​Үнгэрһэн сагай аялга дуунууд

Манай уншагша Сэсэг Гармаева урдын сагай элдэб дуунуудые суглуулжа, бэшэжэ ябадаг байгаа. Мүнөө энэ хуудаһанда Буряад һайхан оронойнгоо ажаһуудалай алишье үе сагта хүн зоной дуулалдажа байһан дуунуудые эльгээгээ. Буряад дуунууд хадаа буряад хүнэй сэдьхэлэй байдал, һанал бодол, энэ тэрэ түүхэтэ үйлэ хэрэгүүдтэ мэдүүлһэн хандаса харуулдаг гээшэ. Сэсэг Далаевнагай суглуулбари, ажаглалтанууд энэ доро үгтэнэ.

Дуун – сэдьхэлэй байдал

Саг сагаараа, сахилза хүхөөрөө байдаггүй гэжэ сагай эрьесэ мэтэ дуунуудшье ажабайдалай элдэб хубилалтануудые харуулдаг гээшэ.

Аглаг тэнюун Буряад оронойнгоо гоё һайхан байгаали магтан дуулаһан дуунуудые һанан бэшэхын урда тээ Цэдэн Галсановай нэгэ поэмын хэһэг табиһуу:

Үргэн уужам орондом

Үндэр хангил уула бии.

Бүргэд шубуун тэрээндэм

Дүүлин ниидэжэ шададаггүй.

Огторгойе хадхама

Орой орьёл шобхоорынь,

Саһа мүндэр адхама

Шуурган һалхин шуухирдаг.

Хүдэн үүлэн хүхэндэнь

Хөөрэжэ бирадаггүй.

Хүлэр һиихэ шэхэндэнь

Хүрэжэ шададаггүй.

Буряад арад энээндэм

Мүнхэ һаридаг нэрэ үгөө.

Үргэн уужам орондом

Оёор үгы гүнзэгы бии.

Уһан арюун тэрээндэм

Орожо хүрэхэ загаһангүй.

Үльгэр таабари оёорынь

Үнтэй зүйлөөр элбэг лэ.

Һэжүүр долгин хоёрынь

Һэжэжэ онгосые найгуулдаг.

Буряад арад энээндэм

Байгал далай нэрэ үгөө.

Манай эрдэни зэндэмэни болохо арюун Байгал далай тухай урданай дуун:

Эрдэниин шулуундал ханхинаһан,

Эбхэлэн торгондол намилзаһан,

Номиндол ногоохон долгинууд

Налуухан эрьедээ ялалзана.

Шүрэ номин шэнгихэн

Шулуугаа эрьедээ орхижо,

Сэгээн сагаан долгинууд

Сэнхир далайдаа бусашана.

Хотогор зайдан онгосодо

Хоёр залуушуул һубаришана.

Долгиндо үлгыдүүлэн бүмбэлзэн,

Эрьеһээ холодожо ябашана.

Бархан уула

Бархан уул, Бархан уул уняартана.

Байгалайм долгиной түшэг юм.

Баян гол, Баян гол гэлсээлта

Баргажан нютагайм шэмэг юм.

Унаган унаган гүйгөөшөөрөө

Ургатай адуушан тэгэлүүлнэ.

Хонишон, хонишон Ханда өөрөө

Хонидоо хурьгатайнь хуряана.

Сэлгеэхэн Сэлэнгэ

Сэлгеэхэн Сэлэнгэ долгилжол байн,

Сэсэгүүд эрьеыень шэмэнхэйл даа.

Сэдьхэлтэй гансамни дуулажал байн,

Сээжэндэм шэнхинэн оронхойл даа.

Урасхал Сэлэнгэ долгилжол байн,

Ургынууд эрьеыень шэмэнхэйл даа.

Ушаран гансамни дуулажа байн,

Ухаандам ханхинан оронхойл даа.

Бурьялдаг Сэлэнгэ долгилжол байн,

Байгалхан далайдаа зоринхойл даа.

Баталсан гансам дуулажал байн

Военнэл сургуулиһаа мэндэтэйн хай.

Гушаад гаран онуудта түрэл нютагуудтамнай колхоз, совхозууд тогтожо, тала дайдаарнай тракторай дуун, таряанай долгин эбхэрэн ерээ.

Трактористын дуун

Трактор агтым аялга

Талын хүрьһые булгинуулна.

Тангил гансым аялга

Минии зүрхые долгилуулна.

Трактор хүлэг моримни,

Таняаб шинии техникые,

Тангил гансахан амарагни

Таагааб даа, шиниингээ дуратайе.

Мүн гушаад гаран ондо Буряадтамнай завод, фабриканууд баригдажа эхилһэн байгаа. Энээн тухай дуун.

Уулын хормой тужа зэдэлгэн,

Ургажа гараа манай гигант.

Улаан-Үдым залган гоёор

Омогойм шэмэг боложо хүнхинөө.

Дабталга: Ирагуу нүхэдүүд,

Илалтын дуунуудые дуулая.

Паровоз, вагон бүтөөн гаргадаг

Буряадай гигантые магтая.

Молотовско түмэр харгыгаар

Мундуугаар Байгал тойрон гүйһэн,

Энэ паровоз, тэрэ вагон, 

Энэ бүхы арадайм завод. 

Вячеслав Михайлович Молотов - олон жэлдэ СССР гүрэнэй гадаадын хэрэгүүдэй дарга байһан.

1936 ондо табан залуу, комсомол басагад санаар Москва зорижо ошоһон, тэдэнэй шэн зоригто аяншалга тухай нэгэ хэһэг:

Талын саһые зурыһан,

Холын замые зориһон,

Буряад нютагайм басагад-

Хорёод оной комсомолшууд.

Табан таанараа магтанаб,

Хабан соохоноо дууланаб.

Эсэгэ ороноо хамгаалгын дайнай үеын дуунуудһаа

Бэшэгээ бэшэхэдээ иигэжэл бэшэнэ,

Бэеэрээ бусатарни хүлеэн байгаарай.

Бэеэрээ бусатаршни хүлеэн байхаб даа,

Бандидые даралсаад, герой болоорой!

Намдал бэшэхэдээ иигэжэл бэшэнэ,

Нютагаа бусатарни хүлеэн байгаарай.

Нютагаа бусатаршни

хүлеэн байхаб даа,

Немецые даралсаад, герой болоорой!

Советскэ Союзай Герой, снайпер (мэргэн буудагша) Жамбал Тулаев тухай дуун:

Гушанхан гурбан мундаргын

Гуулгаахан аршаанһаа түрөөлшэ.

Эдирхэн наһаяа хүсэжэ,

Эрынгээ эрхимынь болоолши.

Дабталга:

Арюун мэргэн Буряадтам

Алтан одон яларба.

Агууехэ байлдаанда

Жамбал Баатар тодорбо.

Немецкэ хоротон дайсаниие

Нэжээдээр, хошоодоор хюдаалши.

Нэрынгээ хурсахан мэргэндэ

Нангинхан үһөөгөө абаалши.

***

Берлинһээ экспрессээр шэнхинүүлээд,

Буряадхан-Монголдоо ерэбэлби.

Бузархан дайсанаа даражархёод,

Бусажал шамхандаа ерэбэлби.

Москваһаа экспрессээр шэнхинүүлээд,

Монголхон-Буряадтаа ерэбэлби.

Муухайхан дайсанаа даражархёод,

Мэндэхэн шамхандаа бусабалби.

Дайнай һүүлээрхи дуунууд

Дайн дүүрэжэ, залуу хүбүүд нютаг ороноо бусажа, түрэ нара наададаг, залуу гэр бүлэнүүдэй бии боложо байһан үеын дуунууд.

Хадынгаа оройгоор манараад байн,

Харалган бороониинь орогшо аа гү?

Харахан зүрхэм баясаад байн,

Ханилһан гансатай бологшо аа гүб?

Уулынгаа оройгоор манараад байн,

Уһанхан бороониинь орогшо аа гү?

Улаанхан зүрхэм баясаад байн,

Ушарһан гансатай бологшо аа гү?

***

Төөнтэйхэн хүринөөрөө

Түрын газар зориё.

Түрын түрүү таанарта

Төөлэйн зугаа бария.

Хатартайхан хүринөөрөө

Хуримай газар зориё.

Худын түрүү таанартаа

Хониной төөлэй бария.