​“Бэлигэй туяа” дахин толорбо

Буряад хэлэн дээрэ һуралсалай талаар ори гансахан ехэ хуралдаан үнгэргэгдэдэг һэн. Һүүлэй дүрбэн жэлэй туршада энэ хэмжээ ябуулга үнгэргэгдэхэеэ болиһон аад, мүнөө жэл дахин һэргээгдэбэ.

Анхан түрүүшынхиеэ энэ хуралдаан Яруунын аймагһаа эхи абаһан юм. Тэрэ хэмжээ ябуулга Ивалгын аймагай бүхы буряад хэлэнэй багшанар ехэтэ дэмжэжэ, бултадаа һурагшадаа абаад ошожо хабаадаһан байна. Тиигэжэ эдэбхитэйгээр хабаадаһан ивалгынхид ээлжээтэ туг абажа, удаадахи хуралдаа Оронгын дунда һургуулиин дэргэдэ үнгэргэһэн юм. Удаань Хориин, Хэжэнгын, Мухар-Шэбэрэй аймагуудта “Бэлигэй туяа” үнгэргэгдөөд лэ, ямар нэгэ шалтагһаа болишоһон байгаа.

Мүнөө жэл Буряад Уласай 1-дэхи лицей-интернатэнэ эрдэм шэнжэлэлгынхуралдаа һэргээжэ, жэл бүри үнгэргэдэг болохо аргатай байһанаа мэдүүлбэ.

- Һуралсалай болон эрдэм ухаанай яаманда хандажа, багахан мүнгэн һомологдоод, иимэ томо хуралдаа үнгэргэнэбди. Буряад Уласай бүхы аймагуудһаа 1-10 ангинуудай һурагшад эдэбхитэй хабаадаа. Манай һургуулиин һурагшад яһала һайн эрдэм мэдэсэеэ харуулаа, - гэжэ эмхидхэлэй хорооной гэшүүн, буряад хэлэнэй багша Дулма Шойнжонова хөөрэбэ.

Хуралдаанда хабаадаха 152 мэдүүлгэ үгтөөд, 112 хүн ерэһэн байна. Хэмжээн арбан секци боложо, 9 - һурагшадай, нэгэ - багшанарай гээд хубаараа.

Буряадаймнай лицей-интернадай 2-дохи классай Айлана Жигмитова “Минии тоонто Алхана” гэһэн шэнжэлэлгын хүдэлмэри бэлдэжэ, бэрхээр хамгаалаа.

- Би Алхана һайхан тоонтотойб. Хүн бүхэн өөрын түрэһэн нютагтай, түби дэлхэйгээр хаанашье ябахадаа, түрэһэн нютагаа дурдажа, дурсажа ябадаг гээшэ. Хамта һурадаг нүхэдөө тоонто нютаг Алхана руу уриха дурамни хүрэнэ, харин нютагаа магтаха гэхэдээ, олон тоото асуудалнуудта харюусажа шадаагүйб. Тиимэһээ иимэ шэнжэлгын ажал хэжэ, юумэ мэдэхэ болооб,- гэжэ Айлана хөөрэбэ.

Ивалгын дунда һургуули энэ 6-дахи хуралдаанда баһал олон һурагшадые бэлдэбэ. Энэ һургуулиин буряад хэлэнэй багша Мэдэгма Бадмацыбикова Буряад Уластаа мэдээжэ эрхим багшанарай нэгэн юм.

- Манай һургуули буряад хэлэ гүрэнэй хэлэн гэжэ программаар шудалдаг юм. Үхибүүднай олон, нэгэ мянга гурбан зуугаад һурагшадтай, буряад хэлэнэй 6 багшанар ажалладаг. Ивалгада Буряад Уласаймнай хэдэн аймагһаа уг гарбалтан түбхинэн ажаһуудаг гэжэ эли, уһан буряад хэлэтэй зон олон. Тиимэһээ класснуудаа хубаагаад, буряад хэлэндэ түрэлхи хэлэн гэжэ программаар һургажа байһанаа мэдүүлхэ хүсэлтэйбди,- гэжэ Мэдэгма Бабасановна хөөрэбэ.

Энэ һургуулиин һурагша Буянто Дугаржапов ехэ һонин ажал шэнжэлжэ, мэдээсэл хэһэн байха юм.

- Жэшээнь, бүдүүн гэжэ үгын синонимуудые хаража үзэхэдэ, буряад зон энэ үгэ буруу хэрэглэдэг байна. Бүдүүн, тарган, зузаан, маряатай. Тиимэл хадаа бүдүүн һаа, модон байг, тарган һаа, гахай байг, маряатай һаа, хүн байг, зузаан һаа, ном байг гэжэ һонирхожо, энэ ажал бэлдэһэн байнаб,- гэжэ Буянто мэдүүлбэ.

Хүтэлбэрилэгшэ багшын тэмдэглэһээр, номуудые бэшэхэдээ, хайшан гээд синонимуудые хэрэглэнэб гэжэ шэнжэлхын хажуугаар уран зохёолнууд соогоо уран зохёолшод ямар тэмдэгэй нэрэнүүдые хэрэглэнэб гэжэ шэнжэлэлгын горитойхон ажал ябуулагдаа. Энэ шэнжэлэлгэ буряад хэлэ хоёрдохи программаар шудалжа байһан һурагшадта хүшэрхэн байгаашье ёһотой.

Хэжэнгын дунда һургуулиин 7-дохи ангиин һурагшад энэ хуралдаанда ажалнуудые бэлдэжэ ерээ. Һургуулида арадай аман зохёол шэнжэлэлгын ажал үхибүүд ябуулдаг байха юм. Нютагтаа ажаһуудаг үндэр наһатайшуулһаа үреэлэй үгэнүүдые суглуулжа, согсолбори хэблэжэ гаргаһан байна.

- Һургуулиин 100 жэлэй ойн баярта зорюулжа, һурагшадайнгаа зохёоһон шүлэгүүдые суглуулжа, баһал согсолбори гаргаһан байнабди. Хэжэнгэ тухай дуунуудые суглуулжа, баһал суглуулбариин ном хэблээбди. Михаил Батоинай зохёохы замаар шэнжэлэлгын ажал үхибүүднай хээ. Зүжэгүүдыень табижа, харалган эмхидхэхэ, өөрыень нютагаа абаашажа, һурагшадтаяа уулзалга хэхэ түсэб хараалаабди, - гэжэ буряад хэлэнэй багша Дэжэд-Ханда Санжаева мэдээсэбэ.

Дээдэ Ториин англи хэлэнэй багша Галина Эрдынеева буряад хэлэн дээрэ Эльвира Бадмаевае бэлдэжэ, яһала барагтай хүдэлмэри жюриин хараада табиһан байна.

- Манай нютагай баатар хүбүүн, Буряад ороной эгээл түрүүшын СССР-эй Герой болоһон Гармажаб Гармаев тухай шэнжэлгын ажал ябуулаабди. Һургуулидамнай 66 һурагшад һурадаг, булта томо, багагүй буряад хэлэеэ һайн мэдэдэгбди,- гэжэ Галина Суруновна тэмдэглээ.

Педагогикын эрдэмэй кандидат, доцент, Буряадай гүрэнэй университедэй багша Ольга Макаровагай онсолһоор, үхибүүд ехэ һайн бэлдэлгэтэй ерэһэн байха юм.

- Манай “Уран зохёол” гэһэн секцидэ 12 үхибүүн хабаадаа. Тон тэмдэглэжэ хэлэбэл, Корсаковын дунда һургуулиин Паханова Света 86-тай Марфа хүгшөөһөө һонин аман зохёол бэшэжэ, тэрэнэй дамжуулһан урдын дуунуудые уран һайхан, ирагуу хоолойгоор дуулажа үгөө. Аршаанай дунда һургуулиин Чингис Шенхоров шог зугаа хөөрэһэн байна. Дээдэ Хэжэнгын Дэжэд Дамдинова ехэ һонин “Гал заяаша” тухай элидхэл хээ,- гэжэ Ольга Гармаевна тэмдэглэбэ.

“Хизаар ороноо шэнжэлэлгын” бүлэгтэ ехэ олон һурагшадай хабаадаһанһаа, хоёр бүлэг болгогдоһон байгаа. Буряадай гүрэнэй университедэй багша, хэлэ бэшэгэй эрдэмэй кандидат, доцент Дарима Очирова энэ бүлэгтэ хабаадаһан һурагшадай хүдэлмэринүүд удха шанараараа анхаралда абтамаар байгаа гэжэ онсолбо.

- Үхибүүд уг гарбалаа, угай бэшэгүүдые шэнжэлжэ, бага эрдэмэй ажалнуудые ехэ һонёор дэлгээ. Булта шахуу бэрхээр бэлдэбэшье, тэдээн сооһоо шалгарһан һурагшадые нэрлэһүү. Ивалгын дунда һургуулиин һурагша Доржиев Лубсандаши, Хурамхаанай һургуулиин Баирма Раднаева, Дээдэ Ториин Дамбаева Булгана гэгшэд шалгараа. Бүхы дээрээ һурагшад һайн эрдэм мэдэсэ харуулаа, уг гарбалаа мэдэнэ, хизаар орон тухай мэдээсэлнүүдые хөөрэнэ, зарим ушарта 7-10 үе хүрэтэр уг гарбалаа харуулжа шадана бшуу,- гэжэ Дарима Будаевна мэдээсэбэ.

Жюриин гэшүүдэй тэмдэглэһээр, Буряад Уласаймнай бүхы аймагуудһаа хабаадагшад нилээн һайнаар бэлдэһэн байха юм. Харин Хурамхаанай, Могсохоной, Хэжэнгын 1-дэхи һургуули, Корсаковын дунда һургуулинууд, Улаан-Үдэ хотын 29-дэхи, 50-дахи гээд һургуулинуудай һурагшад эдэбхи ехэтэй байгаа хаш.

Хуралдаанай хоёрдохи хэмжээн болохо дүхэриг шэрээдэ багшанар, һуралсалай эмхи зургаануудай мэргэжэлтэд хабаадалсажа, шухала асуудалнуудые зүбшэлсөө. Энэ үнгэрһэн “Бэлигэй туяа” гэһэн хуралдаа жэл бүри үнгэргэхэ болон ганса Буряад Уласай бэшэ, мүн регион хоорондын хэмжээнэй болгожо, Эрхүү можын Усть-Ордагай болон Үбэр-Байгалай хизаарай Агын тойрогой багшанар болон һурагшадые хабаадуулдаг болохо тухай хэлсэгдэбэ.

Авторай фото-зурагууд