​Арадайнгаа урда аша габьяань сэгнэшэгүй

Буряад арадай аман зохёол шэнжэлэлгэдэ тон ехэ хубитаяа оруулһан урда үеын шэнжэлэгшэд тухай дурсажа, хэһэн ажалайнь сагай үнгэрхэ тума бүри ехэ удхатай боложо байһаниие тэмдэглэхэ хэрэгтэй. XIX зуун жэлэй тэнгээр манай буряд угсаатанай эрхим түлөөлэгшэд арадайнгаа гүн баялиг болохо аман зохёол эдэбхитэй суглуулжа эхилһэн байна.

Буряад багшанарай аха заха болодог Яков Афанасьевич Болдонов(1808-1849) Үнгын голой (мүнөө Нүхэдэй аймагай) Зүхэли нютагта түрэһэн юм. Бага наһандаа Хүтэрхэн хүгшэн эжынгээ нүлөөн доро аман үгын баялиг болохо үльгэр онтохо, дуунуудые, таабари болон оньһон үгэнүүдые ехэ олоор мэдэдэг болоһон юм. Арадай ёһо заншалаар һонирходог ушарынь мүн лэ хүгшэн эжын һургаалаар һэн. Буряад хүүгэдые эрдэм номдо һургаха хэрэгтэ тэрэ бүхы наһаяа зорюулаа.

1833 ондо Я.А.Болдонов Эрхүүгэй уезднэ училищи эрхимээр дүүргээд, түрэл Зүхэлидээ, Балаганскда буряад хүүгэдые гэртэнь һургадаг байгаа. Удаань Алайрай Павловска училищида багшалаа. Балаганскда училищи нээхэ зууршалгыень Балаганска Степной Дүүмын тайшаа Алексей Андреев дэмжэжэ, 1841 ондо һуралсалай энэ гуламта нээгдэһэн түүхэтэй. Оройдоо найман жэл багшалха зуураа тэрэ үедэ ехэ мэдээжэ “Алтан үзэглэл” буряадшалаа, аман зохёол бэшэжэ абаа. Суглуулһан зарим зохёолнуудаа тэрэ сагай хэдэн хэблэлнүүдтэ гаргуулхадаа, Харабсаров гэжэ далда нэрэ табиһан байна. Я.А.Болдоновой нүлөөгөөр Балаганска училищида буряад яһанай багшанар Николай Алексеев, Матвей Махусаев, Павел Миронов, Федор Жербаков гэгшэд хүдэлһэн юм.

Гэгээрүүлгын энэ ажалыень үргэлжэлүүлэгшэдэй нэгэн тэрэнэй аша Николай Семёнович Болдонов болоно. Һуралсалай номуудые буряад хэлэн дээрэ зохёохо ажалда тэрэ олон жэлээ зорюулаа. Тэрэнэй зохёоһон “Ород-буряад толи” 1865 ондо Санкт-Петербургда хэблэгдээ һэн.

Тэрэнэй суглуулһан ехэ олон үльгэрнүүд, онтохонууд, дуунууд нара харангүй үлэһэн юм. Арадай багшын аша габьяа шабинартань хүртэжэ, олонхинь, тэрэ тоодо М.Н.Хангалов, дэмбэрэлтэй энэ хэрэгыень нэрэ хүндэтэйгөөр үргэлжэлүүлһэн байна.

Алдар солонь хэтэ мүнхэдөө үлэнхэй

Хубисхалай урда үедэ арадай аман зохёол суглуулха, шэнжэлхэ хэрэгтэ тон ехэ мүр үлөөһэн зон сооһоо нэн түрүүн Матвей Николаевич Хангаловые (1858-1918) нэрлэхээр. Үнгын голой Зүхэлидэ тоонтотой Матвей Хангалов Эрхүүгэй багшанарай семинари дүүргэһэнэй удаа Бильчирэй училищида хүдэлхэдөө, түүхын гүн сооһоо хүрэжэ ерэһэн арадайнгаа ёһо заншалые, аман үгын баялигые гамтайгаар суглуулжа, этнограф-шэнжэлэгшын арга бэлигээр шүүмжэлһэн, ном болгожо хэблүүлһэн габьяатай.Тон түрүүшын статьянь ”Материалы для изучения шаманства в Сибири. Шаманство у бурят Иркутской губернии”(1888) Ородой Географическа бүлгэмэй ЗүүнСибириин таһагай “Известия”хэблэлдэ нара хараа һэн. Ородой Географическа бүлгэмэй Зүблэлэй шиидхэбэреэр энэ ажалынь алтан медальда хүртэһэн байгаа. Эрхүүгэй багшанарай семинарида суг хүдэлдэг Н.Н.Агапитовтай хамта гар табилгатайгаар гараһан юм. Энэ хүнтэй саашадаашье эрдэмэй ажалай харилсаа холбоогоо таһалаагүй.

1890 ондо ”Новые материалы о шаманстве у бурят” гэжэ хэблэлынь тус шэнжэлгыень үргэлжэлүүлээ бэлэй. Эдэ һонирхолтой хэблэлнүүдэйнгээ түлөө тэрэ Ородой Географическа бүлгэмэй гэшүүндэ абтаа һэн. Буряад арадай аман зохёол шэнжэлэгшэ гэһэн нэрэ алдарынь эрдэмтэ олониитэдэ мэдээжэ болобо.

М.Н.Хангалов урданай үльгэр домогуудые,түүхэтэ дуунуудые, бөөгэй дурдалгануудые, элдэб ёһололнуудай гурим, шэбшэлгэ, оньһон үгэ, таабаринуудые олон жэлэй туршада эсэн сусангүй бэшэжэ абаһан габьяатай. Энэ ехэ суглуулбарииень ном болгожо хэблэхэдэ, мэдээжэ эрдэмтэн-этнограф Г.Н.Потанин айхабтар туһа хүргэһэн байха юм.

Тиигэжэ 1889-1903 онуудта Г.Н.Потанинай редакцяар гаргаһан буряад аман зохёолой гурбан суглуулбари ном хадаа гол түлэб М.Хангаловай суглуулһан материалнууд дээрэ үндэһэлһэн гээд тэмдэглэхэ хэрэгтэй.

Тэрэ үеын мэдээжэ эрдэмтэд Д.А.Клеменц, А.М.Станиловский, Г.Н.Потанин, Н.Н.Агапитов гэгшэдтэй хамта буряадуудай ажаһуудаг али олон гол дайдаар, һуурин нютагуудаар экспедицидэ ябалсаа. 1917 ондо, наһа барахаһаа жэл урид, Үбэр Байгалай можодо, Дээдэ Зүлхын (Верхоленскэ) уезддэ хүрэжэ, буряад угсаатанай бөө мүргэл шэнжэлһэн байгаа.

1903 ондо хэблэгдэһэн “Балаганский сборник” гэжэ ном соогоо М.Н.Хангалов буряад арадай эгээл томо “Гэсэр” үльгэрэй хоёр һалаа анха түрүүн ниитэлһэн, мүн хэдэн ондоо үльгэр домог, ёһололнуудай гурим, хуушанай заншал бэшэжэ, олоной һонорто табиһан юм.

Эрдэмтын суглуулһан буряад арадай хуушанай һуудал байдалай зэр зэмсэгүүд, хубсаһа хунарай зүйлнүүд Эрхүүгэй хизаар ороноо шэнжэлэлгын музейдэ, Москвада Эрдэмэй Академиин Гүрэнэй этнографическа музейдэ, Улаан-Үдэдэ М.Н.Хангаловай нэрэмжэтэ Үндэһэтэнэй түүхын музейн үзэмжэдэ байдаг юм.

Эрдэмэй ехэ аша габьяагай түлөө Франциин академиин лауреадай нэрэ зэргэдэ хүртэһэн алдар солото хүбүүндээ Зүхэли нютагай зон музей байгууланхай. Нүхэдэй аймагай Тангадай дунда һургуулида буряад хэлэ заажа байхадаа, энэ музейдэ ороо һэм. Зүхэли нютагта бэлигтэй багшанар, суута үльгэр домог түүрээгшэд олон гэжэ ганса Үнгын голдо бэшэ, бүхы булган талата Буряадта суурхаһан юм.

М.Н.Хангаловай эрдэм-шэнжэлгын ажал мартагдаагүй. Наһа бараһаарнь зуун жэл шахуу үнгэрбэшье, арадаймнай түүхэ, ёһо заншал, аман зохёол шэнжэлэгшэд тэрэнэй суглуулһан элбэг баян материалнуудта хандажал байдаг юм. Тэрэ үе сагта арадайнгаа эрдэм болбосорол, соёл гэгээрэлэй түлөө халуун зүрхөөрөө оролдожо ябаһан демократис үзэл бодолтой хүн байгаал даа.

М.Н.Хангаловай 100 жэлэй ойдо зорюулагдажа, 1958-1960 онуудта Буряадай соёлой болон экономикын эрдэм-шэнжэлгын институдта тэрэнэй зохёолнуудай гурбан боти номууд хэблэгдээ һэн. Академическэ энэ хэблэл соо урид хэблэгдэһэн, мүн түрүүшынхиеэ нара хараһан статьянууд ниитэлэгдэһэн байна.

Нэгэдэхи ба хоёрдохи боти соо оруулагдаһан статьянууд гол түлэб 19-дэхи зуунай һүүл багта, мүн 20-дохи зуунай эхиндэ Петроградай Ородой музейн этнографическа таһагаар хэблэгдэһэн юм. Жэшээлхэдэ, урданай буряадуудай зэгэтэ аба тухай, загаһа олзоборилго ба Уһан хадые тахилга тухай, хуули ёһо гуримууд, сагаан эдеэ-һү үйлэдбэрилгэ тухай, үндэһэн һайндэр тухай материалнууд эндэ согсологдонхой. Гадна “Гэсэр” үльгэрые ород хэлэндэ оршуулгань ниитэлэгдээ.

Гурбадахи боти бүхыдөө арадай аман зохёолдо зорюулагдаа. Тэрэ 11 бүлэгһөө бүридэнэ: космогоническа ба этимологическа үльгэр домогууд, амитад болон ургамалнууд тухай домогууд, бөөгэй үльгэр түүхэ, зүнтэй заабаринууд, бэлгэ тэмдэгүүд, түүхэтэ домогууд, угай түүхэ домогууд, үльгэрнүүд, онтохонууд, этнографическа тэмдэглэлнүүд.

М.Н.Хангалов тусхай бэлэдхэлгүй һэн, эрдэмтэ теоретик байгаагүй. Юрэ материалнуудые суглуулаад, дүүрэдэг бэшэ, харин өөрынгөө шэнжэлэл, онсо өөрын хараа бодолоо элирүүлхые оролдодог һэн. Жэшээлхэдэ, буряадуудай ёһололнуудые, зан заншал, бөө мүргэлэй тахилгануудые шүүмжэлхэ туршалга хэһэн байна. Дуунуудые арадай түүхые зураглаһан ажал ябуулгатай, тодорхойлбол, агнууритай нягта холбоотой гэжэ тоолодог һэн. Тиихэдээ арадай соёл урлалай, аман зохёолой түүхын асуудалнуудта гамтайгаар, хүндэтэйгөөр хандаһан гүн ухаатанаймнай нэгэн гээшэл даа.

Цыбен Жамцараногой хубита ехэ юм

Бүхы монголшуудай түүхэдэ, соёл болбосоролдо, эрдэм шэнжэлгэ, хүгжөөлгэдэ өөрын гүнзэгы мүр сараа үлөөһэн энэ гүн ухаатан буряад арадай аман зохёол суглуулха, шэнжэлхэ хэрэгтэ баһал нүлөөлһэн габьяатай.

Зоной тэдхэмжээр Петербургын университедтэ һурахаяа ороод, Зүүн зүгые шэнжэлэгшэ элитэ эрдэмтэд С.Ф.Ольденбург, Д.А.Клеменц, Вл.Л.Котвич, А.Д.Руднев болон бусадай хэшээл һургаалда хүртэхэ азатай байгаа. Аман зохёол бэшэжэ абаха арга шадабарида бүри урид, Эрхүүгэй багшанарай семинарида һураха үедөө дүршэһэн юм. Энээхэн сэдьхэлэйнь ульһан тэрэниие бүхы наһан соонь жэгнэжэ ябаһан тухай иигэжэ өөрөө бэшээ һэн: ”Арадай түүхэ домогуудта, урданай үгүүлэл, үльгэртэ, бөө мүргэлдэ үхибүүн наһанһаа унтаршагүй һонирхолни бүри ехээр һанаа бодолыем эзэлээ һэн. Эсэстээ, тулажа ядаад, 1898 онһоо, Эрхүүгэй багшанарай семинариин нэгэдэхи ангиһаа Алайрай болон Худайн голой буряадуудта хүрэжэ, үльгэр домогто, бөө мүргэлдэ хабаатай бүхы юумэ бэшэжэ, суглуулжа эхилээ һэм” (Жамцарано Ц. Образцы народной словесности монгольских племен. Т.1- Вып.3.-Пг.,1918.-н.12).

Россиин Эрдэмэй академиин тусхай даабаряар тэрэ 1903 ондо Эрхүүгэй губернидэ экспедицидэ эльгээгдээ бэлэй. Эндэ тэрэнэй урид һайнаар һуража абаһан арга дүршэл-аман зохёолые эрдэмэй ёһоор зүбөөр транскрипци хэрэглэн бэшэжэ абаха шадабари тон ехэ туһа болоһон байгаа. Энэл үедэ “Аламжа Мэргэн”, ”Айдурай Мэргэн” болон бусад хэдэ хэдэн томо үльгэрнүүдые бэшэжэ абаһан юм.

Түрүүшын экспедициин аша үрэтэй байһые университедэй эрдэмтэд онсо тэмдэглээд, залуу шэнжэлэгшые эрхимүүдэй тоодо оруулаа бэлэй. Тэрэнэй нэрэ соло нэмэжэ, Эрдэмэй академи, Ородой Географическа бүлгэм, Дундада болон Зүүн Азиие шэнжэлгын ородой хороонһоо экспедицидэ ошохо тухай дурадхалнууд хойно хойноһоо орожо эхилээ һэн. Тиимэһээ 1903-1907 онуудта тэрэ жэл бүри экспедицидэ гарадаг байгаа.