​​Баатаршалгань мартагдахагүй

Һөөнын Шиираб

М.Хангаловай нэрэмжэтэ Буряадай түүхын музейн жасаһаа абтаһан гэрэл зураг

Мүнөө Буряадай түүхын музейдэ хадагалагдажа байдаг түбэд эмнэлгын атлас Түбэд оронhоо залажа асарhан хүн хадаа Һөөнын Шиираб ламбагай юм. Тэрэ 1860 ондо Ага нютагай Согто-Хангилай Улаан Булаг гэжэ хүндыдэ шарайд угай Һөөнын табан хүбүүдэй нэгэн боложо заяаhан гэжэ Ж.Ж. Цыбенов тэмдэглэhэн байдаг. Харин Һөөнын зээ басаган болохо Мужуухайн Тогмидой Дэжэгмагай хэлэһээр, Һөөнэтэн гээшэ Түүргын айл байhан ха.

Атлас залажа асарһаниинь

Һөөнын Шиираб бага наhандаа Сүүгэл дасанай хубараг боложо, тэндэхи Мамба дасанда түбэд эмнэлгын ухаанда hуража эхилhэн байгаа. Удаань Зүүн Түбэдэй Гүмбүм дасанай хажуудахи суутай Сэртог Мамба дасанда 10 жэлдэ hураад, ехэ мэргэжэлтэй эмшэн болоһон. Тэндэ hураха үедөө Буряад орондо түбэд эмнэлгэ дэлгэрүүлжэ, олон hайн эмшэдтэй боложо, арад зоноо элүүр энхэ амидаруулха зорилготойгоор Сүүгэл дасанай зөөри хүрэнгөөр туйлай нюусаар зураашаниие хүлhэлжэ, Зүүн Түбэдэй Сэртог дасанда байhан атласай зурагые буулгуулhан байгаа. 13-дугаар Далай ламын багша Агваан Доржиевай туhаламжаар хэгдэһэн энэ нюуса ябадалынь мэдэгдэхэ болоо hаа, Шиираб ламбагаймнай тэндээ зураашантаяа суг ами наhаяа дууhаха байгаа. Харин золоор мэдэгдээгүй.

Атлас ниитэ 84 томо хуудаhан дээрэ зурагдаа. Нэгэ хуудаhан бүридэ өөрын орёо удхатай 10- 20-ёод бишыхан таблица-зураг зурахань тон нарин, түбэгтэй ехэ ажал байhан юм. Гадна Һөөнын Шиираб ламбагай энэ атласай зарим шухала, нарин хэhэгтэ монгол үзэгөөр оршуулга хадаhан гэдэг.

Энэ атласаа бүтээһэнэй һүүлээр бэеһээ һалгангүй, амин голтоёо холбожо, нюусаар залажа асархань тиимэшье бэлэн хэрэг бэшэ hааб даа. Ехэнхи харгыгаа ябагаар ябажа, хаа-яа элжэгэ, луусай (адууһан элжэгэн хоёрһоо гараһан амитанай) ашаа дээрэ hуужа (тэмээндэ мордохонь эрхим дээдэ унаа байгаа), хада хабшал, хабсагайта уулые дабаха, мүрэн голые гаталха, хуурай элhэн губиие туйлаха, гэдэhээ үлдэхэ, хамшаглажа үбдэхэ, дааража бээрэхэ, амаяа хатажа ангаха, ядаржа зүдэрхэ – эдэ мэтын тоогүй олон бэрхэшээл Һөөнын Шиираб ламбагайн урда тобойгоо.

Анхан энэ зураг бүтээжэ асархые забдахадань, хүрэнгэ зөөринь дутаад, хоёрдохи удаагаа Сүүгэл дасан ерэжэ, алта мүнгэ абаашаһан юм. Тиихэдээ ада тодхорһоо үбшэлhэн хүниие номой уншалгаар эдэгээхэ аргые hуража шудалхаар Зүүн Түбэд ошожо, Гоншог-Нима ламатай суг Сэртог дасан хүрэжэ, атласаа бүрин бүтээжэ, Сүүгэл дасанаа хүргэhэн гэдэг. Энэнь Сүүгэлэй дасанда 1869 ондо байгуулагдаhан Мамба дасанай шабинарай түбэд эмнэлгын анагааха ухаа hуража шудалхада, ехэхэн нэмэри үзүүлhэн байха.

Арад зоной элүүр мэндын түлөө

Тэрэ үедэ Сүүгэлэй Мамба дасанай, Асагадай дасанай, мүн Хүлэн Буйрай ехэ эмшэд халдабарита тахал үбшэниие арилгаха, хоггүйгөөр үндэhөөрнь усадхаха ажалда тон ехээр зүдхэhэн бэлэй. Жэшээлхэдэ, Ешэ манрамба, Шойжилой Содном, Мүнхын Доржо, Бадмын Дамшаа, Балмын Хаймшаг, Дэнзэн Гашан, Үхеэ Гомбожаб, Һөөнэ Митаб, Һөөнын Шиираб, Жамсаа хамба, Шабар Доржо, Магсар габжа, Магсарай Сэрэн, Балдан Самбуу, Араднаа дооромбо, Араднын Магсар, Санжижаб, Санжаа Нима, Санжабын Сэрэн, Эрдэниин Даша, Дабаасамбуу, Номоог Дамба, Шоглин, Бүхэтэр Сэрэн, Һахалта Шойдог, Сэрэнжабай Балдан, Барбуу Содном, хараань муудаhан Гунгаа лама, Һахалта Сэрэн. Дээрэхи ехэ эмшэдhээ Шэнэхээн сүмэдэ үе дамжажа hураhан ламбагайнар гэхэдэ, Гэлэг-Нима, Гэлэг-Даша, Гэлэг-Балбар, Шиираб-Сэнгэ, Балшиг, Hима-Сэрэн, Лодой, Сэрэн-Бата гэгшэд болоно.

1926 ондо Агваан Доржиев Асагад дасанда Мамба дасан байгуулаад, үнөөхи атлас Сүүгэл дасанһаа залажа, шабинарые hургажа эхилhэн юм. Тэрэ үедэ жараад шаби hураhан түүхэтэй. 1936 ондо тэндэхи түбэд эмнэлгын һургуули хаагдажа, атласай бүхы 84 хуудаhан музейдэ Ж.Ж. Жабон гэжэ хүндэ тушаагдаhан гэжэ баримта бии.

Энэ атласынь түбэд эмнэлгын ухаае шудалжа hурахада, горитойхон хуби нэмэри үзүүлhээр барахагүй, мүнөөни мүнөө хүрэтэр Зүүн ороной түүхэ, амиды бодос, гүн ухаа, шажан мүргэл шудалалгадашье ехэхэн нүлөө үзүүлжэ байна.

Ехэ гарай эмшэн байгаа

Шэнэхээн дасанай нэрэтэй ехэ эмшэ Махаранзын Гэлэг-Нима ламбагайн хэлэhые үндэһэлхэдэ, Һөөнын Шиираб ламбагай дээрээ ахагүй, ехэ гарай эмшэн байhан. Европын эмшэдэй эмшэлжэ шадаагүй хүндэ үбшэнтэниие эдэгээжэрхидэг байhанhаа гадна, европын эмшэдэй операци хэжэ аргалха үбшэнтэниие миин лэ эм хүртөөжэ, һайн болгодог байhан.

Өөрөө Шиираб ламбагай түбэд эмшэнэй хэрэглэдэг тусхай хэрэгсэлтэй байhан. Эмэй удхуур (нюдэһэн эмээ удхажа туламнаха томохон түхэреэн халбага), тун (эмээ ууха удхажа табидаг жэжэхэн түхэреэн халбага), жииза (нюдэһэн эмээ түрэл түрэлөөр һабалдаг жаахан арһан тулам) зэргэнь манай монгол-түбэд эмнэлгэдэ хадагалагдажа байха ёhотой юм hэн. Тэдэ онсогой хэрэгсэлнүүдыень бодотоор дурдаха гэбэл: зэд хануур (хадхажа, муу шуһа гаргаха хэрэгсэл), зэд төөнэ, мүнгэн түрмэ (хүнэй бэеын эрхэтэниие халуугаар сорьёжо халаагаад, хүйтэн нойтонһоо боложо һүжэрһэн үбшэн эдэгээдэг хэрэгсэлнүүд), хүдэhэн жанша (эм ба үбшэн заһаха хэрэгсэлээ боодог нэгэ углуудаа ооһортой тэгшэ тэбхэр хабтагар арһан). Операциин хэрэгсэлнүүд: заан толгойто хабшуур, ошор толгойто татуур, хурла толгойто хюрөө.

Һөөнын Шиираб ламбагайн дээдэ гарай эмшэн байhанай жэшээ дурдаха болоо һаа, олон юм. Түбэд эмнэлгын атласай хуулбари бүтээхэ гэжэ Сүүгэл дасанаа бусажа, мүнгэ зөөри бүридхэхөөр Зүүн Түбэдhөө Буряад нютагаа зорихо харгыдаа Алашаа Монголой элhэн сүл губяар үнгэржэ, амаяа хатажа ангаад, үлдэжэ ядархын туйлда хүрэжэ ябатараа, нэгэ Жамсаран гэжэ тэмээтэй хүнтэй уулзаба. Тэрэ малшан хүниинь гэртээ залажа, ханатар ундалуулжа сайлуулаад, садатар эдеэлүүлбэ. Гэрэй эзэн эхэнэрэй шарайнь хүхэ, ядарһан янзатай, гэдэhэ хээлинь ехэ гэжэ хараад, эмшэ ламбагай тэрэ эхэнэрэй hудал барижа: «Эльгэнэй үбшэн болоод, удашоо юм байна даа. Эльгэнтнай хатуураад, уhан түрэжэ ядаржа байналта даа», – гээд, хабшаг үүргэеэ (ламанарай холо аяншалхада, тусгаар зохёогдоһон үргэбшэ) задалжа, түбэд эм нилээд ехэхэниие залажа, яажа ууха, юуе сээрлэхэ хэшээхыень заажа үгэбэ. Үбшэнтэниие ажаглажа, гурба хоноод, харгыда гаража аялаа бэлэй. Һүүлдэнь жэл шахуу болоод, Сүүгэл дасанhаа мүнгэ зөөри абаад, Зүүн Түбэд ошожо, атласаа залахаар ябаха замдаа Алашаа хүрэжэ, тэрэ нютагайхидhаа Жамсаранайхиие hурагшалжа олоод хүрэхэдэнь, тэдэнь ехэ баяртайгаар угтажа абаба. Үнгэрөөшэ жэл үбшэлжэ, зобожо байhан абгайнь нилээн эдэгэжэ, шарайнь улабар, гэдэhэ хээлинь бага болоhон, хэбэй байдалдаа ороhон байба. Ламбагай дахин үзэжэ, заhабариин эм залаба. Жамсаранайхи тон ехээр баяр талархалаа мэдүүлжэ, нэгэ hайн атан тэмээ бэлэглээд, айраг, тоhо, хурууд, борсо тэригүүтэн замай хүнэһэ, унда бэлэдхэжэ, холын харгыдань үдэшэхэдөө: «Аянай харгыдаа манайда морилон hаатажа, ундалжа, хоол зоогложо, амаржа байгаарайгты, - гэжэ уряад, - замдаа hаад тодхоргүй, hанаhан хэрэгээ сэдьхэлшэлэн бүтээжэ, зориhон зорилгоёо дүүрэн бэелүүлээрэйгты!» - гэжэ үреэжэ мордохуулба. Мүн тэнгэриин байдалые яажа ажаглаха, hалхи шуургагүй үдэрнүүдые тохёолдуулжа, элhэн губиие туйлахыень заажа үгэбэ. Тиигэжэ Шиираб ламбагай өөрын унаатай, унда эдеэтэй боложо, элhэн губи гаталжа гараhан байгаа ха. «Тэрэл бэлэгэй тэмээниинь түбэд эмнэлгын атлас залахадань, ехэхэн туhа болоhон байха даа», - гэжэ Даша, Сэрэн-Жаб ламбагайнар яриhан юм.

Балбарай ДОРЖО-ХАНДА, Санжаа-Ешын СЭМЖЭД

(Үргэлжэлэлынь удаадахи дугаарта).