​Гэсэрэй харгыгаар

Бүхэдэлхэйн Бүгэдэ буряадуудай «Алтаргана» нааданиие угтуулан, Буряад Уластамнай хэдэн олон хэмжээ ябуулганууд боложо байна. Эндэ монгол арадууд, буддын шажан болон Түбэдые шэнжэлэлгын институдта июниин 24-дэ үнгэрһэн «Азиин арадуудай буддын ба харын шажанда Гэсэрые шүтэлгэ» гэһэн уласхоорондын эрдэм шэнжэлэлгын семинар оролсоно.

Буряад арадай захата үльгэр «Гэсэрые» шэнжэлэлгэ хэтэдээ олоной анхарал татажа байха. Юундэб гэхэдэ, «Гэсэр» ганса Буряадта, Монголдо бэшэ, харин олон тоото арадуудай дунда дэлгэрэнхэй. «Абай Гэсэр Могучий» гэһэн ном соогоо мэдээжэ аман зохёол шэнжэлэгшэ, Россиин Гүрэнэй шангай лауреат М.И. Тулохонов иигэжэ тэмдэглэнэ: «Суута «Гэсэр» гэһэн хүшөөмнай Түб Азида ородог Буряад, Монгол, Хальмаг, Түбэд, Пакистан, Непал гэхэ мэтэ олон арадуудта бии юм. Эгээл олон түлэбүүдынь Түбэдтэ олдоһон байна». Энээн тухай монгол академик Ц. Дамдинсүрэн мүн лэ тэмдэглэхэдээ, «ой модото Ганга мүрэнһөө хүйтэн Амар, нарата Хуанхэһээ бүрхэг Ленэ мүрэн хүрэтэр» Гэсэр баатар тухай үльгэр таранхай юм гэжэ бэшэһэн байдаг.

Буряадай эрдэмэй түбтэ үнгэрэгшэ энэ семинарта «Гэсэрые» шэнжэлэгшэ ехэ олон эрдэмтэд хабаадаһан байна. Эндэ түбэдэй ньингма һургуулиин Рипа шэглэлэй ударидагша Гетрул Джигме Римбүүшэ үшөө хоёр түлөөлэгшэ ламанартай Энэдхэг оронһоо морилжо буугаа. Ахын дасанай шэрээтэ лама Норбо Аюшеев семинар нээжэ, Гетрул Джигме Римбүүшын намтартай танилсуулаа, ямар ушараар эдэ айлшад Буряад орондо ерээб гэжэ хөөрэжэ үгэһэн байна. Энэ багшаяа дахажа, үшөө 35 шабинарынь ерэлсээ. Тэдэ арбаад хоногой туршада Ахын аймагаар Гэсэр баатартай холбоотой газарнуудаар аяншалһан байна. Аяншалгынгаа дүн болгожо, Буряадай эрдэмтэдээр уулзажа, хамта энэ семинар эмхидхээ гээшэ.

Автор: Елена Дамдинова
Описание: Гетрул Джигме Римбүүшэ

Гетрул Джигме Римбүүшэ «Ньигма ёһодо Рипын шэглэл ба Намка Дриме Рабджама Римбүүшын Гэсэрэй һургаалида Шэнэ Баялигууд» (Линия Рипа в традиции ньигма и Новые Сокровища учений Гесара – терма Его преосвященства Намка Дриме Рабджама Римпоче) гэһэн сэдэбээр элидхэл хэбэ. Элидхэлэй һүүлдэ Римбүүшэдэ олон асуудалнууд табигдажа, ехэ һонин хөөрэлдөөн болоһон байна.

Саашань Буряадай эрдэмтэд: хэлэ бэшэгэй эрдэмэй докторнууд Б.С. Дугаров «Гэсэрэй шүтөөн тухай», Е.О. Хундаева «Хуушан монгол бэшэгтэ Гэсэрэй номой хэблэл», хэлэ бэшэгэй эрдэмэй кандидат Д.А. Бурчина «Эхирид-булагадай «Гэсэр» үльгэр тухай»; түүхын эрдэмэй докторнууд: Н.В. Абаев «Рипын ёһололоор тюрк-монголнуудай ажабайдалда шарын ба харын мүргэлнүүдэй нэгэдэл», Л.Л. Абаева «Монгол арадуудай соёлдо Гэсэрэй һуури», Ц.П. Ванчикова «Монгол хэлэн дээрэ үгтэһэн текстнүүдээр Гэсэрые шүтэлгэ тухай», түүхын эрдэмэй кандидат Ч.Ц. Цыренов «Гэсэр» үльгэр бахитад хэлэн дээрэ үльгэрые оршуулһан түүхэ», гүн ухаанай доктор И.С. Урбанаева «Гэсэр, Чингис хаан болон Үбэр Азида Тэнгэриин Хүбүүе шүтэлгэ» гэһэн сэдэбүүдээр элидхэлнүүдые хэһэн байна. Тиихэдэ Австралиин Канберрэхотоһоо ерэһэн айлшан Джонатан Ратклифф «Гэсэрэй политическэ түүхэ» гэһэн ехэ һонин элидхэл хэжэ, шагнагшадые һонирхуулаа. Семинарай түгэсхэлдэ «Буряад ороной нангин газарнууд» гэжэ циклһээ Гэсэр тухай видеофильм дурадхагдаһан байна.

Гэсэрэй һургаал даган

Гетрул Джигме Римбүүшэ 1970 ондо октябриин 15-да Энэдхэг орондо түрэһэн намтартай. Эсэгэнь Намка Дриме Рабджама Римбүүшэ суутай Рипа һургуулиин үндэһэ һуури табигша, Гэсэрэй номой һургаал нээһэн хүн юм. Эхэнь Кандро Чиме Долкар бутан гарбалтай, үндэр мүргэлтэй эхэнэр байһан байна. Тиимэһээ Гетрул Джигме Римбүүшэ хоёр ехэ һургаал, номтой уг гарбалтанай үри болоно гээшэ. Хэды дахин түрэлөө уриланхай, энэ наһандань гурбатай байхадань танижа, табатайдань Ригон Тхубтен Миндроллингын дасанда шэрээдэ һуулгаһан түүхэтэй. Тииһээр хатуу хүлгөөтэ сагай ерэхэдэ, найматайдаа Дарджелинг хотын юрын һургуулида орожо һураа. Тэндэ Энэдхэг гүрэнһөө ондоо гүрэн түрэнүүдые мэдэхэ боложо, англи хэлэ шудалжа, мүнөө үеын байдалтай танилсаһан байна. Энэ сагаа Гетрул Джигме Римбүүшэ юрын хүн боложо, бэшэ хүүгэдээр адли байдалда ажамидарһандаа, аргагүй ехэ ажабайдалай дүй дүршэлтэй болоһондоо ехэ сэгнэдэг, дулаанаар дурсадаг юм байна. Арбан долоотойдоо һургуулияа дүүргээд, һөөргөө бусажа, шажанайнгаа һургуули дээшэлүүлжэ, 1993 ондо шажантанай докторой зиндаада хүртэһэн юм.Тэрэ гэһээр нигүүлэсхы сэдьхэл даган, хүн зондо туһалха хэрэгтэ ниитын ажалнуудта эдэбхитэйгээр хабаададаг болоо. Үншэн үхибүүдтэ, үтэлһэн, үгытэй зондо эмшэлгын, аргын хэмжээнүүдтэ ехээр туһа хүргэдэг байна. Энэдхэгтэ ариг сэбэр ууха уһанай хомор һэн тула «Сэбэр уһан» гэһэн түсэл эмхидхэжэ, Далай ламын һайшаалда хүртөө һэн. Буддын шажанай һургаал заабаринуудые зондо дамжуулжа, Швейцари, Франци, Люксембург, Испани, Германи, Япон, Украина гүрэнүүдээр түбүүдые нээһэн, Непал ба Энэдхэгтэ Рипын дасангуудые эрхилдэг габьяатай. Дэлхэй дээрэ 6000 гаран һурагшадтай юм. «Рипа» гэһэн үгэ хоёр хубиһаа бүридэнэ. Ри – хада, уула, Па – хада, уулада амидардаг гэһэн удхатай юм.

Эгээл түрүүшынхиеэ Гетрул Джигме Римбүүшэ Росси гүрэн 2008 ондо ерэһэн байна. Тэрэ гэһээр саг үргэлжэ ерэжэ, шабинартаяа уулзалгануудые үнгэргэжэ байдаг болонхой. Москва хотодо энэ хүнэй һургуули 800 гаран хүн гараһан гэжэ хэлэгдэнэ. Тиин мүнөө Гетрул Джигме Римбүүшэ шабинартаяа Ахын дасанай шэрээтэ Норбо лама, жоодшо Арга лама хоёрой үүсхэлээр уригдажа, Буряад орондо ерэбэ гээшэ. Тэрээнтэй хамта Россиин олон хотонуудһаа үшөө 35 шабинарынь дахалсажа ерэһэн байна. Гэсэрэй баатарай домогтой нягта холбоотой хада уулата Аха нютагаар аяншалхадаа, олон үзэсхэлэнтэ һайхан Хаан уула, Гэсэрэй дасан гэхэ мэтэ газарнуудаар сан табижа, мүргэл, уншалгануудые гүйсэдхөө. Һүүлээрнь Ахын дасанда морин дээрэ Гэсэрэй дүрсэтэй уран бүтээл бэлэглэһэн байна.

Үнгэрэгшэ семинарай һүүлээр Римбүүшэ бүхы делегацитаяа Ивалгын аймагта оршодог Гэсэрэй буусада ошожо мүргөө. Һүүлээрнь Загарайн аймагта Асагадай дасанда, Хоридо – Анаагай дасанда, Яруунада – Зандан Жууда, Хэжэнгэдэ – Джарун Хашорой субаргада мүргөөд бусаха юм.

«Буряад арадай ёһо заншалнууд һонирхол татадаг»

Энэ семинарай үшөө нэгэ айлшан, Австралиин Үндэһэтэнэй университедэй монгол арадуудые шэнжэлэлгын институдай докторант Джонатан Ратклифф Улаан-Үдэ хото ерэһээр, хорёод хоножо байна. Энэ хүн арбаад гаран жэлэй туршада Гэсэрэй сэдэбээр һонирходог юм. Тиимэһээ мүнөө монгол арадууд, буддын шажан болон Түбэдые шэнжэлэлгын институдай аман зохёолой таһагай эрдэмтэдээр уулзажа, шэнжэлэлгэеэ үргэлжэлүүлнэ. Эрдэмэй түбэй номой санда болон дурна зүгэй гар бэшэгүүдэй болон барай түбтэ(ЦВРК) хомор, сэнтэй номуудые үзэнэ. Буряадуудай соёл, ёһо гуримтай танилсана. Тэрэниие аман зохёолой таһагай мэргэжэлтэн, хэлэ бэшэгэй эрдэмэй кандидат И.Н. Именохоева хотодо байһан сагтань хамта ябалсана, туһалалсана. Джонатан Ратклифф монгол хэлэн дээрэ ехэ һайнаар зугаалдаг юм. Тиимэһээ буряадааршье бага сага дуугаралсаха аргатай. Бидэ семинарай үедэ энэ эрдэмтэнтэй уулзажа, нэгэ хэды асуудал табиһан байнаб

- Джонатан, өөр тухайгаа богонихоноор хөөрэжэ үгыт.

- Би Виктория штадта түрэһэн хүнби. Нэгэ багахан нютаг байха. Нэрыень буряад болгобол, «Улаан эрье» гэжэ нэрэтэй юм. Жаа байхаһаа номуудые уншаха дуратай, түүхээр һонирходог һэнби. Арбан дүрбэтэйдөө хүгжэм дуугааршье һамаараад үзөөб.

- Хайшан гээд монгол арадуудай соёлоор, Гэсэрээр һонирхожо эхилээбта?

- Дунда һургуулияа дүүргээд, университедтэ һуража байха үедөө «Нюуса тобшоор», Чингис хаанай түүхээр һонирхожо эхилээб. Аргагүй һонин түүхэтэ ном. Монгол туургата арадуудай ажабайдалые тэндэһээ эхилээд үзэхэ хүсэлэн түрэһэн байна. Нэн түрүүн иимэл номуудаар эхилээгүй һаа, хайшан гээд танилсаха арга байхаб даа. Манай тэндэ аяар 1970-аад онуудта гараһан хуушан хоёр ном байха. Тиимэһээ Монгол, Буряад орон ерэжэ, өөрөө гүнзэгыгөөр шэнжэлэлээ үргэлжэлүүлхэ гэжэ бодооб.

- Таниие Монголһоо ерээ гэжэ мэдэнэбди. Хэзээ түрүүшынхиеэ Монгол ошоһон байнат?

- Монголдо минии һайн таниха нүхэр поляк яһатанай хүбүүн һурадаг юм. Антропологёор һонирходог. Тэрээнтэй бэшэлсээд, урилга абажа, 2006 ондо 8 һара соо байгаа хүнби. Тэндэ аргагүй олон һонин мэдэсэнүүдые абааб. Тэндэһээл түрүүшынхиеэ «Гэсэртэй» танилсаһан байнаб. Дууһажа барахагүй ехэ һонин, үргэн сэдэб байшоо. Тиигэжэ Гэсэрэй дүрэ шэнжэлхэ саашанхи зорилготой болооб. «Гэсэрэй» монгол, буряад янзануудые зэргэсүүлжэ эхилээб.

- Та монгол хэлэн дээрэ һайнаар дуугарнат. Үшөө ямар хэлэнүүдые мэдэхэбта?

- Монгол арадуудай соёл, түүхэ, ёһо заншал үзэжэ байһан аад, хэлыень үзөөгүй һаа, бүтэхэгүй. Монгол, буряад хэлэнүүд дүтэ ха юм. Үшөө француз, немец, лата хэлэнүүдые мэдэхэб. Ородоор нэгэ бага ойлгохоб.

- Манай Буряад Улас түрүүшынхиеэ ерэбэ гүт?

- Тиигээ. Интернедээр «Гэсэр» шэнжэлдэг хэлэ бэшэгэй эрдэмэй доктор Елизавета Васильевна Хундаеватай бэшэлсэжэ эхилээб. Энэ хүн англи хэлэнэй багша һэн тула харилсахадам ехэ һайн байгаа. Уламжалан энэ монгол арадууд, буддын шажан болон Түбэдые шэнжэлэлгын институдай хари гүрэнүүдээр харилсадаг таһагые даагша, түүхын эрдэмэй кандидат Дамдин Доржиевич Бадараевтай хэлсээ холбоо баталжа, иишээ ерэһэн байнаб. Энэ намда ехэ шухала хэрэг байгаа. Юундэб гэхэдэ, энэл институдта анхан «Гэсэр» шэнжэлдэг тусхай бүлгэм байгаа ха юм. Энэ шэглэлээр ажалладаг ехэ олон мэдээжэ эрдэмтэд Буряадта бии.

- Эндэ ерээд байхадаа, Улаан-Үдэ хото, буряадууд тухай ямар һанамжануудтай байнабта?

- Хотын олон һонин, гоё газарнуудаар Иветта Николаевнатай ябаабди. Ивалгын, Римбүүшын дасангуудаар, хотын музейнүүдээр, Тарбагатайн аймаг ошожо, шэмээшэгүүдэй ажабайдалтай танилсаабди. Июлиин тэн багаар эндэһээ Монгол ошохоб. Үшөө хэхэ ажални ехэ байна.

- Һайнта даа, Джонатан. Саашанхи шэнжэлэлгын ажалдатнай амжалта хүсэнэбди.