Главная / Новости /Культура / ​Үдэр бүриинь үнэтэй тэмдэглэлнүүд

​Үдэр бүриинь үнэтэй тэмдэглэлнүүд

06-11-2019

Дондог Аюшиевич Улзытуев гансашье буряад арадай, монгол угсаатанай бэшэ, харин бүхы Россиин, дэлхэйншье литературын эгээл бэлигтэй, абьяас ехэтэй поэдүүдэй нэгэниинь байhан гэжэ тэмдэглэе. Тэрэнэй зохёоhон шүлэгүүдынь, поэмэнүүдынь, дуунуудынь гүнзэгы удхаараа, ирагуу hайхан найруулгаараа уншагша бүхэнэй зүрхэ сэдьхэл татадаг юм.

Дондог Улзытуевай эдир залуу ябахадаа хэблүүлhэн «Гуурhанай гурбан нюуса» гэжэ түрүүшын суглуулбариhаа наhа бараhан хойнонь гараhан «Ая гангын орон» гэжэ томо ном хүрэтэр буряад хэлэн дээрэ «Ая ганга», «Хайранга», «Һолонго», «Аадар», «Сагай сууряан», «Бүрэн-Хаанай хормойдо», «Эрьесэ», «Ехэ дабаан» гэжэ шүлэгэй суглуулбаринууд гаража, буряад поэзидэ шэнэ долги асараа бэлэй.

Һүүлэй жэлнүүдтэ (2015-2017 онуудта) Д.Улзытуевай гурбан боти ном хэблүүлэгдэhэн байна. Харин зохёолшын үдэр бүриин тэмдэглэлнүүд энээнhээ урагша хаанашье хэблэгдээгүй байhан. Гурбан дэбтэрынь олон жэлэй хугасаада Д. Улзытуевай гэр бүлын архив соо хадагалагданхай байгаа. Тиимэhээ поэдэй хүбүүн Амарсана Улзытуев hайн дураараа эдэ дэбтэрнүүдыень «Үдэр бүриин тэмдэглэлнүүд. 1957-1958 онууд. 1969- 1970 онууд» (Д. Улзытуев. Дневники: 1957-1958 гг.: 1969-1970 гг.) гэжэ нэрэтэйгээр хэблэлдэ бэлдэхыемнай зүбшөөhэн байха юм. Тиимэhээ зарим хэhэгүүдынь «Байгал» сэтгүүлдэ дурадханабди.

Уран шүлэгшэ Д. Улзытуевай «Үдэр бүриин тэмдэглэлнүүд» болбол гайхамшагтай данса болоно гэжэ гэршэлэе. Эдэ тэмдэглэлнүүдынь поэдэй сэдьхэлэй байдал, hанаа бодолые, ажабайдалайнь, зохёохы ажалайнь элдэб асуудалнуудые гүнзэгыгөөр харуулhан баримтата үндэhэтэй зохёол болоно.

Нэгэдэхи хубинь Д. Улзытуевай Москвагай М. Горькиин нэрэмжэтэ Литературна институдта 1957-1958 онуудта hуража байха үедөө бэшэжэ эхилhэн тэмдэглэлнүүд болоно. Хоёрдохи хубинь – 1969-1970 онуудай үедэ Байгал далайн эрьедэ оршодог Боярск гэжэ тосхондо байрлажа байха үеын бэшэгүүд болоно. Тэдээн соонь саг жэлэй ошохо бүри, номhоо ном бүхэндэ поэдэй бэлигэйнь хурсадажа байhые, үндэр шадабаритай болоhые эли тодоор харуулна.

Мүнөө үедэ түрэл буряад хэлэмнай шахардуу байдалда ороод байhаниинь хүн бүхэндэ мэдээжэ. Тиимэhээ Д. Улзытуевай буряад хэлэн дээрэ бэшэhэн үдэр бүриин тэмдэглэлнүүд хэблэгдэбэл, баян, нугархай түрэл хэлэнэйнгээ арга боломжые бүри саашань үргэдхэн хүгжөөхэ габьяатай. Үдэр бүриингөө тэмдэглэлнүүд соо Д. Улзытуев сэдьхэлэйнгээ байдалые, hанал бодолоо харуулжа шадаа. Поэт хүнэй сэдьхэл хүдэлгэдэг үргэн баян Эхэ орон, түрэhэн нютаг Шэбэртэ, Байгал далай, оршон тойронхи байгаали, ая гангаар хангалтама буряад арад зоной абари зан, өөрынь ажал хэрэг, нүхэсэл, инаг дуранай арюун сэбэр мэдэрэл, үнгэрhэн саг, тэрэ үе сагай бэрхэшээлнүүд, холын ерээдүй тухай бодолнууд, өөрынь ажабайдалда ушарhан баяр, уйдхар, гашуудал – бүгэдөөрөө тэмдэглэлнүүд соонь багтаhан байха юм. Эдэ дэбтэрнүүд хүнэй досоохи элдэб хүлгөө, доhолгоо гайхалтай олон янзын үнгэ шэрэтэй, баян хэлбэри маягтай, уран хурса удхатайгаар харуулhан байна. Гадна туд ном соо өөрынь бэшэhэн шүлэгүүд, поэмэнүүдэйнь эскизүүд, хитад, япон шүлэгшэдэй уран бүтээлнүүдые оршуулhан туршалгануудынь ороhон байна.

Тиин Д. Улзытуевай баримтата автобиографическа ном хэблэлдэ дэмжэгдэжэ, олониитэдэ дамжуулагдажа, алдарта поэдэй зохёохы намтар үшөө гүнзэгыгөөр шэнжэлэгдэхэ гэжэ найдагдана.

Лариса ХАЛХАРОВА, хэлэ бэшэгэй эрдэмэй кандидат, БГУ-гай доцент, хэблэлдэ бэлдэгшэ

Сентябриин 3

Переделкино - ород зоной байдаг газар. Олиггүй hайн агаартай…

Эндэ уран зохёолшодой зуhалангууд бии. Би мүнөө үедэ хоёр монгол нүхэдөөрөө нэгэ таhaлга соо байнаб. Цокт - жинхэн монгол. Нямдорж -монголой буряад, Цэрэн Галановай түрэл. Һайнаар бэшэнэ. Монголоор зохёоно. Энэнь ехэл hайн.

…Энэ үедэ Маяковскиин эдир багын гэхэ юм гү, шүлэгүүдые уншажа байнаб… «Гайяватын домогые» оршуулжа эхилэнхэйб. Манай аман зохёолдо тон дүтэ гэжэ тухайлнаб… Һаяхан Москваhaa ерээб. Автобусоор зөөнэ… Тэрээнь соонь бүгшэм. Мүнөөдэр бороон ороо. Жалсараевайда ороод гарабаб. Өөрөө больницада ороhон аад, гараад байна. Намжилов ерээ. Шинхыжа ябана hэн.

…Эндэ сөөрэм бии. Эрьедэнь хэдэн хүбүүд хэбтэнэбди. Цыбик нэгэ бутылка пиво асарба. Бэшэ хүбүүд мүн лэ тиишэ бүрд гэбэд… Тээ саана нюсэгэн басагад уhанда орожо байна. Хүбүүд дуу дуулалдана.

***

Моя душа проста. Солёный ветер

Морей и смольный дух сосны

Её питал. И в ней - всё те же знаки,

Что на моём обветренном лице.

И я прекрасен – нищей красотою

Зыбучих дюн и северных морей.

Басагад хонгор залуугаар хон-хон энеэлдээд, холын холо оршоhон Эхэ нютагайм инаг гүүхэдэй инсагаадагые hануулна… Уhанhaa hаяхан гараhaн гулдагар сулахан басаганай гуя дээгүүрхи дуhалнууд наранда мэлмэрэн ялалзана… Мүнгэн хашарhатай загаhан мэтээр үзэгдэнэ… Орос хүбүүд омогоор эшхэрэн бурхиралдана …

Энэ – нажар.

Сентябриин 4.

Среда… Мүнөөдэр Этигэл тухай бодооб. Этигэл тухай бодоо hэн хойноо, өөрынгөө бүхы ажабайдалые hэхэн харааб…

Валя Чимитова… Би шамда дуратай hэн гүб, Валя? Дуратай. Яаха аргагүй дуратай hэм, мүнөөш сэдьхэлэйм оёорто шинии уриншье, шэрүүншье нюдэд ялалзан харагдаад абадаг. Тиихэдэнь үншэн хабhaнайм хоорондо татаатай байhaн эдир наhaн залуу наhан хоёройм эршэтэ нарихан хилэ хаас-утаhан хан гээдхинэ… Теэд үнгэрөөл хадаа үнгэрөө. Эдир наhaн үнгэрөө. Һайханаар, арюунаар, сэбэрээр үнгэрөө. Энэнь лэ haйн.

Харин мүнөө... залуу наhaн, болбосон маха бада, эрэ хүнэй эхин зоригууд эхилээ… Инаг басагаяа шарайгаарнь бэшэ – сэдьхэл зүрхөөрнь бэдэрнэбди.

***

Тэнюун түрэл орондом

Тэрэнги үни сэсэглээ.

Уян намаа, шэлбэеэ

Урин үнгөөр шэмэглээ.

Үедөө мүнхэ тэрэнгиин

Үнжэгэн мүшэр – hүлдэшнил.

Үндэн hуунаб. Сэсэгүүдынь –

Үндэр дуранайш үрэ гэршэл...

…Москвада ерэhээр бэшэhэн эгээн түрүүшым шүлэг. Жалсараевайда hуутараа, гэнтэ досоом гэжэгэнээд, газетын саарhан дээрэ бэшэжэрхибэб.

…Жалсараевай Валя элдэб юумэ хөөрэн бүбэнэнэ... «Хөөhэтэйхэн айрагыш бил буйлуулналби даа», - гээд Дамбадаа бүбэнэхэ гээшэ ха… Газаа халуун.

Сентябриин 7.

Хамтынгаа байра барилсахаяа табан хүбүүд мүнөөдэр ошобобди. Пушкинская площадь… тр.№3 до остановки «Зелёный дом».

Юра Шавыринтай хахад үдэрэй хоол эдибэбди. Мүнгэн дууhаад, «нэгэ тиимэхэн» байдалда ороод байнаб. Үдэр бүри перевод хүлеэнэб. Үглөө ерэнэ бэзэ даа. Оптимист хараагаар ерээдүйгөө хүлеэхэ гэдэг заншал баримталха болоо бэзэб даа... Жалсараевайда ороод гарааб. И.А. Ким ерээд байба.

Курортhoo бусажа ябаа юм ха. Гэдэhэ садхалан ябахадаа, хүнэй hанаанда забхай хооhoн бодолнууд ородог. Харин намдал адли байдалда ороод ябаhaн хүн элдэб жэжэ гожо тоохошье дурагүй юм ха. Үнгэрэгшэ hүни Цэрэнтэй 3 саг болотор ярилдаабди. Элдэб хүнүүд болон элдэб асуудалнууд тушаа… Мүн өөhэд тухайгаа мартаагүй бэзэбди даа.

***

Настала в мирной стороне моей

Пора багульника, пора цветенья,

И заалели кисточки ветвей,

А на сухой земле сгустились тени.

И в каждой ветке юности пора.

Старинный символ дружбы у монголов

Дрожат цветы, намокшие с утра,

Цветы любви в степи пустынной, голой.

Шавырин гэжэ нэгэ морхогорхон хамартай, hоёотоhoн арбагар үhэтэй, ёрзогор хүрин нюдэтэй борсогорхон ород хүбүүн энэ шүлэгыем оршуулаад, хүн бүхэндэ hайрхан уншажа ябана. Теэд ондоо болгожорхёо. Дурасхаал болон үлэг лэ даа. Эх, Юрка, Юрка, омог заахан поэт!

(«Байгал» сэтгүүлэй 5-дахи дугаарта дэлгэрэнгыгээр хэблэгдэбэ).

Лариса ХАЛХАРОВА, хэлэ бэшэгэй эрдэмэй кандидат, БГУ-гай доцент, хэблэлдэ бэлдэгшэ


Теги: Буряад-Улас Дондок Улзытуев уран зохёолшод



Наши издания