​Буряад арадай байгаа сагта дуунуудынь ханхинаха

«Үншэн хүн дууша» гэһэн арадай оньһон үгэ бии. Энэ юун гэһэн удхатайб гэхэдэ, үншэржэ зобоод ябаһан хүн дуу дуулажа, уйдхар гашуудалаа тараахые оролдодог. Мүн тэрэшэлэн хүн баяр баясхаланда абтаад байхадаашье, аялга дуугаа таталуулжа, сэдьхэл зүрхэнэйнгөө эршэ хүсые нэмээн дэбэргэдэг. Тиимэһээ дуун гээшэ ямаршье сагта хүнэй бүхы наһанай хэрэгтэ тон ехэ хүсэтэй түшэг тулгуури боложо үгэдэг.

Гэхэтэй хамта шэнэ үе сагай мандан ерэхэ түмэ аялга дууншье шэнэ маягтайгаар зэдэлхэ табисууртай ха юм даа. Эртэ урда сагһаа нааша манда хүрэжэ ерэһэн уртын дуунуудай орондо сэлгеэн согтой, түргэн бушуу дабхисатай дуунууд бии боложо захалаа һэн.

Илангаяа үнгэрэгшэ зуун жэлэй далаад онуудһаа абан, шэнэ үе сагай дуунууд шэнэ ордоһотойгоор шэнхинэн зэдэлжэ эхилээ бэлэй. Тэрэ үедэ А.А.Андреев Г.Г.Чимитов хоёр «Инаг дураяа гамнаарай» гэһэн дуу зохёогоо. Тэрэ дууень эстрадна шэглэлтэй дуунуудай түрүүшын «хараасгай» мүн гээ һаа, алдуу болохогүй. Шэнэ дуун намда ехээр һайшаагдажа, дуу хүгжэмдэ «шэхэ хатуушье» һаа, ядамаггүй түргэн дуулажа һураадхёо һэм. Яахадааб гэхэдэ, энэ дуун бии болон сасуугаа хаа хаанагүй, үдэр һүнигүй, хүгшэн залуугүй зоной дунда ханхинан зэдэлжэл байха. Эгээл нангин, эгээл хайратай мэдэрэл болохо инаг дураяа гамнахые уряаһан энэ дуун согтой хүхюун аялгаараа хүнэй урма зориг бадараама, һанаан бодолдо бүхөөр хадуугдама шэнжэ шанартай байгаа бшуу.

«Энээнһээ ондоо дуу бэшээшьегүй һаа, буряад арадайнгаа дунда энэ дуугаараа нэрэеэ нэрлүүлхэт даа. Ямар гоё дуун гээшэб. Энэ дуунтнай буряад арад зоной байһан сагта зэдэлэн ханхинажал байха даа», - гэжэ дуу зохёоһон хоёр нүхэдөө амаршалжа, баяр баясхалангаа мэдүүлээ агша һэм.

Андреевтэнэй Хяагта хотодо байхадань айлшаар ошоходоо, Анатолиин эжы Антонина Булгатовнатай танилсаа һэмди. Зүлгы һайхан зунай саг байжа, Андреевтэн айлшадаа байгаалиин оршондо амаруулхаяа тунгалаг һайхан уһатай горхоной эрьедэ абаашаа бэлэй. Үсхэн зөөлэн ногоон дээрэ амаржа хэбтэхэдээ, Антонина Булгатовнатай дүтөөр танилсажа хөөрэлдөө бэлэйлди. Эхэ хүн үри бэеынгээ урагшатай һайн ябахада, сэдьхэл дүүрэн байдаг хаям даа. Антонина Булгатовнашье хүбүү бэриингээ түбхинөөд байхадань урмашан:

Үхибүүдни тааража, бүдүүн айлайхи болоод һууна даа. Надя бэримни һүбэлгэн ухаатай, элбэг гартай даа. Толиингоо дуу шуугаа зохёоходо туһалдагшье, ажаллаха эрхэ байдалынь түхеэржэ үгэдэгшье хүниинь болоно. Тиимэһээ гэртэнь эдеэ хоолыньшье, эд бараанииньшье дэлгэрэн билтаржа байдаг, - гэжэ хэлээ һэн.

Шэг шарайгаараа Анатолий Андреевич эжыдээ тон адли байхадань, «Эсэгэеэ һажааһан басаган бэрхэ, эхэеэ һажааһан хүбүүн бэрхэ» гэһэн буряад арадай оньһон үгэ һанаандам ороодхёо бэлэй. Үнэхөөрөөшье эжыгээ һажааһан Анатолий ажалша бэрхэ байхынгаа хажуугаар ялас гэмэ оюун бэлигээ бодото дээрэнь бэелүүлхын тулада хэды ехээр ухаан бодолоо гүйлгэжэ, хэды ехээр хүсэ шадалаа зангидан элсүүлжэ ажалладаг байгааб даа.

Хараха янзада Анатолий Андреевич түрүүшээр хүндэ ниисэгүй, дээрэлхүү шэрүүн зантай шэнгеэр һанагдадаг байһан аад, дүтөөр таниха, мэдэхэ болоод байхада, хүнһөөл һаа урин зүлгы абаритай, уян сагаан сэдьхэлтэй хүн бэлэй. Гэхэтэй хамта тон үсөөн үгэтэй ха, зүгөөр халажа хөөрэн гэхэдээ, тобшо тодоор, шэхэнэй хужарлама һониноор хөөрэхэ, хүхихэ шадабаритай һэн.

Нэгэтэ А. Андреев шэнэ дуунай аялга наадаад үгэхэдэнь, эхэ тухай дуу зохёоходо таараха хүгжэм байна гэжэ хөөрэлдөөд, Г. Чимитов шүлэг зохёожо, һүүлэй һүүлдэ «Эжы» гэжэ дуун мүндэлөө бэлэй.

Үнгэрэгшэ зуун жэлэй наяад гаран онуудаар Анатолий Андреевич, Надежда Галсановна Андреевтэн Буряад Республикын габьяата артист Клим Миткинов, Гунга Гомбоевич бидэ табан поэдэй түрэһэн нютаг Хушуун-Үзүүр урилгаар ошоо бэлэйбди. Андреевтэн түрүүшынгээ автомобиль абаһан байжа, ульгам булад унаагаарнь урда зүг барин табилуулбабди. Анатолиингоо сүлөөгүй машинада жолоодожо ябахада, бидэнэр һанаа амар юумэнүүд дуугаа дуулалдан, энеэдэ зугаа дэлгэн хүхижэ ябаа бэлэйбди.

Хушуун-Үзүүрэй урагша хойшоо гонхойһон үйлсэдэ байдаг хуряахындаа – Янжима Чимитовна, Дашибыл Дамбаевич Дамбаевтандаа буугаабди. Бидэниие ерэхэнь гэжэ дуулаһан түрэл гаралнай гэрээр дүүрэн сугларанхай угтажа байгаа. Анханай хүндэмүүшэ хээтэй хуряаха хоёрнай Гунгаа дүүгэйнгээ нүхэдөө абаад ерэхэдэ баярлан, холоһоош бууһан, дүтэһөөш ерэһэн айлшадаа хүндынгөө шэрээдэ багтаан, бултыень хүндэлөө бэлэй.

Үдэшэ боложо, ябаһан хэрэгээ бүтээхэ саг хүрэжэ ерэбэ. Түрэһэн нютагаа ерэһэн уран зохёолшо Г. Чимитов, Буряадай мэдээжэ композитор А. Андреев, дуушан К. Миткинов гурбантай уулзалга болохо гэжэ зар тунхаг тараагдаһан байгаа. Клуб соо хүн зон сугларанхай, орожо ерэһэн айлшадаа хүндэлэн, хүл дээрээ бодон, альга ташалгаар угтаба. Клубые даагша хүн зониие айлшадтаяа танилсуулан, зохёохы ажал тухайнь тобшохоноор хөөрэжэ үгөө. Концертын түрүүшын хахадта республикын габьяата артист Клим Миткинов бардаастай шанга хоолойгоороо хангюурдажа, хоёрдохи хахадтань нютагай уран һайханай бүлгэмдэ хабаадагшад мүн лэ уя хүдэлгэмэ гоёор дуулаа һэн. Мүнөө дурсан һанахадам, гайхалтай үргэн дэлисэтэй согтой хүхюун концерт табигдаа бэлэй.

Нютаг зонойнгоо, түрэл гаралайнгаа хүндэдэ хүртэжэ, урма баяртайнууд гэртээ бусажа ябахадаа:

Аха эгэшэ хоёр тухаймни дуу бэшэе, - гэжэ Гунга Гомбоевич хэлэбэ.

Заатагүй бэшэхэбди! – гэжэ Анатолий Андреевич тон халуунаар тэрэ дурадхалыень дэмжээ бэлэй.

Тиин хоёр бэлигтэн харгынгаа холые һамбаашалан, нэгэниинь дуунайнгаа аялга гүнгинэн, нүгөөдэнь шүлэгэйнгөө үгэнүүдые эблүүлэн, шэнэ дуунай эхи табяа бэлэй. Хожомынь хэдыхэн хоноод байхада, «Эгэшэ аха хоёрни» гэһэн дуун зохёогдожо, тэрэ дороо зоной дунда тараадхёо бэлэй.

Бидэнэр гэр гэртээ айлшалалсадаг байгаабди. Анатолий Андреевич Надежда Галсановна хоёр тон хүндэмүүшэ зон, гэртэнь орожо ерэхэдэш, үүдэндээ угтан, хүл дээрээ зогсон байха. Мүн тэрэшэлэн Гунга Гомбоевич айлшадта дуратай хүн хадаа, илангаяа Андреевтэнэйнгээ ерэхэдэ, үхибүүн шэнгеэр баярлажа, «Ура-а-а!» гэһэн үгөөр амаршалан угтажа тэбэрихэ.

Хоёр нүхэд наһаараа нэгэ үеын бэшэшье һаа, тон зохидоор тааража, үгэеэ ойлголсодог, энхэргэн дүтөөр нүхэсэдэг байгаа. Олон удаан жэлнүүд соо хоорондоо дүтөөр харилсажа, бэе бэедээ түрэһэн аха дүү мэтэ дүтэ дүмүүхэнээр хандалсадаг һэн. Энэ нангин һайхан хани нүхэсэлдөө зорюулжа, «Хани нүхэдни» гэһэн дуу зохёоһон байна.

Нэгэтэ Байгал далайн эрьедэ сугтаа амаржа байхадаа, Буряад орон тухайгаа дуу бэшэе гэжэ түсэблэбэд. Һүүлээрнь удаан болонгүй, «Тоонто нютаг» гэһэн дуун мүндэлөө агша һэн. А. Андреев Г.Чимитов хоёрой зохёоһон табин гаран дуунууд сооһоо «Тоонто нютагынь» хоёр нүхэдэй хамта хэһэн ажалайнь эгээл алтан зулайнь болоно. Энэ дууниинь 2001 ондо «Зуун жэлэй эрхим дуун» гэһэн республиканска конкурсдо илажа гараа һэн.

Анатолий Андреевич Андреевэйнгээ бэе мэндэ ябахадань, нэрэ зэргэдэнь хүрэмөөр сэгнэн хүндэлжэ, ирагуу һайхан хүгжэмөөрөө буряад арадайнгаа аялгануудай баялигые арьбадханаш даа гэжэ урма зоригыень бадараама, хани халуун үгэнүүдые хэлэжэ шадангүй байһандаа ото халаглажа ябадагбди.

Он жэлнүүдэй ошохо бүри Анатолий Андреевичые үгылэн шаналхынгаа хажуугаар тэрэнэй хэды ехэ талаан бэлигтэй, хэды ехэ зохёон байгуулхы арга шадабаритай хүн байһыень ехээр гайхан һүгэдэдэгби.