​Намартаа уран шүлэгэй һайндэр хүлеэгдэнэ

Мүнөө жэл Буряадаймнай бэлигтэй, элитэ поэт Дондог Улзытуевай 80 жэлэй ойн баяр тэмдэглэгдэнэ. Июлиин 4-нэй намжаа һайхан үдэр ая гангаар анхилһан Шэбэртэ һайхан тоонто нютагтань уран һайханай уулзалга үнгэрөө. Дондог Улзытуевай түрэһэн нютаг Шэбэртэдэ өөрын тоонто бууса болохо гэрынь үүдэеэ сэлин, ерэжэ бууһан айлшадаа угтан байна. Энээхэн гэрыень үргэдхэжэ, Тогоошо ахань томо гэр ниилүүлэн бариһан юм. Зүгөөр Дондог Аюшеевичэй ажаһууһан, байһан орон, шэрээ, ханза юу хээниинь тэрэл зандаа, мүнөө болотороо, уран шүлэгшэ мэнэ газаа гараад, һөөргөө эрьен ерэхэеэ байһандал табяатай.

Шэбэртэ нютагай соёл-гэгээрэлэй түб

Гурбан жэлэй саана тэрэнэй Тогоошо ахын одхон Светлана басаганиинь бэлигтэй уран шүлэгшэ абгынгаа нэрэ мүнхэлжэ, гал гуламтыень һэргээжэ, тоонто гэртэнь Музей-бууса нээгээ бэлэй. Энэ үйлэ хэрэгынь ямаршье гүрэнэй талаар дэмжэлтэдэ хүртөөгүй байтараа, гүрэн дотор нэбтэрүүлэгдэһэн ТОС-уудай ехэ хүдэлөөнэй ашаар ульгам һайнаар бүтэшэбэл даа. Жэл бүри ТОС-ой харалгануудта хабаадажа, мүнгэн дэмжэлтэдэ хүртэжэ, ехэ удха шанартай Музей-бууса бодошоод, Шэбэртэ нютагай эгээл соёл-гэгээрэлэй түб боложо үгэнхэй. Энэ музей-бууса руу Буряад Уласай, Москва болон хари гүрэнүүдһээ бэлигтэй уран поэдэй зохёохы бүтээлнүүдые үндэрөөр сэгнэгшэд ерэжэ, айлшалдаг болонхой бшуу.

Энэ удаа Буряадай гүрэнэй дээдэ һургуулиин багшанар, эрдэмтэд Ирина Булгутова, Дарима Очирова, “Байкал” сэтгүүлэй редакторай орлогшо Ольга Хандарова, сэтгүүлшэд, сурбалжалагшад, Улаан-Үдэ хотын дунда һургуулинуудай багшанар, аяар холын Захааминай аймагай Санага нютагай буряад хэлэнэй багша Таисия Хандуевна Мархаева болон Шэбэртэ нютагаархид эндэ сугларжа, Дондог Улзытуевай уран шүлэгүүдые уншаба.

Автор: Цырегма САМПИЛОВА
Описание: Дондог Улзытуевай Баярма басаган абынгаа шүлэг уншана

Гал гуламтыень унтараагаагүй уян налгай хээтэй

Музей-буусын гал гуламта хэдэн олон жэлнүүдэй туршада унтараангүй сахижа ябаһан Дондог Улзытуевай Тогоошо ахайн наһанайнь нүхэр Дугарма Гыдыповна Дондогойнгоо “уршагта ябадалнуудые” дурсажа, уран шүлэгүүдыень уншажа үгэбэ. Үндэр наһатай Дугарма хээтэй залуушуулай атаархамаар уран һайханаар сээжээр шүлэгүүдыень уншажа, энэ Музей-буусынгаа ёһотойл шэмэг болодог юм.

Дугарма Гыдыповна Улзытуевтанай бүлэдэ бэри боложо буухада, Тогоошо нүхэрэйнь Дондог дүү хүбүүн 14 наһатайхан байгаа хаш. Дондог тэрэ үедэ угаа урагшаа һанаатай, үнэн сэхэ байдал руу эрмэлзэһэн, һонор бэрхэ, һүбэлгэн хүбүүн байгаа. Түрэһэн эгэшэгүй байхадаа, Дугарма хээтэйтэй болоод, одоо ехээр олзуурхажа, хани нүхэд болоһон юм. Дугарма Гыдыповна уян нимгэн сэдьхэлтэй хүн хадаа Дондогойнгоо зохёоһон шүлэгүүдэй эгээл түрүүшын шагнагша болодог һэн.

- Дондог “Хээтэй, энээхэниие шагна, ямар бэ алдуу, муу юумыень олоод, хэлээд үгыш, бү хайрла намай” гэдэг һэн. Теэд бүхы шүлэгүүдынь намда ходол уран һайханаар үзэгдэдэг һэн, - гэжэ Дугарма хээтэй хөөрэнэ.

Автор: Цырегма САМПИЛОВА
Описание: Санагынхид Дугарма Гыдыповнае золгобо

Түүхэтэ үдэрые шэлэһэн юм

Үшөө нэгэ һонин юумэн гэхэдэ, Дондог Улзытуев данса үнэмшэлгэ дээрэ 1936 оной декабриин 5-да түрэһэн гэжэ бэшээтэй. Харин өөрөө үнэн дээрээ 1937 оной июнь һара соо түрэһэн юм. Тэрэ сагта үнэмшэлгэ саарһа хүнэй бэе хүсэжэ, һургуули һудар дүүргэхэ үедэ барюулагдадаг байгаа ха. Ахалагша классай һурагша болоод байтараа, хээтэйдээ хэлэһэн ха:

- Хээтэй, би өөрынгөө түрэһэн үдэр ямар нэгэ томо һайндэрэй үдэртэ бэшүүлхэм хадаа.

Тиихэдэнь Тогоошо ахань наада барижа, зай, шимнай майн 1, 9-гү, али ноябриин 7 гэһэн томо һайндэрнүүдэй үдэрые бэшэхэ гүш даа гэһэн ха. Дондог бодомжолжо үзөөд, Агууехэ СССР гүрэнэй эрхэ хамгаалһан Конституциин үдэртэ түрэһэн боложо, декабриин 5-да бэшүүлһэн юм ха.

Ойн баяр үргэн дэлисэтэй тэмдэглэгдэхэ

Хэлэ бэшэгэй эрдэмэй кандидат Ирина Булгутовагай тэмдэглэһээр, мүнөө жэл октябриин 7-до бүхы Буряад Улас дотор Дондог Улзытуевай 80 жэлэйнь ойн баяр тэмдэглэгдэхэ.

- Дондог Улзытуев хадаа ганса Шэбэртын, ганса Бэшүүрэй аймагай бэшэ, мүн бүхы буряад арадай омогорхол болохо уран зохёолшон гээшэ. 80 жэлэйнь ойн баярые Буряад орон үндэр хэмжээндэ үнгэргэхөөр түсэблэнхэй. Нэн түрүүн бэлигтэй, дүй дүршэлтэй Буряадай уран шүлэгшэд залуу гуурһа туршагшадта мастер-классуудые үнгэргэхэ юм. Эндэ ганса буряадшье бэшэ, мүн ородшье хэлэн дээрэ бэшэдэг шүлэгшэд хабаадуулагдаха, - гэжэ Ирина Владимировна мэдээсэбэ.

Намарай эхин һара соо Буряад орон дотор Дондог Улзытуевай анхан оршуулагдаагүй шүлэгүүдэй оршуулгын харалган соносхогдохо. Юуб гэхэдэ, Совет засагай үедэ уран зохёолшоной гансал Эхэ орон, нютаг, арад зоной ажаһуудал тухай шүлэгүүдынь оршуулагдаһан байна.

- Дондог Улзытуевай гүн сэдьхэлэй Агууехэ Замбуулинай юртэмсын нарин харилсаан тухай гүнзэгы бодолнуудтай шүлэгүүдынь нэгэшье оршуулагдаагүйнь харамтай. Хүнэй наһан, энэ хорбоо юртэмсын юрьеэн соохи ажамидаралай ойлгосын гүнзэгы тайлбари болон Буряад хүн байгаад, бүхы дэлхэйн үзэмжэ һайхан юртэмсын соёлдо хабаатай байһанаа мэдэржэ, ойлгожо бэшэһэн шүлэгүүд бии ха юм. Дондог Улзытуевай зохёолнууд ехэнхи ушарта наахануур, гүйхэнөөр ойлгогдон үлэшэдэг мэтэ, харин тэрээн шэнгеэр замбуулинай гүн сэдьхэл шүлэгүүдтээ зураглаһан арга бэлиг дэлхэйн поэдүүдэй зохёолнууд соо үсөөн хаш даа,- гэжэ эрдэмтэн Ирина Булгутова онсолбо.

Бэшүүрэй аймагай захиргаан Шэбэртэ нютагай “Ая-гангын орон” гэһэн ТОС-ой байгуулһан Дондог Улзытуевай Музей-буусада уран шүлэгэй фестиваль үнгэргэхэ түсэбтэй. Энэ хэрэгтэ Буряад Уласай Соёлой яаман Бэшүүрэй аймаг руу 100 мянган түхэриг һомолонхой.

Бэлигтэй уран шүлэгшэнэй 80 жэлэй ойдо зорюулагдаһан хэмжээ ябуулгануудай шугамаар мүн лэ селфи-буулгабаринуудай урилдаан соносхогдохо. Эндэ хүн бүхэн Дондог Улзытуевай шүлэгүүдые сээжээр хэлэжэ байһанаа буулгаад, эльгээхэ болоно. Бүхы Буряад Уласай ахалагша классай һурагшадай хоорондо уран зохёолшоной ойн баярта дашарамдуулан, уран найруулгануудай мүрысөөн эмхидхэгдэхэ.

Дондог Улзытуев ганса шүлэгүүдые бэшэдэг бэлигтэй байһан бэшэ. Мүн уран һайхан зураг зураха, дарха бүтээхэ, дуу дуулаха гээд лэ, олон бэлиг шадабаритай, ёһотойл дээдын мэргэшүүлэй нэгэн байһан. Тиимэһээ Дондог Улзытуевай зохёоһон шүлэгүүдтэ шэмэглэл зурагуудай харалган үндэһэн мэргэжэлтэ уран зураашадай хоорондо үнгэргэгдэхөөр хараалагдана.

- Энэ хабар Буряадай мэдээжэ уран зохёолшон Жамсо Тумуновай ойн баярта зорюулагдаһан хэмжээ ябуулга Агын тойрог дотор үндэр хэмжээндэ үнгэргөө бэлэйбди. Дондог Улзытуевай ойн баяр баһал үргэн дэлисэтэйгээр тэмдэглэгдэхэ ёһотой. Агын тойрогой телевидени Ж. Тумунов тухай уран һайханаар бүтээһэн фильм буулгаһан байна. Харин мүнөө тон фильм буулгахань мүнгэн зөөриин талаар бэлэн бэшэ байна. Тиимэһээ 7 минутын багахан видеоклип буулгаха тухай хэлсэгдэжэ байна, - гэжэ Ирина Владимировна дуулгаба.

Харин Бэшүүрэй аймагуудай һуурингуудай дунда һургуулинуудта Буряадаймнай уран зохёолшодтой уулзалганууд үнгэрхөөр хараалагдана. Тиигэжэ бэлигтэй агууехэ шүлэгшэнэймнай тоонто нютаг - ая гангын орон Шэбэртэдэ ёһотойл уран шүлэгэй һайндэр үнгэрхэнь.