​"Алтарганада" бэлэдхэл эршэдэнхэй

Бүгэдэ буряадуудай уласхоорондын “Алтаргана” наадан мүнөө жэлэй эгээл гүнзэгы удха шанартай хэмжээн болохо ёһотой. Мүнөө энэ харюусалгата хэмжээ ябуулгада бүхы Буряад орон эршэм бэлдэжэ байна. Энээн тухай заншалта брифинг дээрэ Буряад Уласай Засагай газарай түлөөлэгшэд хөөрэбэ.

Угайнгаа һабагша оложо магад

“Би - буряадби” гэһэн һонин проект Павел Сахияев һанамжалаа. Үшөө нёдондо энэ залуу хүбүүн хүн бүхэнэй өөрынгөө уг тухай хөөрэхэ хуудаһа нээжэ, тэрээгээр хүн зон урдын үедэ хахасаһан уг гарбалайнгаа үри һаданарые олохо аргатай байгаа.

- Энэ сүлжээ холбооной хуудаһаар аха дүүнэрэй түрэл гаралые түргэн мүрөөр бэдэрхэ аргатай, уг гарбалаа бэшэхэдээ, туһа абажа болохо. Угайнгаа бэшэг мэдэхэеэ һанабал, ямар нэгэ түүхэтэ архив руу хандаха бэшэ, мэдээсэлэй сүлжээ холбоон руу табихадань, бүмбэрсэг дэлхэйн алишье талаһаа түрэл гарал тухай мэдээсэл эли гаража ерэхэ, - гэжэ Павел тайлбарилба.

Мүнөө үеын түргэн эршэм байдалай юрьеэн соо өөрынгөө арадай заншалта соёл, ёһо заншал мэдэжэ ябаха шухала. Юуб гэхэдэ, угайнгаа модо үндэһэнһөөнь мэдэжэ, угаа уһанда хаянгүй ябаха гээшэ буряад зоной гол үүргэ бшуу. Угаа мэдэхэдээ, элдэб үргэл, мүргэл бүтээхэдэшье шухала.

Эрдэмтэ – шалгагшадай тодорхойлһоор, энэ сүлжээ холбооной хуудаһан эрдэм шэнжэлэлгын талаар ехэ һонирхолтой зүйл гээшэ. Монгол, Хитад оронууд руу нүүжэ ошоһон буряад арадай бүрин тоо мүнөө болотороо эли бэшэ. 20-дохи зуун жэлэй 30-аад онуудай үйлэ хэрэгүүүд ха юм даа. Иимэ приложени-хуудаһан буряад арад зоной ондоо гүрэн руу нүүжэ ошоһон бодото түүхын баримта боложо үгэхэ.

“Алтарганын” ехэ нааданай үедэ мэдээсэлэй киоскнууд ажаллаха, тэндэ хүн бүхэн өөрынгөө мэдээсэлнүүдые орхихо аргатай.

Павел Сахияевай саашанхи ажалайнь түсэб гэхэдэ, Буряад арадай үндэһэн угай һарбаалжа зохёохо ажал бүтээхэ. Энэ приложени-хуудаһан хүсэндөө орожо эхилээд, хүн бүхэн өөрынгөө гар утаһанда ямаршье түлбэригүйгөөр шэнгүүлжэ абаха аргатай болоно.

Нюуса үйлэтэй үльгэр домогто һүлдэ

“Алтаргана” наадаяа манай Буряад ороной эмхидхэгшэд бүгэдэндэ һонирхолтойгоор үнгэргэхые оролдоно. Гурбан үдэрэй туршада бүхы буряад арадай соёлой амжалта, хүгжэлтэ үзэхэ, хараха болоно. “Алтарганын” нээлгэн, хаалганай наадануудта 3 мянгаад хүн хабаадуулагдаха. Эгээл түрүүшын наадан “Цам” хатарые үндэһэлһэн зүүн зүгэй багуудай хатар бүгэдэндэ “Алтарганын” үедэ боложо байһан үйлэ нааданай гол тайлбари боложо үгэнэ. Баг үмдөөд байхадаа, ямар нэгэ гайхамшаг, һонин нюуса үйлэ бүтээжэ, үльгэр домогто хөөрөө дэлгэжэ байһандал үзэгдэдэг. Иимэл гүб даа, манай зүүн зүгэй арадуудай заншалта ажаһуудал, юрын байдал, үльгэр домог, юрын ухаанай дары ойлгомоор бэшэ, ухаагаа нилээн гүйлгэжэ, нюуса тобшо шэнжэлжэ, таажа ойлгохоор мэдээсэлтэй холбоотой.

Соёлой яаманай искусствын, арадай уран урлалай болон һуралсалай таһагые даагша Татьяна Дугарова эди шэдитэ үзэмжэ нааданууд тухай хөөрэбэ.

- Үнэхөөрөө “Алтарганын” гурбан үдэрэй туршада бүхы болоһон хэмжээнүүдые үзэжэ үрдихөөр бэшэ, тиимэһээ Ехэ нааданай түгэсхэлдэ видеобуулгабари табигдаха. Тэрээндэ бүхы болоһон хэмжээнүүд тухай хөөрэгдэжэ, һонин ушарнууд харуулагдаха. Тиигэжэ “Алтарганын” үдэр бүриин ажаглалта дүн боложо, харагшадай һонорто табигдаха.

Фильмнүүд – “Алтарганын” харалганда

Буряад арадай заншалта үйлэ хэрэгүүдтэ кино буулгабари ороошьегүй һаа, буряад соёл, ажамидарал харуулһан уран һайханай болон баримтата фильмнүүд “Алтарганын” мүрысөөнүүдэй дунда өөрынгөө һуурияа бата бүхөөр олонхой.

Июлиин 1, 2 үдэрнүүдтэ 2014-2016 онуудта мүндэлһэн кинофильмнүүд Улаан-Үдын “Пионер” гэһэн түбтэ харуулагдаха. Фестивалиин харалганда бүхыдөө 17 фильмүүд харуулагдаха, тэдэнэй зургааниинь манай Буряад орондо бүтээгдөө. “Минии Буряад, Шэнэхээн” гэһэн баримтата фильм соо тоонто нютагһаа холо ажамидарһан арад тухай хөөрэгдэнэ. “Хамба ламын нангин замаар” гэһэн фильм соо (найруулагша Николай Цыремпилов) Бандида-Хамба ламанарай хубилгаануудай дамжуулагдаһан угай утаһан тухай харуулагдана. Энэ баримтата фильм Улаан-Үдэдэ, Буряад ороной аймагуудаар, Москва, Санкт-Петербург хотонуудта буулгагдаа.

“Сэлэнгын газар тухай домогууд”, “Эдир Будамшуу”, “Сагаалган” болон “Талын наадан” гэһэн фильмнүүд харуулагдаха.

Үбэр-Байгалай хизаарһаа дүрбэн фильмнүүд эльгээгдээ, тэдэнэй хоёрынь “Зуун найман үгэ”, “Нюуса” гээд, уран һайханай шэглэлэй. Эрхүү можоһоо “Шэнэхээнэй хатан”, “Байгалай урдахи буряадуудай соёл, заншал” гэһэн хоёр баримтата фильм бэлдэгдээ. Шэнэхээнһээ “Найман сара” гэһэн фильм табигдаба. Монголой буряадууд “Табилан” гэһэн фильм соо Ваанчиг гэжэ буряадай шэрүүхэн хуби заяан тухай хөөрэнэ.

Фильмнүүдэй харалганай үедэ Хитадай “Шонын сүлдэ” Монголой “Мойлхон” гэһэн хоёр фильм юрэ жэшээ болгогдон харуулагдаха.

“Шонын сүлдэ” хадаа хитад уран зохёолшо Цзян Жунай романаар табигданхай. Эндэ Чен гэжэ Бээжэн хотын залуу оюутан Дотор-Монгол ерээд, малша арадые үзэг бэшэгтэ һургахые оролдоно. Тиигэһээр өөрөөшье мэдэнгүй, Эхэ байгаалитай нангин холбоотойгоор, Хүхэ мүнхэ Тэнгэридээ этигэн ажаһууха эрдэм өөрөө шудалжа эхилнэ.

“Мойлхон”- (Мойһон) гэжэ монгол Энхтайбанай найруулагшын фильм Баярмаа Дугар хоёрой инаг дуран тухай хөөрэнэ. СССР гүрэнэй хара хирээгэй түрүүшын хаагалаанай һүрөөтэ хамалганай үедэ эдэ хоёр инагууд ой тайга руу тэрьелэн ошожо байһаар, хүбүүгээ мүндэлнэ. Гэбэшье, засаг түрэдэ баригдажа, Дугар хүбүүн саазалуулагдана. Энэ фильм 2008 ондо Мумбайда “Третий глаз Азии” гэһэн 7-дохи фестивалиин тусхай шанда хүртэһэн юм. Мүнөө жэл энэ фильм Америкын Баффоло хотодо үнгэрһэн кинофестивальда 320 фильмүүд сооһоо 14-дэхи һуури эзэлээд, эрхимүүдэй тоодо тэмдэглүүлэгдээ. Мүн Азиин киногой алтан жаса руу оруулагдаа.

Буряад Уласай Засагай газарта үнгэрдэг брифинг дээрэ Буряадай мэдээжэ найруулагша Баярма Жалцанова олондо мэдээсэл тараадаг сурбалжалагшадта хандажа, “Алтаргана” нааданда ондоо нютагуудһаа ерэһэн буряад угсаатан түүхэтэ угайнгаа тоонто нютаг бусажа ерэнэ гээшэ гэжэ хүн зондо дамжуулхыемнай мэдүүлбэ. Тиимэһээ тэдэ айлшадта “Алтаргана” наадан өөрын ехэ гүнзэгы удхатай. Манай гүрэнэйхидтэ энэ Наадан нэгэ ехэ мүрысөөн мэтээр үзэгдэхэ бэшэ, харин хүндэтэ айлшадаа үндэр хэмжээндэ угтажа, нимгэн һайхан хандаса үзүүлхэ шухала бшуу.