Главная / Новости /Общество / ​Түрүүшын буряад комбриг

​Түрүүшын буряад комбриг

11-10-2019

XX зуун жэлэй эхеэр алтан дэлхэй дээрэ мүндэлһэн зониие гайтайхан ажабайдал хүлеэжэ байгаа: ху­бисхал, ангиин тэмсээн, шуһата хамалганууд, дэл­хэйн дайн... Иимэ шэрүүн, хатуу байдал соогуур тэсэжэ гараһан арад зоной нэгэн, минии нютагай ахатан болохо Бадма Намжилон болоно.

Эмниг мори эмээллэгшэ

Бадма Сампилович Нам­жилон 1903 ондо Хэжэнгын Булагта Сампилов Намжи­лай гэр бүлэдэ түрэһэн. 10- тай болоходонь, Намжил баабайнь Чисаанын дасан­да хубараг болгожо үгөө. Хоёр жэл дасанда һураад, һүүлдэнь Загаһатада эхин шатын Хударайн-Буряадай һургуулида һураа. Тэрэ үедэ түрүүшын энэ һургуули Тыжин гэжэ хүнэй гэртэ нээгдэһэн. Амаралтадаа гэр­тээ ерэхэдээ, Радна, Жал­сан, Цырма, Долгор гэжэ аха дүүнэртэеэ гэрэйнгээ ажал хамһажа хэдэг, ехэл бэрхэ, урагшаа һанаатай хүбүүн байгаа. Мэдээжэ багша болоһон Долгор Намжилов­на дүү басаганиинь иигэжэ хөөрэдэг һэн: «Бадма ахайм­най эмниг мори һургахадаа, ехэ бэрхэ бэлэй». Жэшээнь, Намжилай Хээр гэжэ мори­ниинь 1914 ондо Джарун Ха­шорай рамнайда зорюулһан ехэ һайндэртэ 70 морид сооһоо түрүүшын һуури эзэлһэн юм. Мориной жолоошон Бадмын нүхэр Норпол Дарижапов байһан.

Сагаантаниие, семёнов­тониие, япон булимтараг­шадые бута сохиһоной удаа Бадма Сампилович Зүблэлтэ засаг бэхижүүлхын түлөө ехэ ажал ябуулһан. Хошуу­най ревкомой гэшүүнээр, секретаряар эдэбхитэйгээр хүдэлөө.

XX зуун жэлэй хорёод онуудаар Хэжэнгэдэ, Хоридо Балагад хошуун гэжэ тео­кратическа гүрэн бии болоо. Энэ гүрэнэй толгойлогшоор йогоозор Сандан лама һунгагдаһан. Бэеэ даанги, хайшаашье хабаадахагүй гүрэн буряад арадаа энэ хүндэ ангиин дайнай үедэ хамгаалха, хүбүүдээ дайн сэ­рэгтэ ябуулхагүй һэдэлгэтэй байгаа. Балагад хошуун ту­хай Цырен Галановай «Хун шубуун» гэжэ роман дотор тодоор бэшээтэй. Энэ поли­тическэ хүдэлөөе даралган­да Бадма Намжилон хубита­яа оруулһан.

Бадма Сампилович 1922 оной январь һарада Москва­да үнгэргэгдэһэн Алас Дур­нын арадуудай хуралдаанда түлөөлэгшэ болоһон байна. Нютагаа бусаад, Шэтэ хо­тодо ЦК РКГ-гай Дальбю­рогой партийна һургуули эрхимээр дүүргээ. Һүүлдэнь Үбэр Байгалай губкомдо инструктораар, хожомынь Агын комсомолой райко­мой секретаряар хүдэлһэн. 1924 оной июнь һарада ОГПУ-да хүдэлхэеэ эльгээг­дээ. Хори аймагай ОГПУ-гай бүрин эрхэтэ түлөөлэгшын туһалагша болоод, һүүлдэнь ГПУ-гай областной зүүн таһагай даргаар томилогдоо.

Мүнөө сагай үндэрһөө бодоод үзэхэдэ, энэ хүн тэрэ үедэ зүб гү, али буруу ябадал хээ гү гэжэ сэгнэхэнь ехэтэ орёо байна. Юундэб гэхэдэ, хүн бүхэн өөрынгөө үе са­гай эрилтээр ажаябадалаа бүтээдэг.

Бадма Сампилович 1920-ёод оной эхеэр Эрхүүгэй Алайрһаа гарбалтай Ага­фья Матвеевна Николаева гэжэ врач нүхэртэй болоһон. Комсомольск-на-Амуре хо­тын ехэ барилгын газарта аймшагтай халдабаритай үбшэн гэнтэ дэлгэржэ, олон тоото эмшэд эльгээгдэһэн, тэдэнэй тоодо Агафья Мат­веевна ошоо. Юун аюул боло­об даа, мэдэгдэнгүй үлэшөө: ой тайга соо энэ залуу док­тор наһа барашоо.

1929 ондо Бадма Намжи­лониие Сибириин ОГПУ-да хүдэлхыень Новосибирск хото уриһан. Эндэһээ Хада­та-Алтайда, Хакасида, Ом­скын, Томскын можонуудта Совет засагай урдаһаа бодоһон контрреволюци­онно буһалгаануудые да­раха ехэ шанга ажаябуулга бүтээһэн. 1930 оной намар СССР гүрэнэй ОГПУ-гай ап­парадта уригдажа, үшөө нэгэ шата дээшээ дабшаа. Хажуу­гаарнь хилэ сахилгын НКВД-гэй дээдэ һургуулида монгол курсантнуудта багшалаа.

1935 ондо Сталинград (Волгоград) хото эльгээгдээ. Тэндэ ажалдаа ехэ амжалта туйлаһанайнь түлөө Бад­ма Намжилондо комбригай үндэр нэрэ зэргэ олгогдоһон. Энэмнай мүнөөнэй сэрэгэй зиндаагаар генерал-майор болоно. Тиихэдээ Б.С. Нам­жилон буряад арад сооһоо түрүүшын генерал болоно.

Хамалган

Тиигэһээр байтар, шэмэрүүн, хүйтэн 1937 он орожо ерээ. Энэ мухай репресси Бадма Сампиловичые баһал дайраһан.

Бадма Намжилон өөрынгөө хуряангы намтар соо иигэжэ бэшэнэ: «ГПУ-гай ямаршье гэмгүй үнэн сэхэ коммунистнуудые худал донгодолгонуудаар хюда­жа байхые хараад, ехэ һэжэг түрөө бэлэйб. Энэмнай ехэл буруу юумэн боложо байна гэжэ энэ бодолоо «нүхэртөө» хэлэн гэһээм, тэрэ үдэртөө намда гэмнэлгын саарһа «зохёогоод» һэн. Манай ОГПУ-да 50-яад коммунист­нууд һэн. Партийна суглаан дээрэ тэдэнэй нэгэниин­шье намайе дэмжээгүй. Хүн бүхэн өөрынгөө ами наһанай түлөө айгаа. Би гансаараа энэ репресси буруу хэгдэжэ байна гэжэ хэлээд, партиһаа, ажалһаа гаргуулаад, хэншье бэшэ болошооб». Партиһаа, ажалһаа гаргаад, миин орхёо хадаа болоо. Үгы һаа, нэгэ ГУЛАГ-та шархияа хатааха саг болохо байгаа. Хамтын, ОГПУ-гай ажалда ябахаһаа бэшэ ондоо мэргэжэлгүй Бадма Сампилович элдэб ажалда хүдэлхэ баатай бо­лоо. Сталинградта архиин заводто ревизороор, «Проле­тарский труд» заводто юрын ажалшанаар, Москвада Зүүн зүгэй арадуудай дээдэ һургуулида оршуулагшаар хүдэлөө.

Ленинградые хамгаалагша

Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай эхилхэдэ, Бадма Сампиловичай фронт ошохо гэхэдэнь, наһатай болоот гээд абажа үгөөгүй. Тиигээшье һаа, һүүлдэнь һайн дураараа сэрэгтэ абта­жа, Ленинградска фронтын 79-дэхи бэхижүүлгын район­до астрономическа обсерва­тори хамгаалганда хабаадаа. Ленинградай бүһэлэлгые бута сохилсоод, Финскэ за­ливта оршодог Дато гэжэ арал дээрэ дайгаа дүүргээ. Дайгаа дүүргэжэ, даагаяа һүүлдээд, 1945 ондо Москва хото бусажа ерээд, дайнай үедэ элдэб ушараар олдохо­ёо болиһон зониие бэдэрдэг СССР-эй Улаан Хэрээһэнэй түбэй бюродо инспекторээр, монгол хэлэнһээ оршуулаг­шаар, Мосгорбанкын кассир- инкассатораар хүдэлөө. Ии­гэжэ эндэ-тэндэ хүдэлхэнь хүндэ болоод, 1948 ондо гэр бүлэтэеэ түрэл Буряадтаа бусажа ерээ.

Түрэл Буряадтаа

Бадма Намжилоной хо­ёрдохи нүхэрынь Анаста­сия Михайловна Сахья­нова болоно. Анатолий хүбүүниинь мүнөө Улаан-Үдэдэ ажаһуудаг. Анастасия Михайловна 97 наһа хүрэжэ, 2002 ондо нүгшэһэн юм.

Хори аймагай райиспол­комой түрүүлэгшын орлог­шоор томилогдоо, һүүлдэнь «Улаан туяа» гэжэ аймагай сониной захирал болоо. Хо­жомынь 1953 оной август бо­лотор Хэжэнгын Загаһатада партийна эмхиин ударидаг­шаар хүдэлжэ, наһанайнгаа амаралтада гараа.

Нютагаймнай зүрхэтэй, дорюун хүбүүн бүхы ами наһаяа Зүблэлтэ засагай бэ­хижэжэ бүхэжэхын түлөө зорюулаа. Ямаршье ажалда хүдэлхэдөө, хэды хүндэ сагай дайралдаашье һаань, ОГПУ-НКВД, Агууехэ Эсэгын дайн, юрэнхы ажабайдалдашье Бадма Сампилович Намжи­лон хододоо үнэн сэхэ, эмхи гуримтай, даруу ухаатайгаар ажалаа ябуулдаг байһан.

1956 оной ХХ партийна съездын үндэһэн дээрэ Бад­ма Намжилон огто гэмгүй гэжэ тодоруулагдаа. Хардал­гада орожо гэмнэгдэһэншье һаа, Эхэ орондоо үнэн сэхээр албаяа бүтээгээ, дайлалдаа. Наһанайнгаа амаралтада га­рахадань, РСФСР-эй тусхайта пенсионер зэргэ олгоо һэн.

Бадма Сампилович Ажа­лай Улаан Тугай орденоор, «Дайшалхы габьяагай түлөө», «Ленинград хотые хамгаалһанай түлөө», «Гер­маниие илаһанай түлөө», «Агууехэ дайнай үедэ габьяа- та ажалай түлөө», «Ленинг- радай 250 жэлэй ой” ме­дальнуудта хүртэһэн байна. Эдэнһээ гадна олон тоото грамотанууд барюулагдаһан.

Хэжэнгын Булаг гэжэ багахан нютагһаа гараһан, түрүүшын буряад комбриг Бадма Намжилон 1972 оной зун наһа дүүрээ.

Хүнэй наһанай бого­нишье һаань, хүн бүхэн өөртэнь үгтэһэн саг соо ажабайдалаа зохёогоод, элдэб бэрхэшээлнүүдые дабаад, тэрэ түүхэтэ са­гайнгаа эрилтэ соо яба­ад, гэр бүлэ боложо, үри хүүгэдтэй болоод лэ, энэ алтан дэлхэйһээ халина гэ­эшэл даа.

Жалсан ДОНДОКОВ

Хэжэнгэ


Теги: Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайн Буряад Уласай Хэжэнгэ аймаг хамалган



14:42

​Легендарному директору Бурятского театра драмы – 100 лет 

14:30

​«Бурятский корпус» 

13:43

Мэр Улан-Удэ проверил готовность коммунальной техники к зиме 

13:35

Картина инфляции в Бурятии: с начала года цены на товары и услуги выросли на 3,2 % 

13:27

Театр «Байкал» представит республику на Дальневосточной ярмарке в Москве 

12:51

Примет ли Бурятия новый закон? 

12:45

​Почему родная речь бурят теряет свою силу 

12:43

За неуплату алиментов улан-удэнец получил реальный срок 

12:37

​Роллердром мечты появился у жителей Хоринска в Бурятии 

12:35

В эти выходные в Бурятии ожидается резкое ухудшение погоды 

12:30

В здании Республиканского агентства лесного хозяйства Бурятии провели обыск 

12:30

​Бурятские студенты стали незаменимыми помощниками на чемпионате мира 

12:22

В Бурятии телефонные мошенники выдают себя за работников прокуратуры и кредитных учреждений 

12:14

Уполномоченный по правам человека в Бурятии: «Связующее звено между гражданским обществом и властью» 

12:10

​Голые факты «трамвайных трагедий» в Улан-Удэ 

12:06

После продолжительной болезни ушел из жизни видный государственный и общественный деятель Бурятии Михаил Семенов 

12:01

В Бурятии выбрали «Народного участкового-2019» 

12:00

​В Бурятии участились случаи бытовых пожаров 

11:55

В Улан-Удэ задержали подозреваемого в серии краж из магазинов 

11:43

Право сельских женщин Бурятии на сокращенную рабочую неделю будет гарантировано федеральным законом 

10:53

​Муниципальные 3D кинотеатры откроют в Улан-Удэ 

10:42

​За сутки в Бурятии произошло 18 пожаров 

10:41

Олоной һанамжа - оносотой 

10:06

​Бурятские школьники сразились в турнире по электронному учебнику «Буряад хэлэн»  

09:55

Работы трех улан-удэнских школьников заявлены для участия во всероссийском конкурсе сочинений 

09:20

​Глава Бурятии наградил молодых ученых  

08:45

Зурхай на ​18 октября, 20 лунный день 

08:30

Местами дождь с переходом в мокрый снег, днём до +16 ожидается в Бурятии сегодня, 18 октября 

Наши издания