780
Эдэ үдэрнүүдтэ Шэбэртэ нютагтамнай табан поэт хүбүүдэй нэгэн Владимир Жалсанов 80 наhанайнгаа ойе тэмдэглэхэ байгаа. Бэлигтэй хүбүүд сооhоо бэрэ залуугаар, оройдоол 26 наhандаа хүндэ үбшэндэ дайрагдажа, алтан дэлхэйhээ хахасажа, Бурханай орондо ошоhон гээшэ.
Нютагаймнай ахатан Валера абгай,мүнөө мэдээжэ уран зохёолшодой нэгэн Басаа Валера, эдэ табан хүбүүдhээ хэдыхэн дyy бэшэжэ абаhан байна. Һая зохёоhон «Дурсалга» гэжэ шүлэгһөө хэhэг:
Володишни үгы,
Бальжинимашни үгы,
Һамаёншни үгы.
Түгсүүлтэдэ тамардаг,
Мори Буладагта шунгадаг,
Ехэ Заганиие гаталдаг
Нүхэдшнишье үгы –
Хуу булта амархаяа ошоhон,
Хүрьһэтэ дэлхэйгээ орхиhон…
Ехэл гайхамшагтай … Олонхи бэлигтэй поэдүүд богони наhатай. Александр Пушкин – 38 наhандаа, Михаил Лермонтов – 27 наhандаа, Сергей Есенин – 30 наhандаа... Нютагаймнай бэлигтэй хүбүүд баhал эртүүр бурхандаа мордоhон. 36-тайдаа Парнастаа дэгдэһэн Дондок Улзытуев өөрөө хэлэдэг hэн: «Зохёол – мүнхэ, зөөри hүүдэр».
Хүнүүд хэлэдэг гүб даа: «Бурхан үгөө, Бурхан абаа». Магад, иимэ бэрхэ хүбүүд дээдэ түбидэ хэрэгтэйшье байгаа.
Владимир Тогмитович Жалсанов 1936 оной мартын 29-дэ Шэбэртын голой Бэлшэр нютагта Тогмитов Жалсан Тогмитовичай ба Цыбикова Цыбегма Цыбиковнагай дүрбэн үхибүүдэй хоёрдохи хүбүүн мүндэлhэн байна. Владимирай Дамба ахань гурба аха байhан, Люба – зургаа дүү, эгээл одхон Ошор - арбан хоёр дүү.
Дайнай урда үедэ түрэhэн үхибүүд үзэхэ юумэеэ үзэhэн зон. Эртэ үглөөнhөө үдэшэ орой болотор хүдэлхэ, эдихэ хоол, хубсаhа хунар гэхэдэ, хомор лэ байгаа ааб даа. Хайшан гэхэбши, иимэ байдалда бултадаал ажаһууhан, зарга бариха аргагүй.
Дайнай түлэг дунда Владимир Жалсанов үетэнөөрөө Шэбэртынгээ долоон жэлэй hургуулиин богоһо алхаhан байна. Һургуулида hурахадаа, hүбэлгэн бэрхэ, түргэн ухаатай гэжэ шалгардаг hэн. 1955 ондо Шэбэртэдэ дунда hургуули нээгдэһэн байна. Энэл жэлдэ манай нютагай офицер ябаhан Хандажап Очирович Агын тойрогой Зугаалай нютагhаа уг гарбалтай Цырегма Намдаковнатай айл бүлэ болоhон, Шэбэртэ нютагтаа ерэһэн байна. Цырегма Намдаковна буряад хэлэнэй багшаар Шэбэртын hургуулида хүдэлхэдөө, хэшээлнүүдhээ гадуур литературна кружок эмхидхэжэ, нютагаймнай олон бэрхэ хүбүүд, басагад дуратайгаар хабаадажа, зохёолнуудые бэшэжэ эхилhэн. Тэрэ үеын хүбүүд онсо илгаатай байгаа, ехэ эбтэй, бэшэжэ байhан зохёолнуудаа, шүлэгүүдээ бэе бэедээ танилсуулха, дутуу дундыень заhалсаха даа. Владимир Жалсанов түрэл hургуулияа 1957 ондо дүүргэhэн. Хамта сугтаа hургуулияа дүүргэhэн мүнөөдэр энхэ элүүр, түбхин hайн hуужа байна: Няндаг Номогонович Очиров, Базаржап Намсараевич Ринчинов, Дугар Бимбаевич Бимбаев, Вера Жамсарановна Данзанова, Сэсэг Дармаевна Дармаева. Эдэмнай Шэбэртын дунда hургуулиин хоёрдохи гаргалга болоно, багшань Нина Николаевна Третенко, физикын багша байhан.
Владимир Жалсановай hургуулида hуража байха үедөө бэшэhэн 16 шүлэгынь, «Суранзан» гэhэн зохёолынь эблүүлэгдэжэ, 1957 ондо Буряад-Монголой номой хэблэлээр Д.Дамбаевай зурагуудтайгаар “Суранзан” ном хэблэгдэжэ гараhан байна.
Хэн Москва харахаб?
…. Москва хэн харахаб?-гээд,
Маанадай ойро ерэбэ.
«Би, би харахаб!»- гэлдээд,
Бүгэдөөрэн үхибүүд тойрошобо.
Ойроо намайе асараад,
Ани гэбэл даа нюдөө.
Шэхэнhээм лабхан баряад,
Шанха өөдэм үргөө….
Москва ошожо hураха хүсэлэнтэй байгаа, харин хатуу хүшэр сагай байдалтай тохёолдожо, гэртэхиндээ туhалха гэжэ шиидээ. 1957 оной декабриин 2-то сэрэгэй албанда татагдажа, хоёр жэлэй туршада Сахалин ольтирогто уялгата албаяа дүүргээ hэн.
Сэрэгэй албанда байхадаа, түрэл нютагаа, бага балшар наhаяа, нүхэдөөhанажа, «Үншэн ганса хайлааhан» шүлэгөө бэшээ hэн:
«Үхибүүн наhанайм
Үлгы – түрэл Шэбэртым
Үргэн hужаагай
Үбсүү сээжын энгэр-
Яар шулуун
Андан добын дундахана
Мананай шэнгэн уняар соо
Мануулидал ёдойно
Үншэн ганса хайлааhан».
Нээрээшье, энэ хайлааhан модон Шэбэртын Зүүн бэеын зүүнтээ, Дабаатын хүтэлэй баруунтээёдойжо, Шэбэртын хүбүүдэй аяг аашые, ажабайдалые алдангүй хаража байдаг. Үхибүүн ябаха үеhөө дайнай хүндэ жэлнүүдтэ эжыдээ туhалжа, адууень маналсадаг байгаа. Зүб hургаалтай, эжынгээ буряад жэнхэни зан соо ехэ болоhон юм:
Буурал толгойто эжынгээ
Буряад жэнхэни зан соо
Төөрихэдэжэ баhал
Тэнэгхэн ябаhан үем hэн…
… Ардагханаа эмээллэн,
Адуундаа мордохын урда тээ.
- Хүбаа, байзал даа,
Харанхы hүни болохо гээ.
Болгооходожол яба, зүү.
Бурхан зайлуул, тэрээхэн
Хайлааhан модонhоо холохонуур
Адуудаа манажал үзөөрэй.
Тэрэ үедэ телевизор байха бэшэ, киношье ходо харуулхагүй, үбгэд, хүгшэдшье, залуушуулшье үдэшэндөө үльгэр онтохонуудаа хөөрэлдэжэ, зүрхөө хүдэлгэжэ, элдэб айдаhатай ушарнуудые бэе бэедээ дамжуулдаг hэн. Бурхантай, буянтай наhатай зон бурхандаа hүзэглэжэ, элдэб юумэнhээ сээрлэхэ.
Эрлиг шолмос эхэнэр
Эзэтэйл модон юмши гү.
Тодхор гайда дайруулжа,
Тархи эрьюу болуужаш…
Захижа, захижа намханаа
Замдам үдэшэдэг юм hэн даа.
Һүниин hүлэмхи бүрүүлэй
Һүүдэлзэн байха хирэндэ
Һорьмоhоёо хаража зариигаад,
Домогто эзэтэй модонhоо
Далтирхадажа,
Дабаатын хүтэлэй оройгоор
Адуугаа манан,
Үүрэй сайхые хүлеэжэ,
Үдэр арайхан болгодог hэм…
Сахалинда алба хэжэ байхадаа, Шэбэртынгээ талые, хайлааhан модые hанадаг hэн:
… Таламни, Шэбэртым тала…
Хэдэн жэлдэ хараагүй
Хүрьhэтэ түрэл дайдаяа
Шэнэ нюдөөр шэртэнэм…
Шэнэ бодол мэдэрүүлнэд…
«Эзэтэй» үншэн Хайлааhам,
Эды наhан хүрэтэрөө,
Шадал зэргэеэ хүсэхэдөө,
Шэлбэhыешни үндэжэ,
Шэбшэн мүнөө дорошни
Шүлэгөө бэшэн hуухадаа,
Ёhотой шиниингээ эзэншни
Ёhотоороол өөрөө байhанаа
Мэдэрхэдэжэ,
Уярхадажа байнам даа,
Байгаалиин бэлэг,
Байгаа талымни шэмэг-
Үншэн ганса хайлааhан».
Сахалинда албаяа дүүргээд, 1960 ондо Улаан-Үдэдэ«Буряад үнэн» сониндо ревизор-корректор; стенографист гэhэн ажалтай болоо. 1961 оной октябриин 4-дэ Мухар-Шэбэрэй аймагай «Вперёд» гэhэн сониндо литературна таһагта хүдэлөө.
Олониитын ажал ябуулагша Цырен Очирович Цыбиковэй басаган Нина Цыбикова эсэгэ тухайгаа дурсан, 2005 оной «Байгалай» 5-дахи номерто: «Эсэгэмни иимэ хүн байhан юм» гэhэн hанамжа соогоо иигэжэ хэлэhыень тэмдэглэлтэй: «Манай Мухар-Шэбэртэ арадай шүлэгшэн Гунга Чимитов, бэлигтэй Андрей Румянцев болон Владимир Жалсанов шүлэгшэд зохёохы ажалаа эхилhэн байна».
Мухар-Шэбэрэй аймагай «Вперёд» сониндо богонихон хугасаа соошье hаа, hайн туршалта гаража, 1962 оной май hарада Улаан-Үдын аймагай «Заря коммунизма» гэhэн сониндо хүдэлжэ эхилээ. Энэ залуу наhандаа Владимир Жалсанов шүлэгүүдээ, статьянуудаа, очеркнуудаа хэблэлдэ гаргадаг һэн. Ажалдаа хаба шадалаа, бэрхэ ажалшанби гэжэ богонихон саг соо харуулжа шадаа. Владимир Жалсанов 1962 оной декабриин 2-то хорин зургаа наhатайдаа хүндэ хүшэр үбшэндэ дайрагдажа, сагhаа урид наhа бараа.
Дүү басаган Любовь Жалсановна 1963 ондо түрэhэн ууган хүбүүндээ ахынгаа Володя гэжэ нэрэ үгэhэниинь, дүрбэн хүүгэдтэй болоо. Мүнөө Любовь Жалсановна одхон Солбонтоёо нютагтаа ажалай амаралтада гараад, түбхин hуудаг. Сэсэг Баяржаповна бэринь – Россиин габьяата багша эдир эрдэм шэнжэлэгшэдые hургажа, биологи-хими заана. Любовь Жалсановна Володя аха тухайгаа ехэ дулааханаар hанадаг: «Ахамни зөөлэн зантай, шогтой, зугаатай, нягта нарин, сэбэршье һэн. Ахымни нүхэд сугларжа, дуу дуулалдаха, хилгааhаар хуур бүтээхэ, шүлэгүүдээ уншажа тоосолдохо, энеэлдэхэ - иимэ бэрхэшүүл байгшал hэн даа».
Эдэ үетэнэй нэгэн, Шэбэртэ нютагай Тобхоонтон омогтой, Амгаланта нютагта хадамда гараhан, зургаан хүбүүд, басагадтай, олон аша зээнэр, гушанартай эжы – Вера Жамсарановна Данзанова 2013 оной «Байгалай» 3-дахи дугаарта Владимир Жалсанов тухай hанамжаяа иигэжэ бэшэhэн байна: «Володя- минии сасуутан, нагасамни болодог. Ходол сугтаа наадажа, хүхижэ ябатарнай, дайн эхилжэ, жаргалнайшье дүүрэhэн даа. Наhанайнгаа хүсэхэдэ, hургуулиин богоhо алхажа ороо hэн бэзэбди. Шэбэртынгээ долоон жэлэй hургуулида хатуу шэрүүн дайнай хаhада hураhан байнабди…»
…Һургуулида hуража ябахадаа, Володя номгон даруу зантай, hүбэлгэн, ухаансар юм hэн. Сугтаа номоо үзэжэ, наадажашье ябахадаа, hонирхоhон юумэеэ хадуужа, бэшэжэ абадаг зантай hэн. Табяад онуудаар буряад хэлэнэй багша Цырегма Намдаковна уран зохёолой бүлгэм эмхидхээд, буряад хэлэнэй hайханиие мэдүүлжэ, hонирхуулжа, hурагшадайнгаа анхарал татажа, шүлэг зохёохые, рассказ бэшэхые hургадаг байгаа. Эндэhээ Володиин талаан бэлигынь эхилжэ, hургуулиингаа ханын газетэдэ бэшэдэг болоо hэн. Һонирхолтой гэхэдэ, Маяковскиин маягаар бэшэжэ, малгайгаа Ленинэй кепкэ шэнгеэр үмдэжэ, Володимнай нэрэеэ hанадаг байгаа ха.
…1960 ондо албанhаа бусажа, «Буряад үнэн» газетэдэ хүдэлжэ эхилээ, тэрэ жэл уран зохёолнуудай «Үльгэр» гэжэ суглуулбарида шүлэгынь гараа.
Владимир Тогмитовичай Очир Цыбикович дүүнь нютагтаа ажалай амаралтада гараад байдаг. Дамба Цыбикович ахань Сэсэг Данзановна хээтэйнь хоёр бурханай орондо ошоhон. Энэ айлнай зургаан хүүгэдтэй: табан басагад, нэгэ хүбүүн. Булат Дамбаевич, нүхэрынь Светлана Гомбоцыреновна Шэбэртын hургуулиин тоо бодолгын багша - Россиин габьяата багша, хоёр басагадтай, нютагтаа эжы, абынгаа буусые нангинаар сахижа hуудаг. Надежда, Оюна, РозаДамбаевна басагадынь гэр бүлөөрөө Улаан-Үдэ хотодо ажаhуудаг, эрдэм бэлигээ дүүрэн хэрэглэжэ, hайнаар ажалладаг. Одхон Марина Дамбаевна Буряадай гүрэнэй университедэй юридическэ факультедэй багша, өөрынгөө үүсхэбэреэр, эгэшэнэртэеэ абгынгаа 80 жэлэй ойн баярай дурасхаалта үдэшэ нютаг дээрээ үнгэргэхэ хүсэлэнтэй байна.
Владимир Жалсановай шүлэгүүдыньуншажа шүүмжэлхэдэ, бүхы һаналынь сээжынь оёорhоо, бүри саанаhаа гараhан шэнги. Дээрэ нэрлэгдэhэн шүлэгүүдынь болон «Холын замда гарахадаа» гэhэн шүлэгынь дахин шэнээр хэблэгдээ hаа,hайн байгаа.
Арад зондоо, бидэ,шэбэртынхид, түрэлхидынь, Владимир Жалсановые хэн hайн мэдэхэб, та бүгэдэн, магад, фото-дүрэнүүдынь, гараар бэшэгдэhэн зохёолнуудынь байхадаа болохо, тиимэhээ баhал өөрынгөө hанамжа-дурадхалые «Буряад үнэндөө», үгышье hаа, Шэбэртын hургуулида эльгээхэдэ болохо байна. Владимир Жалсановай 80 жэлэй ойтой дашарамдуулан, нэрынь мүнхэлжэ, түрэлхидынь ба нютагайнь зониие баясуулжа, Хии морииень үргэжэ, бэшэhэн шүлэгүүдынь дахин хэблэгдэн мүндэлхэ бэзэ гэжэ бидэ, нютагаархидынь, найдан үлэнэбди.
Цырен-Дондок ЗАНДРАЕВ, хүдөө бэшэгшэ, багшын ажалай ветеран,Буряад Уласай габьяата багша
