенты-лесники 

14:22

Джарун Хашарой субаргын 100 жэлэй ойдо зорюулагдаһан номтой танилсалга Улаан-Үдэдэ эмхидхэгдэхэ 

14:19

В Улан-Удэ восстановят тротуар на перекрестке улиц Бабушкина и Трубачеева 

14:11

В Бурятии прошёл слёт молодых педагогов 

14:10

Известный российский актер Евгений Миронов посмотрел бурятский спектакль «Ричард III» 

13:54

​Буряад уласта нүүдэл хоёр кванториум байгуулагдаха 

13:38

Юные журналисты Бурятии примут участие в Международном медиафоруме 

13:22

​Буряад Уласта «Байгалай сэбэр эрье» гэһэн экологиин марафон үнгэргэгдэхэ 

13:17

В Бурятию приехала делегация Среднегобийского аймака Монголии 

13:13

В Улан-Удэ презентуют книгу к 100-летию самой большой буддийской ступы Джарун Хашор 

12:02

В Улан-Удэ дешевеют овощи и дорожает хлеб 

11:52

Денберел Ооржак может стать участником «Детского Евровидения-2019» 

11:47

Оперная звезда Юлия Маточкина о Бурятии и фестивале оперы: «Такое остается надолго в памяти и в душе» 

11:42

Многодетным семьям Бурятии помогут оплатить ипотеку 

11:30

МЧС усиливает профилактическую работу в жилом секторе Бурятии 

11:30

Театр «Байкал» исполнит любимые и известные бурятские песни 

11:26

Лжецелительницу из Бурятии приговорили к четырем годам лишения свободы 

11:19

Бурятского предпринимателя оштрафовали за угрозу вреда здоровью граждан 

11:17

​ТАШХАНЭЙН ДУУНУУД 

11:11

В Народном Хурале рассмотрят законопроект о содержании и защите животных на территории Бурятии 

11:10

Акция «Чудесный портфель» прошла в районе Бурятии 

10:56

Общественники проверили ход реконструкции участка автодороги Улан-Удэ-Турунтаево-Курумкан-Новый Уоян 

10:47

Дээдэ гарай эмшэн 

10:38

Бурятский педагогический колледж отмечает свой 95-летний юбилей  

10:25

Бурятия выиграла более 300 млн рублей по проекту «Успех каждого ребенка» 

10:03

В Бурятии стартуют авиарейсы до Ольхона 

09:55

Расписание поезда Улан-Удэ-Таловка изменится 

09:43

​«ШИ» 

09:30

Дети из Бурятии вернулись со Всероссийского съезда школьных лесничеств 

09:24

Бурятские школьники высадили голубые ели 

09:14

Презентация монографии «От Ветки до Забайкалья: очерки истории и родословные семейских» пройдёт в Бурятии 

09:08

Домогто элинсэгүүдээ дурдажа... 

08:45

Зурхай ​на 20 сентября, 21 лунный день 

08:30

​Местами небольшие осадки, днём до +22 ожидаются в Бурятии сегодня, 20 сентября 

Наши издания