​Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайн тухай 21-дэхи зуун жэлэй Буряадай түрүүшын фильм дэмжэлгын нигүүлэсхы концерт үнгэрхэ

Байгша оной июниин 15-да үдэшын 18 сагһаа П.И. Чайковскиин нэрэмжэтэ искусствын колледжын дэргэдэ “Сибириин сэрэгшэдтэ - баяр хүргэе” гэһэн нигүүлэсхы концерт-марафон үнгэрхэ юм. Энэ хэмжээндэ Буряадаймнай “гурбан дангинанар”: Елена Борохитова, Дулма Сунрапова, Дарима Цырендондопова, Валико Гаспарян, Лудуп Очиров, Ирина Шагдурова, Эрдэни Батсух, “Лаккитон” бүлгэм, Г.Цыдынжаповай нэрэмжэтэ Буряадай оперо болон баледэй артистнар: Елена Мохосова, Мэргэн Санданов, Александр Саможапов, Виктор Лубсанов, Дугар Бадмажапов, “Байгал” театрай солистка Сыдып Банчикова гэгшэд хабаадаха юм. Мүн өөһэдынгөө хубитаяа залуу гйүсэдхэгшэд: Алагуй, Солбон Доржиев, Галсан-Нимын Гандик, Вера Шобосоева, Еши Дармахеев болон Искусствын колледжын оюутад оруулха юм.

Л.П.Сахьянова болон П.Т. Абашеев хоёрой нэрэмжэтэ Хореографическа колледжын оюутад, “Угол зрения” гэһэн мүнөө үеын хатарай бүлгэм, “Капучино” гэһэн хатарай бүлэг, “Каскад” гэһэн мүнөө үеын хатарай жэшээтэ ансамбль, “RnB” гэһэн мүнөө үеын хатарай ансамбль гээд, гоё һайхан хатар наадаяа дэлгэхэ.

Энэ хэмжээ ябуулгын гол үүргэ хадаа найруулагша Солбон Лыгденовэй уран һайханай арадай фильм байгуулгые дэмжэлтэдэ энэ нигүүлэсхы хэмжээндэ туһа олгуулха зэргэтэй.

Энэ фильм байгуулха үүсхэл Федерациин Соведтэ, Орос Уласай Оборонын яаманда, Буряад Уласай, Эрхүү можын болон Үбэр-Байгалай хизаарай Засагай газарнуудта дэмжэгдэнхэй.

Эсэгэ ороноо хамгаалгын дайн тухай 21-дэхи зуун жэлэй Буряадай түрүүшын фильм. Энэ фильм буулгалга Россиин Киногой жэлдэ зорюулагдаһан хэмжээндэ үнгэргэгдэнэ. Түнхэнэй аймагай нютаг зоной эблэл Солбон Лыгденовэй “321-я Сибирская” гэһэн фильм бүтээхэ хэрэгтэ бүгэдэ захиргаан, эмхи зургаануудые, албан һалбаринуудые, бүхы хүн зониие дэмжэхыень уряална. Концерт-марафондо билет абаха гэбэл, 30-62-50, 8914-835-89-01- гэһэн утаһаар хонходогты.

Ардан Ангархаев:

“321-я Сибирская» гэһэн ехэл удха шанартай фильм бүтээгдэжэ байна”

Буряадтаа мэдээжэ болоһон кино найруулагша Солбон Лыгденов “321-я Сибирская” гэһэн ажалта нэрэтэй фильм буулгалгын ехэ ажал ябуулжа байна. Нютаг хүбүүгээ дэмжэжэ, Түнхэнэй аймагайхид баһал энэ хэрэгтэ хам оролсоно. Буряадай бэлигтэй уран зохёолшон, эрдэмтэн, журналист, олон жэлдэ “Буряад үнэн” Хэблэлэй байшангай захиралаар ажаллаһан Ардан Лопсонович Ангархаев энэ буулгагдажа байһан фильмын удха шанар, үнэн бодото ушар баримталһан тухайнь тайлбарилжа үгэбэ.

- Ардан Лопсонович! Танай нютагай хүбүүн Солбон Лыгденов буряад арадта тон хабаатай удхатай фильм буулгажа байна ха юм даа. Энэ ажал тухайнь та юун гэжэ һанана гээшэбта?

- Энэ фильм хадаа эгээл мүнөө ехэл хэрэгтэй, удха шанартай үйлэ бүтээгдэжэ байна гэжэ онсолхо хэрэгтэй. Сэхыень хэлэхэдэ, һүүлэй жэлнүүдтэ Эсэгэ ороноо хамгаалгын энэ дайнай удха шанар хазагайруулагдадаг болошоод байгаа. Нёдондо ехэ ойн баяр тэмдэглэгдэжэ, энэ алдуу заһагдажа эхилээ. Манай Сибириин арад зон тэрэ ехэ тэмсэлдэ хабаадаа гэжэ уран зохёолдо, театрта болон кинобуулганда тон хэрэгтэй. Солбон Лыгденов нүхэдтэеэ хамтаржа, энэ фильм буулгахадаа, мүнөө үедэ эгээл удхатай, хэрэгтэй үйлэ гээшэ.

Манай буряад сэрэгшэд 1941 онһоо эхилжэ, Москва хотые хамгаалгын ехэ байлдаанда хабаадаа бшуу. Энэ гүнзэгы удхатай юм. Совет гүрэн нюдөө аняад лэ, Гитлертэ диилдэжэ байхадаа, улаан нюдаргаа адхаад лэ, манаа татажа, наншалдажа ябаа бэшэ, харин Сталинай ударидалга доро шадамар дайшалхы үйлэ гаргажа, Москва доро илажа гараһан байна. Манай Совет сэрэгшэд диилдэжэ байхадаа, ехэ хүндэ гээлтэнүүдые абажа, Москва хүрэтэр ерэһэн. Совет гүрэн дайнай эхилхэһээ резерв гээд, Сибириин дэбисхэртэ байгуулагдахадаа, Сибириин бүхы арадуудһаа бүридхэгдөө бшуу. Эндэ Сибириин ородууд, буряадууд, хакасууд, яхад, эвенкнүүд хэды үсөөншье һаа, булта шармайн, Сибириин дивизидэ татагдаа. Сибириин дивизиинхид Москва доторхи ехэ байлдаанда эршэм оролсожо, алдар солотой болоод, саашадаа Сталинградай байлдаанда хабаадаа.

- Сталинградай байлдаан дайнай гол үйлэ шиидхээ гэдэг бэшэ гү? Эндэ манай Сибириин дивизиин үүргэ тухай хөөрөөд үгыт.

- Тиимэ даа, Сибириин дивизиин түрүүшын шата - Москва хото хамгаалалга, хоёрдохинь - Сталинградай байлдаан болоно. Сталинград хамгаалхадаа, Москва хамгаалһандал тэмсэжэ, илалта туйлахадаа, манай Улаан сэрэг илалта туйлаха ёһотойбди гэжэ Бүхэдэлхэйдэ харуулжа шадаа. Совет засагта үшөө хүсэ шадал бии гэжэ мэдүүлжэ шадаа бшуу. Сталинград доро үнэхөөрөө ехэ дайн түрүүшынхиеэ болоол даа. Энэ байлдаанда Хоёрдохи дэлхэйн дайнай олон фронтнууд хабаадуулагдаа. Гитлершье баһал эгээл бэрхэ сэрэгүүдээ Сталинградай байлдаан руу шэглүүлээ ха юм. Гитлер противотанкова сэрэгээрээ ехэ омогорходог, бахархадаг байгаа. Яагаадшье һаа, тойроодшье гараад, Ород гүрэниие диилэхэб, механизированнэ сэрэгээрээ бута сохихоб гэжэ һанаа. Харин манай гүрэн тэрэ хатуу сагта дуталдажа, ядалдажа байгаад, артиллери, авиаци, танкнуудые бүтээжэ шадаад, Донской, Сталинградай фронтнуудые гээд, военнэ сэрэгэй түрүүшын стратегическэ ехэ операци хэжэ шадаа бшуу.

- Тэрэ хатуу байлдаануудта манай Буряад оронһоо ехэ олон зон хабаадалсаа гэжэ эли. Та өөрөө тэдэ геройнуудтай бэеэрээ уулзажа хөөрэлдэһэн, тэдээн тухай номуудыешье зохёон бэшэһэн байнат, тэдэ хэд гээшэб?

- Сибириин дивизидэ элдэб яһатан бүридхэгдөө. Интернационал – арадуудай хани барисаа харуулагдаһан байна. 1941 ондо бүридхэгдөөд, һуралсал гаража, 1942 онһоо байлдаанда ороо. Манай буряадууд үшөө эртүүр дайнда түрүүшын үдэрһөө мордоһон ааб даа. Би өөрөө амиды гэршэнүүдтэй урда урдаһаа хараад, хөөрэлдэһэн байнаб. Түрүүшын хүн – Социалис Ажалай Герой, бэлигтэй уран зохёолшон Цокто Номтоев артиллериин ехэ ноён ябаа. Олон батарейнүүдые ударидажа, Сталинград дорохи байлдаанда дайлалдажа, Илалта туйлалсаһан ахалагша лейтенант гээшэ. Тэрэ хадаа холо буудадаг артиллериие хүтэлбэрилөө. 20 км буудаха шадалтай техникэ байгаа.Тагнуул гээшэ һайн хүдэлжэ, хэды модоной зайда хаана сэрэгэй техникэ байнаб гэжэ мэдүүлхэ, хэр тэрэ артиллери зүб оноо гээшэ гү гэжэ шалгаха баһал тусхай албангууд байгаал даа. “Корректировка артиллерийского боя” гэжэ нэрлэгдэдэг. Цокто Номтоев хадаа саашаа дайлалда-дайлалдаһаар, Калининград хүрэһэн, Илалтын һүүлээр Япон дайнда хабаадаһан юм.

Цокто Номтоев буряадуудай хабаадалга тухай ехэ һонин юумэ хөөрэһэн юм.

Нэгэтэ ехэ байлдаанай забһарта гэнтэ хаанаһааб даа, буряад дуун зэдэлбэ. Дайшалхы хэдэн лини байгаа ха юм даа. Нэгэдэхи линидэ байгаад, яагаад дуулахабши даа, дары түргэн байлдаан руу орохо аргатай хүлеэжэ байна ха юм, харин гурбадахи лини тээшэ Цокто Номтоев мүлхи-мүлхиһөөр, тэрэ буряад дуушанда хүрэжэ ерээд, дээрэһээнь окоп руунь унашаба. Тэндэнь нэгэ буряад хүбүүн автомадаа урдаа барижархиһан, шанга гэгшээр буряад дуу дуулажа һууһан юм.

Удаадахи сэрэгшэ, Буда Ангархаев, манай Түнхэнэй. Олон жэлдэ Хэжэнгын аймагай нэгэдэхи секретаряар ажаллаһан, удаань Буряад Уласай хүдөө ажахын сайд ябаа, һү мяханай үйлэдбэриин таһагые даагшаар ажаллаһан юм. Буда Дабаевич хадаа Сталинградай ехэ байлдаанда баһал эрэлхэг хабаадалсаа, десантнигаар ябаа бшуу. Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнда миллион зон дайлалдажа ябаа, харин буряад зон хүнэй хойно зогсожо ябаагүй, зориг шанга ябаал даа.

Гурбадахи тэмдэглэхэ хүмни хадаа Николай Урбазаев,Гитлерэй эгээ ехэ генералые хүреэлэндэ абалсаһан хүн гээшэ. Паулюс хадаа генерал-полковник байгаа. Диилдэжэ, бэеэ тушаахагүйн тула шэн зоригыень үргэжэ, Гитлер тэрээндэ генерал-фельдмаршал гэжэ нэрэ зэргэ олгуулһан байгаа. Энэ немцүүдэй 6-дахи фронт хэдышье хүреэлэндэ абтаад байһан аад, Сталинград доро ехэ шанга дайлалдажал байһан юм. “План Барбаросса” зохёоһон тон ехэ бэлигтэй генералые манай буряад хүбүүн хүреэлэндэ абалсаһан ха юм.

Энэ гурбан хүниие дурсахадаа, үшөө хэды олон манай буряад яһатан энэ аймшагтай байлдаанда хабаадаа гээшэб гэжэ тэмдэглэмээр.

- Мүнөө энэ фильмын бэлэдхэлэй ажал түлэг дундаа. Та өөрөө ажалта буулгабаринуудыень хараа, үзөө гээшэ гүт? Тан шэнги түүхэ һайн мэдэхэ хүнэй сэгнэн харахада, хэр байна гээшэб?

- Нэгэ бага хэһэг харааб. Киногой аргаар шадамараар харуулна. Буряад зон хэдышье бэрхэ ябадаг аад, хэлэндэмнай буряад акцент гэжэ байгаа. Буряад хүнэй ухаан бодол ородуудта орходоо ондоо, немецүүдһээ бүришье ондоо ааб даа. Үндэһэн янзаар хөөрэлдэжэ, шадамар бэрхээр харуулнал даа. Солбон Лыгденов хадаа ехэ режиссёрнуудтай ажаллаһан, ехын газараар ябаһан хүн ха юм даа. Буряад зоной Хоёрдохи дэлхэйн дайнда хабаадалга тухай хөөрэхэ гээшэ зүрхэтэй, бэлигтэй хүнэй ябадал ха юм. Буряад зон гээшэ Бүхэдэлхэйн ажал ябуулгануудта хабаадаха аргагүй бага арад ха юмбибди даа. Зүгөөр, Эсэгэ ороноо хамгаалгын, Дэлхэйн хоёрдохи дайнда буряад зон тон ехэ бэрхээр бэеэ харуулжа гараһан гээшэ.

Дэлхэйн хоёрдохи дайн гэжэ тэмдэглэдэгшье һаа, сэхыень хэлэхэдэ, энэ дайн бүхэдэлхэйн нэгэдэхи дайн гээшэл даа. Юуб гэхэдэ, Бүхэдэлхэйн нэгэдэхи дайнда Европын лэ гүрэнүүд хабаадаа ха юм. Харин 1941 оной дайнда, Япон дайнда гээд, бүхы дэлхэй, Европо, Ази хабаадуулагдаа.

Кино табиха гэжэ ехэ хүндэ асуудал урдаа табяад байна. Киногой арга ондоо ха юм даа. “А зори здесь тихие” гэжэ кино дахин табигдаа. Түрүүшын найруулга - гайхамшаг лэ ажал ха юм даа. Теэд мүнөө шэнээр, ондоо хэлээр табигдадаг болоо. Сагшье ондоо, бидэшье ондоо болообди. Харин буряад арадайнгаа болон бусад Сибириин арадуудай Агууехэ байлдаануудта эрэлхэг хабаадалсаһан тухай үнэн хөөрөө харуулжа байһан хүнүүдые дэмжэхэл хэрэгтэй. Тиимэһээ бүгэдөөрөө бэлдэлгын, мүнгэн зөөриин, мэдээсэлэй талаар ажалдань хамһалсаха, бүтээһэн кинофильм бултаараа хараха ёһотойбди.