1509
Үнеэн үхэр – һүн булаг
Аргай, даргай эбэртэй,
Аса дүрбэн туруутай
Аажам номгон алхалдаг
Аша ехэтэй үхэр һүрэг.
Үхэр мал – үбһэ тэжээлээр
Үхи хүүгэд – үбгэдэй һургаалаар.
Д. Жалсараев
Һүнэй дуун
Сагай ехэ аянда
Сагаан эдеэ дэлгэжэ,
Табан түбидэ шорьёном,
Тайбан тэнюун хуурданам.
Намжар һайхан дуугаараа
Наран ехэ баатарые
Үглөө бүри угтанам,
Үдэшэ бүри үдэшэнэм.
Хүгжэмни үнинэйшье һаа,
Хуушаараа гэжэ байхагүйл –
Элүүр энхын аялгаар
Эсэшэгүйгөөр зэдэлнэм.
Альман таряа ногооной
Амидаралта шэмэ шэнгээһэн
Арюун булагаар хөөһэтэһэн,
Амтатайханаар бурьялнам.
Ажалша хүнэй адхаһан
Ажана ехэ хүлһэндэ,
Эрхим шэмэ шүүһэндэ
Эдеэшэнхэй урданам.
Шэдимэ иимэ эхитэйдээл
Шэргэшэгүй шорьёном,
Энхэ байдалай аялга –
Мүнхэ дуугаа хуурданам.
Үхэрэй бөөрын үльгэр
(монгол онтохон)
Урда эртэ сагта Бурхан энэ түбиин амитанда бөөрэ хубааба. Үхэрэй яаралгүйхэн ялхиргаһаар хамагай һүүлдэ ерэхэдэнь, бөөрэнүүд дууһашаһан байба. Үхэрһөө түрүүн ерэһэн амитад бөөрэ шэлэжэ абахадаа, бэедээ тааруулжа танахадаа, өөлэдэһыень хаяжархидаг һэн ха.
Бултанай адагта ерэһэн үхэртэ Бурхан тэдэ бөөрэнүүдэй өөлэдэһэ бултыень суглуулжа абхуулба. Тэрэ гэһэнһээ хойшо үхэрэй бөөрын хамаг амитадайхиһаа ехэ байдагынь, хангайн элдэб өөлэдэһэнһөө бүридэһэн ушарһаа гэжэ тайлбарилгатай юм.
Буха
(монгол арадай онтохон-таабари)
Урдань ехэ томо буха байгаа юм ха. Бухын мантан толгойдонь нэгэ баян, нюргандань нүгөө баян, уусадань үшөө нэгэ баян – иимэ гурбан хүн амидардаг һэн. Толгойнь баян нюрганай баян хоёр үбэлжөө хабаржаантай байһан. Толгойн баян:
- Энэ буха һаянай үбһэ эдихээ болинхой, - гэжэ дундахидаа дуулгаба. Дундахи баяниинь:
- Хари гыш, гэдэһэ гүзээниинь даншье хонхойгоод байһан юм, - гэхэдэнь, уусын баян:
-Эндэ би олон жэл аргалыень түүжэ түлеэб. Һүүлэй үедэ аргалшье хомор болошоо, - гэбэ.
Удангүй буха үхэшоо һэн ха. Бэеыень нэгэ үнэгэн гурбан жэлдэ эдеэд, гансахан далын яһан үлэшэбэ.
Тэрэ яһан дээрэ далан майхантай далан сэрэгшэд ерэжэ бууба. Сэрэгшэдэй ябаһанай удаа яһые нэгэ бүргэд зуугаад ниидэжэ-ниидэжэ, нэгэ уханын эбэр дээрэ һуутараа, яһаяа унагаажархиба. Уханын һахал доро үбгэн хүгшэн хоёр амидардаг байгаа юм ха. Далын яһан үбгэнэй нюдэндэ орошобо. Холо ойрын зон сугларжа, хүрзэ гадаһаар хэды ухашалбашье, яһа гаргажа шадабагүй. Тиихэдэнь хүгшэн хэлээрээ долёогоод, абажа хаяжархёо.
Эдэнэрэй алиниинь томо гээшэб? Бодожо үзэгты даа.
Үхэрэй баабхайнуудай наадан
Урда сагта үхибүүд үхэрэй баабхайнуудаар иигэжэ наададаг байгаа. Малайнгаа тагалсагай шагай ба баабхай сэбэрээр арилгажа заһаад, сай соо шанажа, хүрэбтэр үнгэтэй болгодог. Үхэрэй томо шагайнуудые үхэр мал болгон бэлшээдэг, харууһалдаг. Мүн баһа ехэ хүнүүд болгон һажаажа, хубсалуулжа, эжы, аба, абганар, хониной шагайнуудые үхибүүд болгожо наадаха. Гэр байра соогоо тэдэнээ һууринуудынь олон һуулгаха, хүршэ айлнуудтаа айлшалуулжа, хүндэ-ямбын столдо һуулгажа, хүндэлхэ, эдеэлүүлхэ зуураа тэдэнэй хоорондохи харилсаа харуулан, үгэ зугаа дэлгэрүүлдэг һэн. Айлшандаа бэлэг-сэлэг бариха, гэртэнь мордохуулха, үдэшэхэ гэхэ мэтэ үйлэ дүүргэн наададаг һэн.
Оньһон үгэнүүд
1.Үхэр хэлээрээ долёохо, үнэгэн һүүлээ шарбаха.
2.Үхэр хашан, үгыдэ бэрхэ.
3.Бэлшээридэ гарахадаа, тугал байһан аад, бэлшээриһээ бусахадаа,буха болоод ерэбэ.
4.Мөөрэдэг үнеэн һү багатай, хөөрэдэн хүн нэрэ багатай.
5.Мүргэдэг үнеэн эбэргүй.
6.Тэжээһэн буруу тэргэ эмдэхэ.
7.Үхэр малһаа һайн ажал байхагүй, мяханһаа һайн хоол байхагүй.
8.Үбһэ манахаяа мартаба, үнеэгээ һаахаяа мартабагүй.
9.Үхэрэйнгөө үргүүлхэдэ, үбһэ бэлдэхэеэ түхеэрбэ.
10.Үхэр малай шэмэнь хэлэн дээрэ.
11.Эдлүүри муутай газарта
Үрэһэ тариха харамтай.
Эдеэлхэ муутай газарта
Малаа ээрэхэ гэмшэлтэй.
12.Мал тэжээхэдэ, хушуу тоһодохо,
Гүү тэжээхэдэ, туһа хүрэхэ.
13.Үхэрһөө унахада, эбэрээ дэбдихэ,
Моринһоо унахада, дэлһээ дэбдихэ.
14.Һохор үхэртэ худаг бү үзүүлэ,
Һогтуу хүндэ архи бү харуула.
15.Хүүгшэ үнеэн шэмэтэй,
Хүрьгэн хүбүүн хүсэтэй.
16.Һамган хүндэ архи зохихогүй,
Һарлаг үхэртэ эмээл зохихогүй.
17.Тугалынь уяатай үнеэн
Холо ошодоггүй.
18.Үнеэн тугалаа дахаха.
19.Бүдүүн хүзүүтэй – буха,
Бүхэ наһатай – буга.
20.Үгэнь бухын,
Ухааниинь тугалай.
21.Үнеэниинь хара болобошье,
Һүниинь сагаан байдаг.
22.Үхэрые эбэрһээнь баридаг,
Хүниие хэлэнһээнь баридаг.
23.Үхэрэй олониинь дээрэ,
Үгын үсөөниинь дээрэ.
Таабаринууд
1. Дүрбөөрөө гэшхэлнэб,
Дүрбүүлэн абяатай,
Дүрбэн харуултайб,
Хоёрынь дахатай,
Хоёрынь жадатай,
Нэгэ ташууртайб.
(Үнеэн)
2. Урдаа һэреэтэй,
Дундаа хүхүүртэй,
Арадаа ташууртай.
(Үхэр)
3. Дүрбэн аха дүүнэр байгаад,
Хоёрынь дахатай,
Хоёрынь дахагүй.
(Үнеэнэй хоёр шэхэн, эбэр)
4. Дүрбэн булаг
Түхэреэн нуурта ороно.
(Үнеэ һааха)
5. Уулын дархан
Үүр сайса дархалаа.
(Үхэрэй хибэдэһээ хибэхэ)
6. Ууха сайгүй аад,
Дүрбэн улаан аягатай,
Унаха моригүй аад,
Улаан ташуур бүреэтэй.
(Үхэрэй туруун, һүүл)
7. Үбэр бэедээ
Үрэбтэр шэнги шэрүүн,
Ара бэедээ
Альган шэнги зөөлэн.
(Үхэрэй хэлэн)
8. Харахада хүйтэн,
Барихада дулаан.
(Үхэрэй эбэр)
9. Хоёр бургааһан дээрэ
Саһаншье, уһаншье торохогүй
(Үхэрэй эбэр)
