914
Буряад Уласай уран урлалай түб Сагаан һарын һайндэртэ “Уг гарбалаа сахия” гэһэн уран һайхан үзэмжэтэй ном хэблэлдэ гаргаба. Энэ ном соо Буряад орон дотор 25 жэлэй туршада урагшатай үнгэргэгдэһэн “Баатар, Дангина” гэһэн харалганда илагшадай дүрэ, тэдэнэй хэлэһэн үреэлэй үгэнүүд оруулагдаа. Мүнөө жэл 26-дахияа үнгэргэгдэхэеэ байһан энэ харалган хүн зоной эгээл хүлеэн ядажа угтагдадаг хэмжээн гээшэ. Энэ харалганда Буряадаймнай аймагуудай эгээл эрхимүүдынь хабаададаг юм. Нютагтаа, аймагтаа шэлэгдээд, эрхимүүдынь Буряад Уласай хэмжээндэ хабаадаха эрхэтэй болодог.
25 жэлэй туршада Буряад ороной бүхы аймагуудһаа, Агын тойрогһоо, Эрхүүгэй можоһоо илдам һайхан Дангинанар, мэргэн бэрхэ Баатарнууд ерэжэ, уран һайхан бэлигээ, мэдэхэ сахиха ёһо заншалаа, ульгам буряад хэлэеэ харуулдаг юм. Эдэ хэмжээнүүдтэ буулгагдаһан архивна суглуулбаринуудые бүридхэжэ, энэ үзэмжэ һайхан ном бүтээ.
Буряад Уласай Соёлой яаманай орлогшо сайд Николай Емонаков бүгэдэниие энэ номой танилсуулгын баяраар амаршалаад, ном бүтээһэн ажалшадта баярые хүргэбэ.
- Буряад Уласай Уран урлалай түб ехэл шухаг, харюусалгатай ажал ябуулдаг. Эндэмнай ажаһуудаг арадуудай соёл, уран аман үгын болон үзэмжэ баялиг хамгаалха, хадагалха, сахиха ажал эгээл хэрэгтэй ажал ха юм даа. Мүнөө сагта үе сагай һэлгэгдэжэ байхада, эдэ ехэ баялиг хадагалжа, залуу үедэ дамжуулха ёһотой. 25 жэлэй туршада энэ харалган бүхы зоной эгээл хүндэтэй хэмжээ ябуулга болошонхой, - гэжэ Николай Владимирович тэмдэглээ.
Мүн орлогшо сайдай хэлэһээр, энэ харалганай дүнгөөр хабаадагшадай хуби заяан соёлой шэглэлтэй нягта холбогдодог.
Бүгэдэ Буряадай Үндэһэн соёлой эблэлэй юрэнхылэгшэ Владимир Булдаевай мэдээсэһээр, энэ мүнөө хэблэгдэһэн ном хадаа угайнгаа түүхэ бэшэг бэшэһэнтэй жэшэмээр.
- Манай эдир Баатар, Дангинанарай аманһаа нютаг хэлэн дээрэ угайнгаа сахижа ябаһан үреэлэй һайхан үгэнүүд, дуунууд хэлэгдэжэ байхадаа, хэды һайхан, һонин, сэдьхэлээ хужарлахаар гээшэб!- гэжэ Владимир Романович тэмдэглээ.
Энэ харалган байгуулагшадай нэгэн, Уран урлалай түбэй юрэнхылэгшэ Надежда Донсороновагай хэлэһээр, энэ харалганай эхи хоёр залуу эмшэд табиһан байна.
- Тэрэ үедэ Буряад орондоо энхэргэн һайхан хандасатай врач- эмшэд Петр Шаблин Николай Николаев хоёр энэ хэмжээнэй үүсхэл гаргаһан юм. Эдэ эдэбхитэдтэ манай түбэй нэгэ буланда һуури үгтөө һэн. Тэрэ гэһээр түбэймнай ажабайдал энэ хоёр эмшэдые тойроод, эршэм ябажал эхилээ һааб даа. Нэн түрүүн шэнэ мүнөө үеын эрхим эхэнэр- дангина ямар байха ёһотойб гэжэ элирүүлхэ зорилго табигдаа бэлэй,- гэжэ Надежда Галсановна дурсаба.
21-дэхи зуун жэлэй дүтын сагай “ерээдүйн” дангина ажалдаа, ниитэ ажабайдалдаа, гэр бүлэдөө ямар байха гээшэб гэжэ элдэб шэглэлнүүдые – дабаха шатануудые зохёожо, зүлгы һайхан дангинанарай бэлиг шадабари шалгагдаа бэлэй. Тэрэ хүнгэн бэшэ харалганда хори наһатайхан Лариса Будажапова илан гараа һэн. Мүнөө тэрэ хэлэ бэшэгэй эрдэмэй кандидат, Буряадай гүрэнэй Ехэ һургуулиин багша болонхой.
- Тэрэ үеын эдир Баатар, Дангинанарай гүн ухаанай шанар шалгагдадаг байгаа. Хабаадагшад буряад, ород болон хари хэлэн дээрэ дуугаржа, амаршалга хэлэхэ байгаа. Баргажанай эдир Баатар- Руслан хүбүүн француз хэлэн дээрэ амаршалга хэлэжэ байтараа, гэнтэ тогтоод, абяа шэмээгүй байтараа, гэнтэ баргажанай нютаг хэлэн дээрэ буряадаар: “Байза, саашань юун бэлэй?” гэжэрхёод, хүн зониие ехэ энеэлгээ бэлэй. Иимэ олон һонин ушарнууд болодог һааб даа,- гэжэ Надежда Донсоронова хөөрэбэ.
2004 оной эдир Баатар Аюша Аюшеев Буряадай хореографическа училищи дүүргээд, мүнөө Астрахань хотын оперо болон баледэй театрай солист болонхой. Алдар Дашиев “Байгал” театрай гол дуушан болонхой. 1994 оной харалганай дангина Гунсыма Тудупова мүнөө мэдээжэ сурбалжалагша болонхой. 2000 оной дангина Дарима Цырендондопова-- эстрадна бэлигтэй дуушан. 2004 оной дангина Дулма Сунрапова тэрэ үедэ юрист болохо хүсэлтэй Буряадай гүрэнэй университедтэ һуража байтараа, “дангина” болоһоор, дууша бэлигээрээ наһанайнгаа харгы шэлээ. Монгол ороной “Монгол жингоо” гэһэн их сургуули дүүргэжэ, бэлигтэй дуушан болонхой ха юм даа. Буряадай одото бэлигтэйшүүл: Сэсэг Дашинамжилова, Ринчин Дашицыренов, Надежда Мунконова, Туяна Монтоева гэгшэд уран бэлигтэнэй харгы энэ харалганһаа эхи абаа гэбэл, алдуугүй.
Эгээл түрүүшын “Дангина-1990” Лариса Будажапова энэ ном бэлдэгшэдтэ ехэ баярые хүргэбэ.
- Арад бүхэн өөһэдын жэнхэни соёлтой, дундаршагүй дуутай, хэтэ мүнхын дурасхаал-- түрэл хэлэтэй байдаг. Түрэл хэлэн дээрээ бэшэһэн угай бэшэгүүд, уран зохёол, үльгэр домог уншажа, шагнажа байха ехэ жаргал. Түрэл хэлэеэ мэдэхэгүй хүн түрэл арадайнгаа сэдьхэл ойлгожо шадахагүй ха,- гэжэ Буряадай түрүүшын “дангина” һанамжалба.
“Уг гарбалаа суурхуулая” гэһэн номой авторнууд- Буряадай үндэһэн уран урлалай түбэй мэргэжэлтэд Валентина Дашинимаева, Алевтина Малатхаева онсо тэмдэглэгдэбэ. Бүгэдэндэ һайшаагдаһан энэ харалганай бэлдэлгэдэ ехэ хубитаяа оруулһан буряад хэлэнэй багшанар баһал дурсагдаа. Илангаяа оло дахин эрхим бэлигтэй дангина, баатарнуудые бэлдэдэг Буряад Уласай Үндэһэтэнэй 1-дэхи лицей-интернадай үүргэ онсо тэмдэглэгдэбэ. Эндэ Жамбалма Дондоковна Жамбуева, Янжима Цыдендамбаевна Ивахинова, һургуулиин захирал ябаһан Жалсан Батуевич Санжиевта болон бусад багшанарта баяр баясхаланай, дурасхаалай һайхан үгэнүүд зорюулагдаба.
Буряадай мэдээжэ соёлой ажалшан Виктория Абгалдаева тухай дулаахан үгэнүүд зэдэлээ.
Буряад Уласай уран урлалай түбэй захирал Жаргалма Архинчеева энэ хэблэгдэһэн номой бэлдэлгэдэ ажаллаһан бүхы хүн зониие бултыень нэрлэжэ, баяр хүргэбэ. Нёдондо жэлэй эдир дангина- Агын тойрогой түлөөлэгшэ Алина Цоктоева, Зэдын аймагай Аюр Сосоров хоёр амаршалгын һайхан үгэнүүдые хэлэжэ, энэ үдэшэ шэмэглээ.
Энэ ном “Буряад хэлэ хамгаалгын ба хүгжөөлгын Буряад Уласай Гүрэнэй программын” шугамаар хэблэгдээ.
Цырегма САМПИЛОВА,
Борис Балдановай фото-зурагууд.
