​"Дүхэриг шэрээ" ёохор наадаар түгэсэбэ

Хурамхаанай аймагай Арзгун һууринда “Хүдөө нютагай шарай һэлгүүлхэ” гэһэн дүхэриг шэрээ үнгэрөө. Энэ хэмжээ ябуулга хадаа хахад жэлэй туршада эмхидхэгдэһэн томо хэмжээнэй дүн согсололго боложо үгэнэ.

Үнгэрэгшэ 2015 оной сентябриин 25-да Угнаасай гэһэн газарта үхибүүдэй ёохорой эгээл түрүүшын фестиваль эмхидхэгдээ бэлэй. Энэ фестиваль Елена болон Геннадий Тимченкотэнэй нигүүлэсхы жасын соносхогдоһон “Культурная мозаика малых городов и сел” гэһэн Бүхэроссиин грантда хүртэгшэ Цыпелма Батуевагай проектын аша үрэ гээшэ. Энэ грантда хүртэжэ, Цыпелма Борисовна “Угнаасайда болоһон хүүгэдэй ёохор - буряад соёл хамгаалгын арга” гэһэн проект бэелүүлээ.

Юунһээ эхитэйб?

Энэ ёохорой түрүүшын фестивальда Хурамхаанай, Баргажанай аймагуудай болон Улаан-Үдэ хотын хүүгэдэй аман зохёолой 11 бүлэгэй хамта дээрээ160-аад үхибүүд хабаадаа һэн. Хүүгэдэй ёохор гэжэ хэмжээ ябуулга түрүүшынхиеэ Буряад орон дотор эмхидхэгдэжэ,һүр һүлдэтэй, гүнзэгы удха шанартай, олон зоной анхарал татамаар наадан болоо бшуу. Мүн энэ хэмжээ ябуулга мориндээрэ хатаран ябаһан үйлөөр эхилээд, үхибүүд морёор ябажа туршаһан байгаа. Уран гартанай бүтээлнүүдэй харалган-үзэмжэ дэлгэгдэһэн байха юм.

Фестивалиин шүүгшэдэй түрүүлэгшээр дуу, хатарай “Байгал” театрай хатаршан Алексей Раднаев ажаллаа. Илагшад гэхэдэ, Барханай дунда һургуулиин хатарай ансамбль болон Хурамхаанай 1-дэхи дунда һургуулиин “Эрмэлзэл” гэһэн ансамбль хоёр түрүүлжэ, 15 мянган түхэригэй шанда хүртөө бэлэй. Бусад хабаадагша бүлэгүүд тэмдэглүүлжэ, таба мянган түхэригээр шагнуулагдаа һэн. Иигэжэ түб хотоһоо холо оршодог аймагуудай үхибүүд олон зоной хабаадалгатай хэмжээндэ өөрынгөө бэлиг шадабарияа харуулжа, нютаг дээрэ үргэн дэлисэтэй хэмжээндэ хабаадуулагдаһан байха юм. Фестивалиин хэмжээнэй шугамаар булта хабаадагшад Алексей Раднаевһааэлдэб янзын ёохор наадануудта һураха аргатай байгаа. Буряад арадай мэдээжэ ёохорнууд болон “Яруунын”, “Хориин”, “Баргажанай”, “Шэнэхээнэй” ёохорнуудай мастер-классууд үгтэжэ, ганса хабаадагшад бэшэ, мүн харагшад ёохорой дуу, хатарта һургагдаһан байгаа гээд һануулая.

“Ага спортивная” гэһэн ниитэ жасын гүйсэдхэхы түрүүлэгшэ Цыпелма Батуева Агада болон Арзгунай һуурингуудай хүгжэлтын хэдэн проектнүүдые бэелүүлһэн юм. Арзгунай үхибүүд нангин үлгы Алхана уула руу аяншалаа, харин Агын үхибүүд Хурамхаанай үзэмжэ һайхан газартай танилсаа бэлэй гээд һануулая.

Эдир бэшээшэд һуралсал гараа

2015-2016 һуралсалай жэлдэ бэелүүлэгдэһэн энэ проект хэдэн шэглэлээр бүтээгдөө. Арзгун-Гаарга-Угнаасай нютагай газарай хүгжэлтөөр хүдөөгэй байдал һэргээхэ, хүдөө нютагта ажаһуугшадай байдал хүгжөөхэ гэһэн зорилгонууд табигдахадаа, ЦыпелмаБорисовна мэдээжэ журналист-маркетолог Елена Ширибонтой ажалай жолоо нэгэдүүлээ һэн. Саашадаа “Культурная мозаика” гэһэн проектын үшөө нэгэ шэглэл хадаа хүдөөгэй һуурингуудта үхибүүдэй журналистика байгуулха, эдир бэшээшэнүүдые хүмүүжүүлхэ гэһэн ажал ябуулагдаа.

Эндэ “Огни Курумкана” гэһэн аймагай хэблэл байгуулагша Доржи Базаров хамһалсаа. Хурамхаанай 1-дэхи дунда һургуулиин дэргэдэ эдир сурбалжалагшадай аймагай семинар үнгэрһэн байгаа. Аймагай 9 һургуулинуудай хорин түлөөлэгшэд хабаадаа. Семинарые Елена Ширибон үнгэргэжэ, эдир бэшээшэдые журналистикын оньһото ажалтай танилсуулжа, хайшан гэжэ нютаг һууринайнгаа ажабайдал, һургуулиингаа ажал ябуулга тухай мэдээсэлнүүдые суглуулха, бэшэхэ тухай хөөрэгдөө. Удаань үхибүүд нютаг дээрээ энэ семинарта абаһан мэдэсэеэ хэрэглэжэ, энэ үнгэрһэн дүхэриг шэрээгэй хараада мэдээсэлнүүдые табиха байгаа.

Хүдөө нютаг проектын ашаар хүгжөөгдэхэ

Дүхэриг шэрээдэ хабаадагшадые аймагай захиргаанай түлөөлэгшэ амаршалаад, гол гүнзэгы удха шанартай хэмжээ ябуулга үнгэргэгдэжэ байһыень тэмдэглээ.

Хүдөө һуурингуудые яажа хүгжөөхэб, ямар хэмжээгээр, багахан үйлэ хэрэгүүдээр үргэн хубилалтануудые үнгэргэхэ тухай проектын координатор Елена Ширибон элидхээ. Удаань Аргадын, Майскын дунда һургуулинуудай мэдээсэлэй түбүүдые хүтэлбэрилэгшэ багшанар мэдээсэлнүүдые хэбэ. Хурамхаанай аймагай нэмэлтэ һуралсалай түбэй захирал А.Сахманов проектнүүдтэ хабаадажа, ямар аргаар эмхи зургаануудые хүгжөөхэ аргатайб гэжэ мэдээсэбэ. “Ажаһуудалай табиһан асуудалнууд” гэһэн хөөрөө-проект “Гаарга-1” гэһэн ТОС-ой түрүүлэгшэ Владимир Надмитов элидхэбэ.

“Үхибүүдэй ёохорой фестиваль” гэһэн проект үхибүүдэй, түрэлхидэй, багшанарай болон һуурингай хүгжэлтын талмай боложо үгөө гэжэ Гааргын дунда һургуулиин захирал Елена Бадмаева тэмдэглээ.

Габьяата зоноор баян нютаг

Хизаар ороноо шэнжэлэгшэ, Буряад Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн Жорж Абзаев Угнаасай нютагай түүхэтэ нэрэнүүд, аша габьяата арад зон тухай мэдээсэбэ.

- Энээхэн багахан Угнаасай һууринһаа хоёр генерал, Социалис Ажалай 2 герой, хоёр арадай поэт, Советскэ Союзай арадай багшанар, олон эрдэмтэд, эрдэмэй докторнууд урган гараһан юм. Мүнөө сагта энэ фестивалиинашаар орон дэлхэй дүүрэн шанажа, оёжо, дуулажа, хатаржа болон эрдэм бэлигтэй арга шадалтай байһанаа нютагаархимнай харуулба гээшэ, - гэжэ Жорж Абзаев тэмдэглээ.

Энэ ехэ проект үүсхэлжэ, илагша, бэелүүлэгшэ куратор Цыпелма Батуева “Угнаасайда болоһон хүүгэдэй ёохорой” фестиваль эхинһээ мүнөө үеын хэмжээн хүрэтэр дамжаһан үйлэ хэрэгүүд тухай мэдээсэбэ.

- Гол шухала тэмдэглэхээр юумэн гэхэдэ, соёлой ажал ябуулгаар нютагайнгаа дэбисхэр хүгжөөхэ. Эндэ ажаһуугшад нютагтаа һонирхолтойгоор ажаһуужа, байдалаа һайжаруулха аргатай. Бүгэдэ үхибүүд холо ошожо, томо хэмжээ ябуулгануудта хабаадаха аргагүй ха юм даа. Харин энэ фестиваль нютаг дээрээ үхибүүдые бэлиг шадабарияа харуулха, ондоо тээхи хүн зоной бэлиг шадабари хараха, дүршэлөөрөө хубаалдаха аргатай болоо. Елена, Геннадий Тимченко гэгшэдэй энэ жаса Сибириин ниитын үүсхэбэрилгэнүүдые хүгжөөхэ, бэелүүлхэ арга боломжо олгуулна гээшэ, - гэжэ Цыпелма Борисовна тэмдэглээ.

Арадуудые нэгэдүүлхэ хүсэн

Дүхэриг шэрээгэй гол айлшан болохо эксперт - шалгагша “Сибириин газар һэргээлгэ” гэһэн залуушуулай нигүүлэсхы жасын президент, ниитын үүсхэлнүүдэй Сибириин түбэй эксперт Елена Творогова Эрхүү хотоһоо зорижо ерэһэн байна.

Тэрэнэй хэлэһээр, Байгал бүхы зониие нэгэдүүлнэ, Байгал далайгаа хэһэгээр хубаажа болохогүй ха юм даа. Энэ бурханай бэлэглэһэн һайхан үзэмжэеэ суг хамта нэгэдэжэ хамгаалха, эбтэй һууха уялгатайбди. Ямар хэлэн дээрэ дуугардагбши, бултал соёлой нэгэ хэлэтэй байха шухала. Соёл гээшэ бэе бэеэ шагнаха, ойлгуулха нэгэ хэлэтэй байдаг.

Эрхүү можодо Намгар Лхасарановагай концерт-нааданда ород, буряад илгаагүй, ехэ олон зон суглараа гэжэ Елена Творогова хөөрэбэ.

- Яагаад иимэ жаахан, нариихан басаганһаа ямар ехэ үргэн янзын хүгжэмэй абяанууд гарана гээшэб! Дурлангүй байхын аргагүй бшуу! Баруун, зүүн буряадуудай дуунууд, монгол хүгжэм, иимэ элдэб янзын хүгжэмэй зохёолнуудые уран һайханаар гүйсэдхэжэ, олоной дура, һайхашаал татаа. Тэрэ нааданда буряад хэлэ ойлгоошьегүй һаа, харагшад булта ойлгожо, шагнажа байгаа бшуу, - гэжэ тэрэ хөөрэбэ.

Нанайцуудһаа жэшээ абамаар

Мүнөө энэ орёохон сагта багахан хото, хүдөөгэй һуурингуудта ажамидархань хэсүү. Эндэ ямар нэгэ томо үйлэдбэри байгуулхын аргагүй ха юм, хүгжэхэ арга боломжогүй, тиимэһээ иимэ газарнуудта соёлой үнэ сэнтэй үзэгдэлөөр хүгжэлтэ абамаар байна гэжэ Елена Александровна тэмдэглээ.

Алас-Дурнын хизаарта Малый Яр гэһэн нанайцуудай ажаһуудаг багахан һуурин һалажа, һандаржа, одоол хохидолто байдалда ороһон байгаа. Энэ нютагһаа хэзээ нэгэтэ нэгэ уран зурааша урган гараһан байгаа. Тэрэ хүл дээрээ гараад, элдэб хари гүрэнөөр суутай болоод, нютагаа өөдэнь һэргээхэ гэжэ бодомжолоо.

- Тиигэжэ пленэр эмхидхээ. Үзэмжэ һайхан байгаалитай газарта хаа-хаанаһаа уран зураашад ерэжэ, сэбэр агаарта зурагуудые зуража эхилээ. Гурбан жэл болоод лэ, уран зураашадай Уласхоорондын фестиваль үнгэргөө. Харин аймагай захиргаан энэ багахан, бүгэдэнэй мартаһан һууринда уласхоорондын хэмжээнэй фестиваль үнгэргэжэбайхадань, мэдэншьегүй байгаа бшуу, - гэжэ тэмдэглээ.

Эндэ ехэ һонин юумэн гэхэдэ, хүдөө нютагай хүгжэлтэдэ хабаатай удха шанартай дүхэриг шэрээгэй үнгэржэ байхада, Арзгун нютагай захиргаанай толгойлогшо ерээшьегүй. Аяар холын аймагта, энэ багахан нютагта ажаһуугаад, энэ хэмжээндэ хабаадахагүйдэнь, ехэ гайхалтай байгаа. Үдэр бүри эндэ элдэб олон хэмжээнүүд үнгэржэ байдагтал, нютагайшье зон ерээд, һонирхожо шагнаха байгаа гүб даа. Тиихэдээ ганса манай Буряадта бэшэ, нанайцуудта адлил хамаагүй зон байнал хаш.

Нанайцуудай Малый Яр гэһэн нютаг тэрэ гэһээр ехэ хүгжөө. Олон зоной холоһоо ерэхэдэ, байлгаха гэр байра, элдэб хамһабариин туһаламжа олгуулха, эдеэлүүлхэ, дурасхаалай бэлэгүүдые бүтээхэ ажалнууд бии болоо. Хүн зон гэр байраяа һэргээжэ, зохёожо, гоёожо, барижа эхилээ. Хэзээ нэгэтэ энэ арад загаһанай арһаар юумэ оёдог, дархалдаг байһанаа һанажа, ехэ томо “Дом ремесел” байгуулаа. Тиигэжэ энэ арад хүгжэжэ, бусад арадуудта өөрынгөө шэг шарай, заншалта байдалаа харуулжа, өөһэдөөшье өөдөө бодоо ха.

- Иимэ жэшээнүүд олон юм. Танай буряад арад ехэ баян түүхэтэй, заншалта байдалтай, эгээл ехэ баялигтайт. Тиимэһээ тэдэнээ хүгжөөжэ, хүдөө нютагаа һэргээхэ арга боломжотойт. Энэ Цыпелма Борисовнагай үүсхэлһэн үргэн дэлисэтэй “Угнаасай хүүгэдэй ёохор” танай урда байгуулагдаһан тон һайн арга боломжотнай гээшэ. Энэ ямар элшэ хүсэтэй, арадуудые нэгэдүүлхэ аргатай ёохор наадан гээшэб! Танай нютагай болон бүхы хүдөө нютагуудай баяжахаар, хүгжэхөөр арга боломжо танай гарта байна, - гэжэ ниитын үүсхэлнүүдэй Сибириин түбэй эксперт тэмдэглээ.

Дүхэриг шэрээгэй дүн согсолжо, Гааргын дунда һургуулиин захирал Елена Дамбаева эдэбхитэй хабаадагшадта Баярай бэшэгүүдые барюулаа. Удаань түгэсхэлдэнь булта хабаадагшад ёохор хатар гүйсэдхэжэ, мүнөөдэрэй энэ хэмжээ ябуулгын үрэ дүнтэй, аша туһатай ажалай болоһые гэршэлбэ.

Автор: Цырегма САМПИЛОВА
Описание: Хабаадагшад ёохор хатаржа, үрэ дүнтэй, аша туһатай ажалай болоһые гэршэлээ