Главная / Новости /Материалы проектов / ТУГЧИН ОМОГТОНОЙ НАНГИН ТООНТО

ТУГЧИН ОМОГТОНОЙ НАНГИН ТООНТО

16-06-2014

Монголшуудай, хамниган-буряадуудай болон түүрэг уряанхайнуудай уг унгиие хадан арадуудай эхи болгожо, түмэн үеын гал гуламтыемнай дэлхэйдэ сууда гаргаһан “Монголой нюуса тобшо” номдо бэшэгдэһэн. Онон голой эрье хүбөөһөө эхилэн, зүүлжээ Дагуураар, Хинганай үбэрөөр тараһан монголшуудай эхэ нютаг болоно.

Тодорхойлон хэлэбэл, 1000 жэлэй саада тээ уряанхай тугчин омогтон Намалуун ухаансар эхэнэр уряанхай тугчин омогой туг зохёогоод, зарлигаар баталан байгуулһан гээд, “Монголой нюуса тоб- чи” (§§ 38, 40, 41, 45, 46) соо бэшээтэй. Эрдэмтэдэй тэмдэглэһээр, һарлагай ута зогдороор, мориной һүүлэй үһэнтэй холижо, туг зохёогоод, Онон голой эрье хүбөөгөөр тогтоһоной хойно Ази түбиин газараар тугчинтан тараһан юм. Уряанхай Намалуун эхэнэр борджигин омогые байгуулһан Бодончарай (970 он) Гучи хүбүүн Хачи- хулугай үхэхэдэнь, долоон үхибүүдтэеэ Балжан нуурһаа Онон гол ошоод байха- даа, монгол үбгэнэйнгөө нэрэ түрыень дээрэ үргэхын тула туг зохёоһон юм.

Намалуун ухаансар эхэнэртэ жүтөөрхэжэ, элдэб муу һаналтан хэдэн тээһээнь дайгаар ороходонь, бултыень бута сохижо, һэегүй үлдэһэн байха. Монголой уран зохёолдо “Манхуудай баатарлиг эхэнэр” гэжэ суутай Намалуун эхэнэр тухай бэшэгдэһэн номдо ороһон юм.

Тэрэ гэһээр омогойнгоо нэрээр нютагнай нэршэжэ, Тугчин (ородоор Токчин), “Чингисэй туг бариһан тугчингуудбди” гэжэ номуудта оруулагдажа, сууда гаранхайбди, дэлхэй дүүрэн таранхайбди.

Онон голнай , түмэн үеын гал гуламтамнай, дэлхэйн ехэ нюуса, ехэ хорюултай Чингисхаанай түрэһэн, хүдөөлүүлһэн газар . “Монголой нюуса тобшо” номдо “Эхэ аралда, Дэлюун Болдог дободо хүдөөлүүлһэн газарынь. Тугчинда, мүн тугчингууд тугаа хүүр дээрэнь намилзуулһан” гэжэ тодорхойлон, зондо элирүүлхэгүйгөөр бэшэгдээтэй. Чингисхаанай шарилай ерэм сасуу Үгэдэй хаан Чагадай ахатаяа хөөрэлдөөд айладхаба: Чингисхаан эсэгын зобожо байгуулһан гүрэн түрые, арад зондо тунхаггүйгөөр, нюусаар, “Хүлыень хүсэртэ, гарыень газарта табюулжа”, бэеынь амаруулая. Хаан эсэгын бэлэн шэрээ эзэлээд, арад зоноо ашаархалгүйгөөр, һангай шүлэндэ гэжэ уласта хамаатанай хониной һүрэг бүхэнһөө жэл бүри нэгэ түлгэ үгэхые гуримшуулха.

Зуун хонин бүлэгһөө нэгэ хони таһалжа, уласай үгышүүлдэ тараахые тогтоохо. Аха дүүнэр эрэшүүлдэ үдэшэлгын сайлалгада ундын хоол (һүнэй архи) арадһаа татабарилан абахы ень буруулхахаар. Тиихэгүйн тула газар газарта мянган адуунһаа гүүнүүдые илгажа абаад, тэдэниие һаажа, һэлгэжэ байхыень нютагай тугчингуудта даалгажа, талын малшадые зонхилхыень ойлгуулха... Саашадаа улас иргэн бүхэндэ нүүдэлэй газар, мал уһалууршан уһа хубаажа үгэхэ шухала, тэдээн бүхэниие тус тустань нюта- гай тугчингуудта даалгаха...” Ганса Чингисхааниие олон газарта үдэшүүлһэн шэнгеэр бэшэгдэдэг: Алта тэбшэ (“Золотое корыто”, Шулуун хаалта (“Каменные ворота”), Хабчилай добуун (“Курганчик хабчила”), Хабчуу обоо (“Обо Хабчуу”) , хоригтой газар (“Запретное место). Иигэжэ Чингисхаанай үдэшүүлэгдэһэн газар олон нэрээр нэрлэгдэжэ, бүхы дэлхэйн зон удаан сагта элирүүлжэ шадангүй, нюуса янзадаа номуудта бэшэгдэжэл байг гэһэн удхатай аабза.

Дамдинов Д.Г. “Великий Чингисхан в оценках российских и зарубежных исследователей” номдоо хүдөөлүүлһэн газарыень дэлхэйн ехэ нюусые элирүүлжэ, эрдэмтын ехэ туйлалта тодоруулагданхай. Баһа дэлхэйдэ нэршэһэн эрдэмтэн профессор Л.Д.Шагдаров «Монголой нюуса тобшо» номой авторые элирүүлжэ шэнэлэлгын ухамайгаар Ергэн баатар-сэрэгшын баруун гарын баһал баатар-сэрэгшэ хамниган-буряад Джэбэ гэжэ тодоруулһан юм. Иигэжэ түмэн үеын гал гуламтада хамниган - буряадууд дэлхэйн ехэ туйлалтануудые амжаһаар ябанабди.

Д.Г.ДАМДИНОВ,

хэлэ бэшэгэй эрдэмэй доктор, дайнай ветеран.


Теги:



Наши издания