​"Алтаргана" болотор һара үлэбэ

Майн 30-да Бүгэдэ буряадуудай “Алтаргана-2016” нааданда бэлдэжэ байһан эмхидхэхы хороон Буряад Уласай гүйсэдхэхы Засагай газарта уулзажа, бүтээгээд байһан ажалаа зүбшэбэ. Мүн тиихэдэ июлиин 1 болотор хэхэ хүдэлмэриингөө түсэб хэлсэбэ. Эмхидхэхы хороониие Буряад Уласай Толгойлогшо, Засагай газарай Түрүүлэгшэ Вячеслав Наговицын өөрөө хүтэлбэрилнэ.

- Манай Буряад орон гээшэ “Алтаргана” найрай тоонто нютагынь гээшэ. Тиимэһээ бидэ энэ найрай болодог бусад нютагуудта орходоо хоёр дахин ехэ харюусалгатай байнабди. Мүнөө эдэй засагай байдал доройтонги, һүрхэй бэшэ байбашье, засаг зургаан, олзын хэрэг эрхилэгшэд хүсэеэ хамтадхан, Буряадай бүхы соёлой болон бэеын тамирай хүдэлмэрилэгшэдтэй хамта энэ ехэ хэрэг бүтээхые бодохо ёһотойбди. Энэ найр ганса манайда хүрэжэ ерэһэн айлшадта һонин бэшэ, нэн түрүүн нютагаймнай зондо, бүхы Буряад Уласай ажаһуугша бүхэндэ хабаатай байха зэргэтэй. Үшөө тиихэдэ, “Алтарганын” боложо байха үедэ Бүгэдэ Буряадай Үндэһэн соёлой эблэлэй съезд болохо юм байна. Тэрээниие һайнаар, үндэр хэмжээн дээрэ үнгэргэхэ шухала.

Тэрэ съезддэ бэлэдхэл тухай Бүгэдэ Буряадай Үндэһэн соёлой эблэлэй юрэнхылэгшэ Владимир Романович Булдаев элидхэхэ зуураа, “Алтарганада” яагаад бэлдэжэ байһан тухайгаа тодорхойгоор хөөрэбэ:

- Съезд эмхидхэхэ тухай шиидхэбэри гаргаһаар жэл тухай саг үнгэрбэ. Энэ шиидхэбэриеэ бидэ гүрэнэй, ниитын эмхинүүдэй түлөөлэгшэдэй хабаадалгатайгаар гаргаа һэмди. Мүнөөдэр съезд дээрээ ямар асуудалнуудые зүбшэн хэлсэхэеэ хүсэд тодорхойлоод байнабди. Хэды хүн тэрээндэ хабаадаха юм гэжэ баһал эли. Буряад Уласай хото, хүдөө руу, бүхы аймагуудта съездын болохо үдэр зүбшэхэ асуудалнууд тухай мэдээсэл-бэшэг ябуулагданхай. Гадна Бүгэдэ Буряадай Үндэһэн соёлой эблэлдэ ородог бүхы эмхинүүдтэ, жэшээлэн хэлэбэл, буряад хэлэнэй багшанарай эблэлдэ, буряад арадай ажаһуудаг нютагуудай эблэлдэ, хилын саана байрладаг буряадуудай газар нютагуудай эблэлдэ ябуулагданхай. Тиин мүнөө харюу бэшэгүүдые Монголһоо, Казахстанһаа, Испаниһаа, Хитадһаа абаад байжа байнабди. Съездын хүдэлмэридэ 340 хүн орохо. Хоца Намсараевай нэрэмжэтэ буряад драмын академическэ театрта энэ хэмжээ ябуулгамнай болохо байна.

Урилгатай хүнүүдэймнай дунда илангаяа хүндэтэй айлшад гээд 60 хүн тодоруулагданхай. Тэдэнэр “Алтаргана-2016” найрай бүхы газарнуудта түбэг һаадгүй ябаха ёһотой гэжэ би һананаб. Найрай нээлгын баяр ёһололдо, тиигээд хахасалгын (хаалгын) ёһололдо тэдэмнай ямаршье түбэг һаадгүй орохо зэргэтэй. Тиимэһээ тусхай бейджик тэдэнэртэ бэлдэжэ, хүзүүндэнь зүүлгэхэ шухала, - гэжэ Владимир Романович һанамжаяа сэхэ руунь хэлэбэ.

Үнэхөөрөөшье, “Алтаргана” нааданай тон үндэр зиндаатай айлшад аад лэ, сагдаанарай дэргэдэ нюдэ нюургүй хармаанаа һуулижа, ябаһан газартаа ушараа тайлбарилха болобол, аягүйл гээшэ аабза. Тиимэһээ Буряад Уласай соёлой сайд Тимур Гомбожапович Цыбиков: “Энэ асуудалыетнай ёһо гурим соонь шиидхэхэбди»,- гэжэ найдуулаадхиба.

- Тэрэ 60 хүнтнай өөрынгөө мэдэлдэ унаатай болонхой гү? – гээд эмхидхэхы хорооной түрүүлэгшэ Вячеслав Наговицын һураадхиба.

- Манай түсэблэһэн бүхы хэмжээ ябуулганууд нэгэ газарта, бэе бэедээ дүтэхэнэ болохо. Тиимэһээ машинын балайшье хэрэгтэй юумэниинь үгы, - гээд Владимир Романовичай харюусахада, Буряадай Толгойлогшо иигэжэ ама хахалба:

- Тэрэ ерэһэн зонойтнай хэншьеб Улаан-Үдын алибаа газарта байдаг түрэлэйнгөө хүнтэй уулзахамни гээ һаань, яахабта? Тиимэһээ танай мэдэлдэ хэдэн машина байха ёһотой. Ээлжээтэ удаа һарын тэн багта, июниин 15-да уулзахабди. Тиихэдээ энэ асуудалаа хүсэд шиидхээд байхат, - гэбэ.

Буряад Уласай соёлой сайд Тимур Гомбожапович Цыбиковэй элидхэл шагнахада, һонин байгаа. Ушар юуб гэхэдэ, тэрэ “Алтарганын” үдэрнүүдтэ Улаан-Үдэ хотын ямар газарнуудта соёлой хүдэлмэрилэгшэдэй эмхидхэхэ хэмжээ ябуулганууд тухай тон тодорхойгоор хөөрэбэ ха юм:

- “Алтарганада” 1500 хүн соёлой спортын талаар бэе бэетэеэ мүрысэхэ. Тэдэ мүрысөөнүүдэй хангамжада 250 хүн татаатай. Айлшад Хитадһаа, Монголһоо, Эрхүүгэй можоһоо, Үбэр-Байгалай хизаарһаа ерэхэ. Тэдэнэй байрлаха газарнууд мүнөөнһөө бэлэн. Дээдэ болон тусхай мэргэжэлтэнэй дунда һургуулинуудай хүтэлбэрилэгшэд хэлсээнүүдые баталхаар бэлэн. Унжагайралдажа байнгүй, үрдилдэжэ байгаад, тус хэлсээнүүдые баталагты гээд, хамтын байрануудта айлшадаа түбхинүүлхэ харюусалгатай зондо һануулха байнаб.

Дуратай хүн Улаан-Үдэ хотодо хүдэлдэг зохид буудалнуудта, тэрэ тоодо хостелнуудташье тогтохо эрхэтэй. Тиимэһээ тэдэнэй хүдэлмэри эрхилдэг хүтэлбэрилэгшэдтэй тусхай хэлсээнүүд мүн лэ баталагдана. Мэнэ һаяхан хүдөөгөөрхинһөө ногоон болон мяхан эдеэнэй яармаг Бүгэдэ буряадуудай найрай үедэ эмхидхэел гэһэн дурадхал ороо. Тэрэ асуудал бидэ Буряад Уласай Эдеэ хоолой болон хүдөө ажахын яамантай дары түргэн шиидхээд, бэелүүлээдхихэ ёһотой болонобди. Аралжаа наймаа хэхэ газарнуудта, мүн тиихэдэ хүнэй хоол баридаг эмхинүүдтэ эдеэ хоолой, эд бараанай үнэ сэн тухай мэдээсэл “Алтаргана-2016” гэһэн танюуһатай тусхай дансанууд дээрэ хоёр хэлэн дээрэ – буряадаар, ородоор толилогдохо байна.

Спортдо хабаатай хэмжээ ябуулгануудай найрай үедэ мүн лэ олон тула Буряад Уласай спортын (тамирай) сайд Баир Хубисхалович Ангуров өөрын элидхэлтэй байба:

- Спортын мүрысөөнүүд Ивалгын аймагта эхилхэ. Июлиин 1-дэ 13 саг 30 минутада тэндэхи ипподром дээрэ мори урилдаанай нээлгэн болохо. Мүнөө тэрэ хэмжээ ябуулга бэелүүлхэдэ хэрэгтэй ендэр тайзан барижа байнабди.Тэрэмнай утаашаа 12 метр, үргэниинь 4 метр байха. Буряад барилдаагаар мүрысөөн Улаан-Үдэ хотын түбэй стадион дээрэ болохо. Һур харбаашад мүн лэ эндэл тулалдаха. Гадна буряад шагайгаар мүрысөөнүүд түсэблэгдэнхэй. Тэрээндэ хабаадаха дуратай байһанаа 200 гаран хүн мэдүүлээд байна. Буряад шатарай 9 тур болохо. Швейцарска системээр илагшадыень тодоруулхабди.

Иимэ жэгдэ амгалан элидхэл конференц-холбооной хүсөөр Буряад Уласай бусад аймагуудай хүтэлбэрилэгшэд, харюусалгата нюурнууд тон анхаралтайгаар шагнажа һуугаа.

Эмхидхэлэй хорооной түрүүлэгшэ Вячеслав Наговицын:

- Айлшаднай олон байха. Тэрэ тоодо мори урилдаа хараха дуратай зон. Тэдэнэй унаагаа табиха газарнууд, эдеэлхэ ундалха, газаалаха газарнууд, тиишэ хүрэжэ ошохо харгышье хүрэтэрөө хараалаатай юм гү?

- Хараалаатай, - гээд, Баир Хубисхалович тэрэ дары харюусаба:

- Манай яаман ипподромдо хабаатай хамаг хүдэлмэри даажа абанхай. Харин Ивалгын аймаг тиишэ абаашадаг харгы заһана, мүрысөөндэ хэрэгтэй инфраструктура бүтээнэ.

Энээниие хоёр шэхээрээ шагнажа һууһан Ивалгын аймагай толгойлогшо Бимба Дымбрылов сайдай үгэнүүдые тодожо абаад:

- “Алтаргана-2016” гэһэн найрые Ивалгын аймагта зохихо хэмжээн дээрэ бүтээхын тула зайн галай утаһа татаха хэрэгтэй. Ганса утаһан һаань юун һэн бэ, үшөө подстанци бариха болобобди. Энэ хэрэгтэ мүнгэн байха, мүнгэн байха гэлсэдэг аад, мүнөө болоходо, мүнгэн үгы гэдэг болошобо. Манайшье аймагта энэ хэрэг бүтээхэ мүнгэн үгыл.

Вячеслав Наговицын анхаралтайгаар шагнажа абаһанай һүүлдэ Буряадай Правительствада хандаба:

- Һаяын үдэрнүүдтэ аймагуудай ноёдые суглуулжа, тус асуудал зүбшэгты. Зайн гал тэндэ хэрэгтэй юм гү, али үгы? Һайса бодоод, зохихо хэмжээнүүдые абахат. Иигэжэ юумэнэй урда ерэшөөд, бэе бэе дээрээ хаялсажа болохогүй бшибы даа.

Улаан-Үдын мэр Александр Голков иигэжэ мэдээсэбэ:

- Улаан-Үдэ хотын ажаһуугшад “Алтарганада” эдэбхитэйгээр хабаадаха. Мүнөөнһөө элдэб янзын конкурснуудта бэлэдхэл эхилэнхэй. Бага, ехэгүй оролсохо болонобди. Ажаһуугшадай һанаа амархан бүхы тэмсээнүүдые харахын тула хотын транспорт һүниин тэн болотор хүдэлхэ.

Аюулгүй байдал сахилга гээшэ “Алтарганын” үдэрнүүдтэ шухалын шухала болохо гээшэ аабза. Тиимэһээ Буряад Уласай Дотоодын хэрэгүүдэй яаман 1 мянга 500 сагдаанарые Улаан-Үдэ хотын үйлсэ гудамжануудта, мүрысөөнүүдэй болохо газарнуудта табиха. Хүдөө аймагта алба хаадаг мэргэжэлтэдшье гурбан үдэрэй туршада гуниггүй Буряадайнгаа ниислэл хотодо хүдэлхэ юм ха.

- Намда нэгэл гуйлта байна, - гээд, Буряад Уласай Дотоодын хэрэгүүдэй яаманай ниитын журам сахидаг сагдаа газарай даргын орлогшо, сагдаанарай полковник Афанасий Геннадьевич Борхонов хандаба: - “Алтарганын” болохо үдэрнүүдтэ архи наймаалалга хизаарлаял!

- Улаан-Үдэ хотын түбэй стадиондо 10 мянган хүн багтадаг. Нээлтэ, хаалтын баяр ёһололой үедэ стадиомнай дүүрэхэдээшье болохо. Хүн зоной эгээл тиишээ орохо гэжэ түрисэлдэжэ, ээлжээ эзэлээд байха үедэхара һанаатан дэлбэрдэг зүйл асараа һаань, эгээл гайтай хойшолонгууд байжа болохо ха юм даа. Тиимэһээ стадиондо зоной орохо хэрэгые гуримшуулха хэрэгтэй.

- Тиимэ хэмжээнүүд абтанхай, - гэжэ Тимур Гомбожапович тэрэ доронь харюусаба: - Һайндэрэй үдэшын 20 сагта эхилхэ һаань, бидэ 18 сагта зоноо оруулжа эхилхэбди. Түлхисэлдөөн, түрисэлдөөнэй болохогүйн тула.

- Спортын мүрысөөнүүдые заншалта ёһоороо эмшэд хангаха, - гэжэ Буряад Уласай элүүрые хамгаалгын сайд Валерий Кожевников найдуулха зуураа:

- Мүн хүн зоной илангаяа олоор суглардаг газарнуудта эмшэд энэ-тэрэ юумэнэй болоо һаань, бэлэн болоод байха. Тэдэнэй мэдэлдэ ажалдань хэрэгтэй багажтай унаа байна, - гэжэ нэмээдхибэ.

- 2015 ондо Монгол орондо 25 мянган хүн корь үбшэндэ нэрбэгдээ. Тиимэ ушарһаа тэндэһээ ерэхэ айлшадта һэргылгын тарилга хүүлэхэ шухала гэжэ һануулха хэрэгтэй. Тиимэ хэмжээ абаагүй зониие хилын наана оруулаагүй һаамнай дээрэ. Мүнөө Хяагтын аймагта 5 хүн, Улаан-Үдэ хотодо 3 хүн иимэ үбшэндэ дайруулаад байна. Тэрэнэй эшэ үндэһэниинь Монголдо байна гэжэ элирээ.

- Теэд 3, 5 хүнһөө боложо, иимэ аягүй дурадхал монголшуудтаа оруулаа һаамнай, тэдэмнай “Алтарганада” ерэхэгүйл! – гэжэ Вячеслав Владимирович таһа дүүрэбэ.

- Үгы, теэд, энэтнай аягүй юумэ бэшэл. Бүхэдэлхэйн элүүрые хамгаалгын байгуулга мүнөө Монгол орондо ороод, корь үбшэнтэй тэмсэжэ байна. Энэ жэлэй эхилһэнһээ хойшо 6 мянган монголшууд үбшэлөөд байна. Эртээнһээ хэлээ һаатнай, хэншье гайхахагүйл, - гэхэдэнь, - Тиимэ дурадхал оруулаа юм һаа, болгоомжотойгоор, аргыень олоод, дамжуулаа һаа, дамжуулха. Зүгөөр албан ёһоной хэмжээн дээрэ тэрэниие гаргажа болохогүй, - гээд, Буряадай Толгойлогшо һэргылбэ.

- “Алтарганын” үедэ һонин һонин хэмжээ ябуулганууд болохо юм байна гэжэ мэдэжэ абабабди. Һонин, һонин репортажуудые ганса Буряадай бэшэ, гүрэнэймнай телеканалнууд харуулха юм гү? – гэжэ Вячеслав Владимирович мэдээсэлэй хорооной хүтэлбэрилэгшын орлогшо Ирина Владимировна Смолягһаа сэхэ руунь асууба:

- Харуулха. Энээн тухай хэлсээн Буряадай гүрэнэй телерадиокомпанитай баталагданхай. Гадна нээлгэ, хаалгын баяр ёһололые Буряадай түүхэдэ анха түрүүшынхиеэ Буряадаймнай гурбан телеканал харуулха байна – Буряадай гүрэнэй телерадиокомпани, “Ариг Ус” телерадиокомпани, “Мир-Бурятия” телеканал.

- “Алтарганадамнай” ерэһэн айлшад, манай эндэхишье журналистнууд Бүгэдэ буряадуудай найр наадан тухай олон һонин фильмүүдые, хөөрөөнүүдые, репортажуудые бүтээхэ байна. Тэдэнэй хүдэлмэри сэгнэһэн конкурс түсэблэгдэнхэй гү? – гэжэ сэхэ асуухадань, Ирина Владимировна:

- “Алтан саг” байна, - гэбэ.

- Үгы, амяараа конкурс тухай хэлэнэб.

- Бодожо үзэхэбди, - гэжэ харюусаба

- Энэ уулзалгынгаа эсэстэ би хүдөө нютагуудай захиргаанай толгойлогшонорто хандаха байнаб. Буряад хубсаһаяа үмдөөд, мүн бэеэ бэелээд, мүхэреэн шарайгаа шарайлаад, аймагаа түлөөлжэ, зонойнгоо урда гараха ёһотой бшибыт даа. Хүн зон гээшэ таниие улаан нюураартнай таниха эрхэтэй ха юм. Бултадаа заабол эдэбхитэй “Алтарганада” хабаадагты! – гэжэ Буряад Уласай Толгойлогшо Вячеслав Владимирович Наговицын бүгэдэниие уряалба.