1949
Д. ЖАЛСАРАЕВ
Морин тухай үгэ
Морин, морин!
Морин гэһэн нэрэшни
Ямар хонгёо һайхан бэ!
Ябадалайшни хүгжэм –
Түгдэрсэ шулуу дайраһан
Түмэр тахын ханхинаан,
Эрын хүл тогтооһон
Эмээлэй дүрөөгэй шэнхинээн
Холохонуур сууряатаһан
Хонхын хүхюун жэнгирээн –
Шэхэнэй шэмэг абяанууд
Шэнгээ байнал нэрэдэшни!
Моригүй нютаг гэжэ
Буряад орондо байдаггүйл,
Мориной нэрэ дурдаагүй дуун
Манай арадта байдаггүйл.
***
Мориной муу зан – эзэнһээ,
Хүсэтэ шадалынь – харууһанһаа, тэжээлһээ,
Хатарша жороонь – үүлтэрһээ,
Зангайнь һайхан – һургаалһаа.
Ц. НОМТОЕВ
Бүхэтэр хула
Минии жаахан ябахада, баруун хүршындэмнай «Бүхэтэр хула» гэжэ нэрэтэй морин хүгшэржэ зүнтэгэлшөөд, хүйтэн үбэл дал ороод, батаганаархажа, тархяа хүдэлгэжэ байгша бэлэй. Энэ морин тухайгаа эзэниинь иигэжэ манда хөөрэгшэ һэн.
Эсэхэ сусахые мэдэхэгүй, хүсэтэй, ябадалтай, тусгаар һайн морин ябаһан юм даа. Гурбан морёо зэргэшээд, Богдын хүреэн ошоо бэлэйбди. Бусаха замдаа ган гасуурта дайрагдажа зүдэрөөбди. Нэгэ моримни үбдэжэ гарзалаа. Хоёрдохи моримни хулгайда абтаа. Эзэеэ танидаг, ондоо хүндэ баригдадаггүй энэ «бүхэтэр хула» моринтоёо талын дунда үлэшоо бэлэйбди. Үлэһэн ганса энэ моримни бүхы юумэеэ шэрэжэ, наашаа зорёобди. Нютагаа хүрэжэ ерээд,Хяагтын Һубагта Харьяаста нютагта ажаһуудаг, агта һайтай үүлтэрэй адуутай айл гэжэ хүнһөө дуулаад, тэрэ айлда ерэжэ, хүл залгаха мори худалдахые дурадхабаб. Тэрэ айлни ехэ томоотойгоор угтажа хүндэлөөд:
- Иигэжэ аянда зүдэржэ, нютагһаа холо ябахадатнай, мори худалдаха гэжэ яаха гээшэбиб. Нэгэ һайн мори зэргэшээд ябагты. Бэлэг болгон баринам. Гүйгөөшэ гүүнэй унаган юм һэн. Нэрыетнайш үргэжэ болохо, - гэбэ. Тэрэ хүндэ ехэ баяр хүргэжэ, бэлэгыень тогтоогоод, нютаг тээшээ аянаа үргэлжэлүүлээ бэлэйбди.
Ута зам гаталһан, олон бэрхые дабаһан «Бүхэтэр хула» морин өөрынгөө аяар үбгэрхэ ёһотой юм даа, - гэбэ.
Хоёр морид
(монгол онтохон)
Үни сагта холын нютагта худалдуулһан хүгшэн, залуу хоёр морид түрэһэн нютагаа, эжэл һүрэгөө һанаад, энэ нютаг оронһоо хулжан ошохо гэжэ шиидэбэ. Тэдэ харанхы һүнеэр халхалан зүүн хойто зүгые барин, анхан ерэһэн харгыгаа алдангүй гараа бэлэй. Наһатай мориниинь харгы замдаа эсэжэ, саашаа замаа үргэлжэлүүлхэ шадалгүй болоод байхадаа, залуу мориндо иимэ захяа хэлэбэ ха:
- Бишни саашаа замаа үргэлжэлүүлжэ, түрэһэн нютаг, эжэл һүрэгтөө ниилэхэ шадал шэнээгүй болобо гээшэб, шимни залуугаараа замаа үргэлжэлүүлхэ болоо гээшэлши даа, энэ хүтэлэй саана зам харгышни асатаха ёһотой, хүндэлэн обоолһон шулуутай харгыгаарнь бү ошоорой, сэбэр харгыень дахаарай. Шулуугаар хаагдаһан харгыгаар ошожо болохогүй, аюултай байха. Энэ захяаем тэбшэн сахяарай, - гээд, залуу моринтоёо үүрһэлдэн, нюдэнһөө нёлбоһо дуһалуулан үлөө һэн.
Залуу морин хүтэл дабан голдо орожо, голой уһанһаа садатараа уугаад, зүлгэ ногоондо амтархан эдеэлээд, голой саада бэе гарахадань, харгынь асатар хоёр болобо. Хойшо асатаһан харгы хүндэлэн шулуу обоолон хааһан байба. Зүүн хойшо ошоһон харгынь арюун зандаа. Энэ моримнай хүгшэн моринойнгоо захяа дуулангүй, шулуун хаалтыень алхан гаража, тэрэ харгыгаараа саашалба. Үшөө нэгэ гүбээ дабахадань, гүбээгэй саана баахан бүлэг ой, ойн захада, харгын хажууда нэгэ обогор юумэн хэбтэбэ. Обёорон харахадань, томо гэгшын арһан тулам соо юумэн хүдэлхэ шэнги, туламайнь амһар бүхэ гэгшээр уяатай. Энээн соо юун байдаг юм ааб даа гэжэ һонирхон, туламай уялаа шүдөөрөө татан гэһээнь, досооһоонь томо гэгшын бэетэй үлэсхэлэн шоно гарашаба.
- Яашаһан һайн адууһамши, шам шэнги моритой хүн намайе намнан баряад, таһа гүбшөөд, энэ тулам соо хээд, эндэ асаржа хаяжархёол, туража үхэлдөө хүрөөд байнаб, аргам һалаа, шамайе барижа эдихэм гээшэ ха, наашаа дүтэлэл даа, - гээд, арзагар хурса шүдэеэ харуулан, тамшаан байба.
Тэрэ үедэнь ой сооһоо шандаган тэдэниие хараад, тэрэ мориие абарха гэжэ гүйн ерэбэ. Шандаган шонодо хандан:
- Хүндэ яалгаһанаа мориндо хэлэжэ байхыетнай шагнаад, тиигээд һонирхон харахаяа ерэбэлби, иимэ томо аад, энэ тулам соо яажа багтаа гээшэбта, үнэншэнэгүйб даа, - гэбэ ха.
- Нээрэй, нээрэй, би энэ тулам соо багтаалби даа!
- Яаһан жэгтэй юм, үнэншэнэгүйб даа, үнэншүүлхэеэ һанаа һаа, тулам соо ороод харуулыт.
- Яаһан үнэншэхэгүй амитамши даа, иигээд лэ багташаһан байгаалби даа, - гэн, тулам соо толгойсоо ороод, ирзайжа байба ха.
- Теэд толгойтнай газаань байнал, булта багташооб гэжэ худалаар хэлэнэ бэшэ гүт?
- Үгы, иигээд лэ багташоолби даа, - гээд, толгойгоо тулам руу нюуха һамбаандань, шандаган туламайнь уялаа уян, моринтоёо хамһажа, шангадхаад орхибо.
Залуу морин шандаганда ехэ баярые хүргөөд, һөөргөө тэхэрин, хуушан арюун харгыдаа орон саашалба. Тэрэ мориной нэгэ шэлын оройдо гарахадань, түрэһэн нютагынь тэниин харагдажа, бүлэг адуунда дүтэлхэдэнь, эжэл һүрэгынь байжа үүрһэлдэн, инсагаалдан, ниилэһэн гээл даа.
(Монголһоо Б. Намсарайн оршуулаа)
Оньһон үгэнүүд
1.Хүн болохо багаһаа, хүлэг болохо унаганһаа.
2.Хүлэг морин – хүнэй нүхэр
3.Ута газарые гаталха – морин эрдэни.
4.Моригүй хүн мухар, хонигүй хүн хооһон.
5.Мориной һайниие унажа мэдэдэг, түмэрэй һайниие дабтажа мэдэдэг.
6.Мори уябал – үтэг.
7.Машинатайшье һаа, морин хэрэгтэй, залуушуултайшье һаа, үбгэд хэрэгтэй.
8.Адуунай унаган, агтын түрүү морин.
9.Эсэһэн мориндо хазаар хүндэ, эбдэрһэн тэргэдэ арал хүндэ.
10.Уула мори зобоохо, уур хүниие зобоохо.
11.Даахияа унаагүй дааган, дахаяа нэмэрһэн үбгэн.
12.Агта мори алдабал баригдаха, ама алдабал баригдахагүй.
13.Айл аймаг хадаа ахадаа хоригдохо, агта хүлэг ургада баригдаха.
14.Харуулгүй адуун хагда танихагүй, хаангүй албатан хуули танихагүй.
15.Унаган морин хүгшэрхэ – унага дааганай наадан болохо.
16.Агтын һүлдые үргэжэ шадаха хэрэгтэй.
17.Морин һайниие зүгнэжэ заахада, мууе мэдэжэ турьяха.
18.Даахи дороһоо хүлэг гараха, даг дороһоо баатар гараха.
Таабаринууд
1. Дүрбэн хүлтэй аад,
Эгээл түрүүшын ажалша
(Морин).
2. Харгы руу
Хара аяганууд мухарилдана
(Мориной туруу).
3. Шамһаа бага аад,
Шамайгаа даагаа
(Дүрөө).
4. Аха дүү хоёр
Нюур нюураа харалсахагүй
(Эмээлэй бүүргэ).
5. Газарта гозуули
(Сэргэ).
6. Гурбан гохотой, зургаан нүхэтэй
(Мориной таха).
7. Арһан хада,
Түмэр гэшхүүр
(Эмээл).
8. Эсэгэнь дүрбэн хүбүүтэй,
Нэгэниинь – эрхэтэй,
Гурбаниинь – эрхэгүй
(Шүдэртэй мориной хүлнүүд).
9. Гайхама аматай,
Газарта хүрэмэ шэхэтэй
(Хомууд).
10. Гурбан тархитай, дүрбэн гартай, найман хүлтэй, зургаан шэхэтэй, нэгэ һүүлтэй юун бэ? (Хоёр хүнэй морин дээрэ һундалдаад ябаха).
Автор: undefined
Описание: undefined
