Главная / Новости /Журнал Байгал / Надежда Айсуева. Хизаар ороной түүхэ

Надежда Айсуева. Хизаар ороной түүхэ

21-05-2020

Фото Сибновости

Суута маршал К.К.Рокоссовскидо Улаан-Үдэ хотодо хүшөөгэй табигдахада, Ивалга аймагай Тапхарай дунда һургуулиинхид үнэн сэдьхэлһээ баясаа юм. Юуб гэбэл, Дээдэ-Үдэдэ алдарта эскадрон, Буркавдивизион байгуулгада хабаатай газарта эдэнэр ажаһууна ха юм. Буряад ороноймнай али олон булангуудта агы нүхэнүүд, алта мүнгэнэй хэбтэшэнүүд, сэмүүн сагта бурхан тахилай зүйлнүүдые адагалһан булашанууд яһала бии гээшэ. Зарим тээнь малталга хэжэ, урданай хадагаламжануудые онгиргон гаргаха зүрхэтэйшүүл мүнөөшье дайралдадаг. Олон ушарнуудта хорюултай, сээртэй гээд ойронь хүрэдэггүй.

Гэхэ зуура, дотороо алта мүнгэгүйшье һаа, буу зэбсэг, эдеэ хоолой зүйлнүүдые хадагалха, бэеэ нюуха арга бэдэржэ, иимэ залгаа, үргэлжэдөө нүхэнүүд (катакомбы), дайшалхы һуралсалай зорилготойгоор зарим тээ малтагдадаг байһан.

Тэрэ тоодо Ивалгын аймагай Тапхар һуурин шадар газар дорохи эгээл иимэ нюусгай нүхэнүүд хэр урданһаа мэдээжэ юм. Тапхарай дунда һургуулиин эхин классуудай багша Н.А.Айсуева һурагшадайнгаа дунда хизаар нютагаа шэнжэлхэ талаар хүдэлмэри эдэбхитэйгээр ябуулдаг заншалтай. К.К.Рокоссовскидо хүшөө табиха хэрэгтэй гэһэн дурадхал 2018 ондо оруулжа, «Бурятия» сониндо статья бэшээ бэлэй.

Һургуулиин бааза дээрэ «Эрдэм руу - эхин харгы» гэһэн республикын эрдэмэй-практическа конференци хоёр жэлдээ нэгэ үнгэргэгдэдэг. Дүршэлтэй багшын хэдэн шабинарынь шангуудай һуури эзэлээ бэлэй.

Илалтын һайндэрые угтуулан, түүхэтэй холбоотой эдэ катакомбонуудаар һонирхожо,

Н.А.Айсуеватай хөөрэлдэбэбди.

- Надежда Алексеевна эдэ үзэгдэлнүүдтэ олониитэ зүгһөө анхарал хандуулагдадаг гү, али хүнүүд балайшье тоодоггүй гү?

- Үхибүүднай һонюуша. Хэн, хэзээ, юунэй түлөө малтаһан байгаа юм гээд асуудаг. Газар доогуур иишээ-тиишээ малтагдаһан нилээн ута, богонишье, досоогоо уужам салуушье нүхэнүүд Тапхарай хажуугаар, бүри саашаашье бии гэлсэдэг. Наһатай олон зонһоо һурагшалаабди.

Эсэгэ ороноо хамгаалгын дайнай ветеран Сымжит Чагдаржапович Бадмаев иигэжэ хөөрөө һэн: «Граждан дайнай үе сагай үлэгдэл гээд зарим зон хэлсэдэг байһан юм. Үнэн дээрээ ерээдүйн маршал Константин Константинович Рокоссовкиин нэрэтэй холбоотой. 30-аад онуудта совет-монгол хилэ бэхижүүлхэ зорилготойгоор морин сэрэгэй полк байгуулһан бэлэй. Дээдэ-Үдэдэ алдар суута эскадрон, тэрэнь Буркавдивизон, удаань Буркавполк болгон хубилгагдаһан.

5-дахи кубанска морин сэрэгэй бригадын командирай үндэр уялгануудые нэрэтэй түрэтэйгөөр дүүргэһэн. КВЖД-дэ 1929 ондо болоһон сэрэгэй тулалдаанда дайшалхы энэ бүридэл эрхим бэлэдхэлээ гэршэлһэн. Эндэ алба гараһан буряад сэрэгшэд Эсэгын дайнда хабаадахадаа, монгол моридой хурданиие мэдүүлэн дайлалдаа. Тэрэ тоодо Содном Банзаракцаев, Улзы-Жаргал Дондуков, Александр Невскиин орденто Жамса Ванкеев гэгшэд, бусад олон ороно».

- Тапхар шадарай тала моридоо эдеэлүүлхэдэнь, сэрэгшэдые һургахадань эгээ тааруу гээд

шэлэгдэһэн болоно гү?

- Урдандаа энэ газар Тапхар бэшэ, Гудон гэжэ нэрэтэй байһан гээд Краснояровын түрүүлэгшэ байһан Семён Дмитриевич Ивановой хөөрэһые нютагай үндэр наһатан Анна Дмитриевна Александрова бидэндэ дуулгаа юм. Тойроод үргэн нэлэнхы полидо хэдэн ажахы шэниисэ элбэгээр таридаг байгаа. Моридоо манахада таатай, сэрэгшэдэй һуралсал эмхидхэхэдэ аятай байһан.

- Суута маршал тухай үхибүүдтэ хөөрэжэ үгэхэдэ, хэды туһатайб даа.

- Намтар, ажал ябуулга тухайнь тусхай булан байгуулаашье һаа, болохо бэлэй. К.К.Рокоссовскиин ажаябадалые, түүхэтэ намтарыень шудалха, мүнхэлхэ талаар республикын ниитын эмхиие Ивалга тосхондо ажаһуудаг Сымжит Чагдаржапович Бадмаев толгойлдог юм. Һургуулидаа урижа, үхибүүдтэеэ уулзалга хээ һэмди. Тиин ерэхэ жэлдэ хүүгэдээ Зэдын аймагай Зэлтэр һууринда абаашаха зорилготойбди. Барон Унгернтэй шиидхэхы байлдаан эндэ болоһон, К.К.Рокоссовкиин нэрэмжэтэ музей бии. Ехэ баян, үнэтэй сэнтэй экспонадуудтай. Республикын һургуулинуудай багшанарай һурагшадаа тиишэнь дуратайгаар абаашадаг һаань, болохол бэлэй. Иимэ гоё юумэ

үзөөгүйдөө одоол олдошогүй шухаг юумэ алдаһандал бшуу.

- Эдэ катакомбонууд гээшэмнай аюултай бэшэ гү, илангаяа досоогуурынь гүйхэ, харайха дуратай хүүгэдтэ...

- Хори, гушан жэлэй саана эндэ нилээн томо сэрэгэй часть байршадаг һэн. Эдэ сэрэгшэд

катакомбонуудые досоо талаһаань цементээр шабажа һайса бүхэлжэрхиһэн. Һуралсалда хэрэгтэй, үшөө зэр зэбсэгээ хадагалдаг байгаа хаш. Үхибүүдые хэдышье хорёо һааш, досоогуурынь гүйлдөө юм ааб даа. Түрэлхидтэ хэлэжэ, һануулжа байдагбди, хүүгэдээ хаража, хинажа байгты, газар дорохи нүхэнүүд зарим тээгүүрээ һандаржа, бутаржашье магад ха юм.

- Шабинартнай багануудшье һаа, суута маршал тухай хөөрэхэдэ, һонирхоол ааб даа.

- Томошог үхибүүдһээ үлүү һонюуша юм. Хөөрхэнүүд, нюдэндэ уриханууд. Һанаа үнөөндэ ороогүй юумэ асуужа байха, угаа энеэдэтэйгээр. Ондоо олон темээр шэнжэлгэнүүдые мүн лэ хэнэбди.

Жэшээлбэл, 3-дахи классай һурагша Эрдэни Балданов котельнын хөө хара утаан ургамалда ямараар нүлөөлнэб гэжэ адаглажа, тэрээн тухайгаа бэшээ юм. Артур Камаев шабимни эвенк яһанай. Хурамхаанай аймагай Алла һууринда ажаһуудаг хүгшэн эжыдээ айлшалхадаа, аяга амһартада, үндэһэн эвенк хубсаһанда, эд хэрэгсэлдэ, гуталда, малгайда, хибэстэ бии байгаа угалзануудые һайса адаглажа, хадуужа, фото-зурагууд дээрэ буулгажа ерээд, буряад угалзануудтай зэргэсүүлэн сасуулжа үзөө. «Эвенк болон буряад угалзануудта адлирхуу шэнжэ Бии гү?» гэһэн асуудалда харюусаа. Хуһанай үйһэнэй удха шанар тухай Анастасия Буянтуева ехэ зохидоор бэшэхэдээ, хуһан түйсэ, амһарта соо эдеэ хоолой зүйл гутадаггүй, удаан хадагалагдададг гэһэн тобшолол хээ.

- Ондоогоор хэлэбэл, һурагшадта бэлэн мэдэсэ дамжуулаад орхихо бэшэ, харин бодомжолжо һургаха гээшэ эгээл үнэтэй гэжэ ойлгоё.

- Тиимэ. Ганса хараад, шагнаад бэшэ, харин гараараа өөрөө хэжэ, бүтээжэ байгаад оролдоо һаа, толгойдонь тоб байса үлэхэл, наһан соогоо мартахагүй. Хэрбэеэ анхандаа газар дорохи нүхэнүүдые миил адаглан харадаг һаа, мүнөө ямар ушарһаа бии болоһыень, яажа хэрэглэгдэдэг байһан тухайнь мэдэдэг болоо. Түүхын амисхаал ёһотоор мэдэрээ, нютагаа ондоо нюдөөр хараа,сэгнээ гэбэл, алдуугүй. К.К.Рокоссовскиин хүшөөгэй дэргэдэ хүндэлэл ёһолол хэһэмнай мүн лэ ехэ удхатай. Һурагшадай зохёолнуудһаа хэһэгүүдые дурдая:

Илья Брызгин:

-Константин Рокоссовский баатар хүн байгаа. Зурагыень хараад, ехэ һайхашаагааб. Дүүрэн шарайтай, томонууд нюдэтэй. Бидэнэй түлөө ами наһаяа үгөө.

Анастасия Буянтуева:

- Маршал Рокоссовский буряад зониие магтаа юм. Мориндо бэрхэ гэжэ. Эгээ бэрхэ морин сэрэгшэдни буряадууд гэдэг байгаа.

Виктория Бадмаева:

- Манай эндэ морин сэрэгэйхид һуралсал гарадаг байгаа. Эдэнэр дайнда мордоод, ехээр суурхаа. Буркавдивизионой сэрэгшэд. Би нютагаараа омогорхоноб.

Тамир Шодоров:

- Эдэ катакомбонууд - түүхымнай гэршэ. Эрхим сэрэгшэд манай эндэ һуража гараа. Дайн эндэмнай хэзээдэшье бү болог, ходо эб найрамдал мандаг.

- Надежда Алексеевна, таниие болон хөөрхэн шабинарыетнай Агуу Илалтын 75 жэлэй ойгоор амаршалжа, патриотис мэдэрэлтэйгээр багашуулые хүмүүжүүлхэ ажалдатнай, һургуулиин бүхы коллективтэ амжалта хүсэел даа.

Галина Базаржапова-Дашеева хөөрэлдэбэ


Теги:



17:27

«Омогорхолынь болохоёо оролдодогби» 

17:16

​Унаһан шорой – алтан 

16:25

Честное служение: педагог, лектор, общественница - это всё о Юлии Егоровой 

15:36

​Европын чемпионат - онлайн аргаар 

15:00

Молочный комплекс «Рубин» занял 1‑е место в Бурятии среди сельхозпредприятий Бурятии 

14:47

​Ахаһаа – аяар холын далай руу 

14:30

​В Бурятии лесники устроили засаду на «чёрного» лесоруба 

14:09

​ВТБ оказал благотворительную помощь больницам Бурятии 

14:06

​Хоорондоо эбсэшэгүй хоёр хүсэн 

14:00

"У нас открыто!": с 10 июня в Бурятии снова заработают кафе и рестораны 

13:47

​​Дайнай эхилһэн, дүүрэһые хэзээдэшье мартадаггүйб 

13:30

​Транспортное дело: в Бурятии пандемия бьёт по перевозкам 

13:24

​Туризм и COVID-19: в Бурятии турпоток сократился более чем наполовину 

13:00

92 молодые мамы Бурятии проходят бесплатное профессиональное обучение 

12:16

​В Бурятии увеличилось производство средств индивидуальной защиты для медицинских организаций  

12:03

Более 5,6 тыс предпринимателей Бурятии получили безвозмездные «зарплатные» субсидии за апрель 

12:02

​В Улан-Удэ пройдет Всероссийская акция «Оставайся донором» 

11:48

Фёдор Сорокин: "Байгал - минии гайхал" 

11:22

В самом большом доме культуры Хоринского района Бурятии завершился ремонт 

11:09

Жители Бурятии могут принять участие в социальном благотворительном проекте «Мечта ветерана» 

09:57

В Улан-Удэ прошел онлайн-конкурс «Мир глазами детей» 

09:45

​Зурхай на 5 июня, 15 лунный день 

08:30

Местами кратковременные дожди, днём до + 26 ожидается в Бурятии сегодня, 5 июня 

Наши издания