​Алшуураа үгэхэ һайхан сэдьхэлэй гэршэ

Буряад-монгол угсаатан хадаа эрэшье, эхэнэршье адли тамхи татадаг байгаа хаш. Юуб гэхэдэ, урданай зурагуудые харахада, эхэнэрнүүд амандаа тамхи зуунхай байдаг. Үнэрдэдэг тамхин болон алшуур Монгол орон руу үшөө 17-дохи зуун жэлдэ Түбэд, Манжуурһаа асарагдаа. Тиигэһээр тамхи татаха, жажалха, хамар руу хэхэ,элдэб аргаар тамхияа хэрэглэдэг буряад-монголшуудай заншал руу нэбтэржэ, ажабайдалай таһаршагүй нэгэ үйлын хуби боложо үгөө. Тиигэжэ энэ ёһо заншал манай үе саг хүрэтэр дамжуулагдаа.

Үргэн талаар морин дээрэ гүйлгэлдэжэ ябаһан хүнүүд харгыдаа ушаржа, моринһоо буугаад, золгожо мэндэшэлдээд, даамайхан дабшалжа һуугаад, энгэрһээ алшуураа гаргажа, бэе бэеэ хүндэлдэг заншалтай байгаа. Алшуураа һарбайжа, тамхяараа хүндэлхэ гээшэ сэдьхэлэй һайн һанаагай гэршэ болоно. Энэ монголшуудай үндэһэн заншалта һүлдэ тэмдэг болонхой.

Таниха танихашьегүй һаа, буряад-монголшууд уулзахадаа, мэндэеэ хэлсэжэ, “хэрэг ямар бэ?”, “һанал бодолтнай урагшатай гү?” гэжэ ёһын тэды асуугаад, алшуураараа андалдажа, тамхяараа бэе бэеэ хүндэлдэг байгаа. Минии һанахада, манай үбгэн аба Ширабай Сампил унаган нүхэр Гунгаа Дашынгаа ерэхэдэ, заабол бэе бэеынгээ тамхи андалдажа, “Шинии тамхин миниихидэ орходоо һула хаяа?”, “Үгы, минии тамхин шанга хаш” гэжэ бэе бэеэ шоглон хөөрэлдэдэг һэн гэжэ аханарай хэлэһые һананаб. Би үбгэн абаяа хүсэд һанадагшьегүйб, зүгөөр минии абын, түрэл гаралай хөөрэһөөр, үбгэн абамни аргагүй ехэ хүндэтэй, түүдэгэй галай дээгүүр һуудаг һэн. Үлөөд ерэбэлнь, хүн зон һэр-мэр гэлдээд, эгээл дээдэ талада һуури гаргажа үгэдэг байһан юм.

Гэртэ ороһон хүндэтэй айлшанда гэрэй эзэн хани нүхэсэлэй һайн хандаса мэдүүлжэ, алшуураа һарбайдаг. Айлшан хүндэтэй һууридань һуугаад, өөрынгөө алшуураа гэрэй эзэндэ баһал һарбайдаг. Наһаараа залууниинь алшуурай амһар һуладуулаад, баруун гараараа һарбайхадаа, зүүн гараараа тохоногһоо дүнгэжэ, бэеэрээ урагшаа тонгойжо, хүндэлһэнэй тэмдэг үзүүлхэ. Гараа иимээр барихадаа, хүндэлһэнэй эгээл ехэ тэмдэг гээшэ, тиимэһээ тон иимээр лэ гараа табижа, алшуурыень һарбайһан хүнөө дүнгэжэ абадаг заншалтай байгаа.

Алшуурнууд элдэб янзын юм: торгон бүдөөр оёотой, шаажан, үнэтэ шулуугаар дархалһан. Мушхаад хаагдадаг хабхагтай бүтылхэ мэтэ альган соо багтахаар амһартануудмүнөөшье зарим нэгэ айлда байдаг. Мүнөө үеын зарим зоной тамхи унхидажа, найтаажа байхыень харааб. Тэрэ үедэ тамхияа үнэрдэжэ, ханяаданһаа уушхаяа сэбэрлэдэг һэн.

Описание: Монголшуудта ямар шулуугаар хэгдэһэн алшуур бэ гэжэ шухала

Описание: Алшуур шулуун, яһан, модон, мүнгэн, алтан болон элдэб зүйлнүүдээр хэгдэһэн, эхэнэрэй гү, али эрэ хүнэй гү гэжэ тухайлхаар һэн

Гэхэ зуура, ямар шулуугаар бүтээгдэһэн алшуур баһал өөрын удха шанартай байгаа. Элдэб үнэтэ шулуунууд элдэб үбшэнһөө абарна, бэе махабадта туһална гэдэг.

Алшуур хэрэглэхэ, алшуураараа андалдаха гэһэн ёһо заншал Монгол орондо мартагдаагүй. АРД гэһэн сахимай Майдар Сосорбарам гэһэн сүлжээ холбооной редактор иигэжэ бэшэһэн байна. Хэрбэеэ алшуураараа мүргэлдөө һаа, энэнь хадаа муу һанаһан, хайша хэрэг хандаһанай тэмдэг болоно. Тиимэһээ алшуураа дамжуулхадаа, аргаахан, болгоомжотойгоор үгэлсэдэг.

Аажамхан һуужа, тамхияа амсалсажа байха үедөө сагай уларил, нютагай болон адуу мал тухай һайн һонинуудаараа хубаалдадаг.

Монголшуудта ямар шулуугаар хэгдэһэн алшуур бэ гэжэ шухала. Алшуурай түхэл эзэн тухай мэдээсэл үгэхэ аргатай байгаа.

Алшуур шулуун, яһан, модон, мүнгэн, алтан болон элдэб зүйлнүүдээр хэгдэһэн, эхэнэрэй гү, али эрэ хүнэй гү гэжэ тухайлхаар һэн.

Монголшууд яшма - хас шулуугаар бүтээһэн алшууртай хүниие һайхан сэдьхэлтэй, һайн һанаатай хүн гэжэ тоолодог. Юуб гэхэдэ, яшма - хас шулуун хадаа 36 янзын байдаг. Хүнэй сэдьхэл арюудхадаг, зүрхэ номгоруулдаг, хүниие һайхан сэдьхэлтэй болгодог гэлсэдэг. Мүн хас шулуун хадаа хухарһан яһа эдэгээдэг, гэр бүлын амгалан байдал зохилдуулдаг гэдэг.

Хас шулуун алшуурые удаан хэрэглэбэл, бүри ялагар болодог. Мүн халцедон шулуунай алшуур үлгэ һалга үбшэнһөө болон ухаанай хумхаарха үбшэнһөө аргалдаг гэлсэдэг. Гэр бүлэ бүхэлдэг, оһолто ушарһаа абардаг.

Шүрөөр бүтээгдэһэн алшуур үзэн ядаһан харилсаанһаа, атаа жүтөөнһөө хамгаалдаг, удаан жаргал бэлэглэдэг. Сахилгаан буудалһаа, мэдэрэлээ алдалгаһаа, элдэб яратай үбшэнһөө хамгаалдаг.

Сагаан шүрэ нарайлха һамгадай зүүгээд ябахада, бэлээр хүнгэрхэ гэдэг. Номин шулуугаар хэһэн алшуур уушханай үбшэ, сэдьхэлэй үбшэ аргалдаг.

Монголшууд алшуурай үнгэ зүһын удхада ехэ анхаралтайгаар хандадаг байна.