​Дээдэ-Онгостойн дуулимда - ёохорой һүни

Июлиин 15, 16-най үдэрнүүдтэ «Ёохорой һүни» гэһэн заншалта зунай наадан Улаан-Үдэ хотын Үбэр-Байгалай арадуудай урданай ажабайдал харуулһан музейн дэлгэр талмай дээрэ юһэдэхиеэ боложо үнгэрбэ. Урдандаа ёохор гээшэ имагтал залуушуулай урманда болодог бэлэй. Тиихэдэ ганса бэе эрэшүүл һамга хулуужа жаргадаг байгаа. «Хабтагар түлеэн галай дарамта, гандагар басаган гэрэй дарамта» гэжэ хэлүүлдэг басагад үбэртөө орохо ханитай боложо хүхидэг байһан.

Нэгэдэхи үдэр

Энэ жэлдэ зунай дунда һарын хүнжэлөө сэлеэд хономо хоёр һүни ёохор наадан наярба. Тэрэнэй болохо газарыень соносхолһоо хүн зон мэдэжэ абаад байхадаа, бэеынгээ амарые харагшад: - Үгы, яахадаа аяар тэрэ Үбэр-Байгалай хизаарай арадуудай урданай ажаһуудал харуулһан музейн дэргэдэ ёохорой һүни болоно гээшэб? Улаан-Үдын бэеын тамирай түбтэ болохоёо яанаб? – гэжэ һанаһан лэ байха. Тэдэ зондо харюу. Тус музейн талмайһаа эрхим ёохорой һүнидэ таарамжатай ондоо талмай дүтэ наашашье үгы. Ёохор гээшэ нэн түрүүн инаглагша залуушуулай наадан. Танилсахаяа эшэдэг хүн байбал, гар гараа барилсан, мүр мүрөө тулалсан, олон нютагуудай хатар хатарангаа, һэшхэлтэй хүнэйнгөө хажууда ошожо, нэнгэжэ, түлхилсэжэ, таталсажа байһаар, саана, наана болоһоор, одоошье дүтэ танилсаха зохидхон арга боломжотой болоно бшуу. Халааһандаа мүнгэтэй байбал, огторгой доро амтатайхан хүншүү гарган, шородо хадхагдаад, гал дээрэ шарагдажа байһан мяхаар гү, али мяха татажа, талханда орёоһон шүлэтэйхэн буузаар хүндэлхэдэнь, наһанайнь хэрэг бүтэхэ тээшээ шуумайшахал бэзэ.

Июлиин 15. Гарагай зургаанай үдэшэ Дээдэ-Онгостой ошодог автобусууд хүн зоноор шахаатай даража ябана. Шагнаархан ябахада, автобусто мордоод ябагшад сэбэр буряад хэлэн дээрээ хөөрэлдэнэ. Улаан-Үдэ хотодо иимэ ушар үдэр бүхэндэ дайралдадаггүй. Тиимэһээ суг һуугаад ябаһан ногоон торгон хунартай басаганда хандажа һонирхобоб: - Та хаана ошожо ябанат?

- Би «Ёохорой һүнидэ» дүү басагаяа дахуулаад ошожо ябанаб, - гэжэ Джамиля гэжэ өөрыгөө танюулһан Яруунын аймагай Үльдэргэ нютагай 25 наһанай басаган тайлбарилба: - Буряад хэлэн үхибүүдтэ хэрэгтэй. Тиимэһээ «Ёохорой һүни» гээшэ юун гээшэб гэжэ тэдэнэр хоёр шэхээрээ дуулажа, хоёр нюдөөрөө хаража ябаха ёһотой ха юм.

Үбэр-Байгалай үндэһэн арадуудай урданай ажаһуудал харуулһан музейн дэргэдэ хүн зоной һонирхол татаха талмайнууд үдэшын 17 сагта ажалаа ябуулжа эхилһэн байна. Үхибүүдээ дахуулжа ерэһэн айлнууд, нэгэ хүнэй 200 түхэриг түлөөд, поли дээгүүр мухаридаг монсуудайнуудта һуулгажа, тархяараа уруу, тагалсагаараа өөдөө харатараа бэе бэетэеэ мүргэлдэжэ наадуулха, амтатайханаар хооллуулха, уран зураг харуулха, буряад арадай шагай наадхуулха арга боломжотой байба. «Байгал» театрай түрүү дуушад, Буряадай эстрадын одод шэхэнэй шэмэг буряад дуунуудаа хангюурдажа, нюдэнэй шэмэг хатар наадаяа дэлгэжэ, хүн зониие хужарлуулба.

Автор: Борис Балданов
Описание: "Байгал" театрай түрүү дуушад хүн зониие хужарлуулаа

Автор: Борис Балданов
Описание: Эндэ ерэгшэд шагай наадаха аргатай байгаа

Үдэшын 20 сагта «Ёохорой һүни» гэжэ юһэдэхи нааданай нээлгын баяр ёһолол болобо. Заншалта ёһоороо тэрэниие «Байгал» театрай захирал Дандар Жапович Бадлуев нээгээ:

- Манай «Байгал» театр буряад арадайнгаа ёохор наадые һэргээхэ гэжэ ехэ оролдожо байна. Хуу бултадаа ерээд, үри хүүгэдтээ, аша гушанартаа саашань дамжуулжа, һургажа байхамнай болтогой! Ёохор наадандаа мүнөөдэр булта һуража, ёохороо хүгжөөел даа! - гэжэ хэлээ.

Удаань микрофондо Буряад Уласай соёлой сайд Тимур Гомбожапович Цыбиков уригдаа. Буряад хэлэн дээрэ «Үдэшын амар мэндэ, хүндэтэ нүхэд!» - гэжэ мэндэшэлээд, саашань Александр Сергеевич Пушкинай хайрлаһан ород хэлээр амаршалгаяа хэлэжэ ороо. - «Ёохорой һүни» гээшэмнай буряад арадай ёһотой һайндэр болоод байна. Буряад зон, Улаан-Үдэ хотын айлшад «Ёохорой һүнидэ» үнэн зүрхэнһөө дурлаа. Холоһоо ерэһэн айлшаниие гайхуулха дэлхэйн ондоо газарта бэшэ хаанашье дайралдахагүй буряад арадай соёлой нэгэ зүйл болобо ха юм! Ура! – гэжэ сайдай няд байтар хэлэхэдэнь, хүн зон мүн лэ «Ура!» - гэжэ боро хараан соогуур шанга гэгшээр хуугайлба.

- Сүлөө сагаа эгээл энэ сагта ёохор наадантай золгожо, хани нүхэдөө, үхи хүбүүдээ, гэртэхинээ абаад ерэжэ, дүхэриглэн хатарха гэжэ байһандатнай баяраа мэдүүлнэб. Ёохор гээшые хайшан гээд хатардагаа ахань дүүдээ харуулжа үгэхэ урданай ёһо заншал ха юм даа. Танай хүсөөр «Ёохорой һүни» жэлһээ жэлдэ улам гоё, улам һонин болоно. Би болбол өөрынгөө зүгһөө буряад арадай дуу, хатарай «Байгал» театрай зохёохы бүлэгтэ халуун баярые үнэн зүрхэнһөө хүсэнэб! «Байгал» театрай захирал Дандар Жапович Бадлуевта, уран һайханай хүтэлбэрилэгшэ Жаргал Жалсанович Жалсановта баярые хүргэлтэй! Тэдэнэйл хүсөөр бидэ иигэжэ бэе бэеынгээ гар барилсан дүхэриглөөд, ёохор хатар дэлгэхэмнай ха юм, - гэжэ сайдай хэлэхэтэй зэргэ хүн зон һайшаалаа мэдүүлэн, хүнхинэжэ байнад һэн.

Баяр ёһололые «Байгал» театрай найруулагша Жаргал Бадмаев ялас гэмээр хүтэлөө. Удаань тэрэ микрофоноо «Байгал» театрай зүжэгшэн Аюр Догдановта дамжуулба. Тиин ёохорой хэшээлнүүд эхилшоо. Нютаг нютагай ёохор бүхэниие соёлой һалбарида нэрээ нэрлүүлһэн габьяатан танилсуулба. Тиин тон түрүүн «Ариг Ус» телеканалай ТЭЦ-3 ба «Инструкци» дамжуулгануудай хүтэлэгшэ Валерий Скосырский тайзан дээрэ бии болоод, уһан буряад хэлэн дээрэ ёохор хатархаяа бухиндашоод байһан хүнүүдтэ хандахадань, арад зон һайшаалаа мэдүүлэн, баярай тэмдэг үзүүлбэ. Эгээл иимэрхүүгээр телевиденидэ хүдэлдэг хүбүүд, басагадай хажуугаар театрай одод, мэдээжэ зон Хори буряадай, Эрхүү буряадай, Захааминай буряадай болон бусад ёохорнуудые удаа дараалан олоной урманда харуулжа үгэбэ. Хүн зоной ёохор хатархада амархан байхын тулада хэдэн газар туг зоожо, сугларагша улад хэдэн дүхэриг байгуулба. «Байгал» театрай нахис-хотос гэшхэдэлтэй басагад, хатарша бүхэриг хүбүүд дүхэригэй тэг дунда зогсоод, хүдэлсэ бүхэниие ямаршье хүнэй ойлгохоор харуулаад үгэнэ. Тиигэжэ «Ёохорой һүнидэ» зорижо ерэһэн зон тооһо огторгой хүрэтэр хүдэлгэн, хатаржа мэдэбэ.

Автор: Борис БАЛДАНОВ
Описание: "Ёохорой һүнидэ" залуушуул олоор хабаададаг

Хоёрдохи үдэр

Харин эгээл һонин юумэн «Ёохорой һүниин» хоёрдохи үдэшэнь болоо. Ушар юуб гэхэдэ, энэ үдэр миин лэ тооһо бурьюулан ёохор хатаралган бэшэ, харин буряад дайдын зохёохы түрүү бүлэгүүдэй шанга тэмсээн боложо үнгэрбэ ха юм.

Тэрэнэй дүнгүүдтэй уншагшадаа танилсуулая. «Ёохор ёһо гурим соонь гүйсэдхэлгэ» гэжэ ниитэ гаршагтай мүрысөөнэй «Арадай заншал сахилга» гэһэн тусхай шагналаар Яруунын аймагай Мужыхын аман зохёолой «Лёнхобо» ансамбль урмашуулагдаба. Тэрэнэй хүтэлбэрилэгшэнь – Дулма Санжиевна Жамбалова. «Эгээн залуу зохёохы бүлэг» гэһэн тусхай шагналда Бэшүүрэй аймагай Шэбэртэ нютагай дуу, хатарай «Шэбэртэ» ансамбль хүртэбэ. Тэрэниие Туяна Батодалаевна Эрдынеева уран һайханаар ударидана. «Үе залгамжалал» гэһэн тусхай шагналаар Ивалгын аймагай Табхар һууринай аман зохёолой «Найрамдал» ансамбль шагнагдаба. Мүнөө одоол «Ёохор ёһо гурим соонь гүйсэдхэлгэ» гэжэ гаршагтай мүрысөөндэ эрхимлэһэн түрүү гурбан бүлэгүүдэй алдар соло дуудая. Хүндэтэй гурбадахи һуурида Буряад Уласай арадай урлалай түбэй дэргэдэ Аюша Дабаевич Ринчиновэй мэргэн хүтэлбэри доро ажалаа эрхилдэг, аман зохёолой «Уряал» бүлэг шалгарба. Хоёрдохи һуурида Ивалгын аймагай Доодо-Ивалга нютагай арадай аман зохёолой «Гуламта» ансамбль гараа. Хүтэлбэрилэгшэнь – Мунко Кишигтуевич Гармабазаров. Харин ялас гэмэ илалта аман зохёолой «Ойхон» ансамбль туйлаба. Арюна Владимировна Банзаракцаева, хүтэлбэрилэгшэнь, Буряад Уласай арадай урлалай түбтэ «Ёохорой һүнидэ» илалта туйлахын тула бэлэдхэл ябуулһан байха юм.

«Ёохорые шэнэлэн гүйсэдхэлгэ» гэһэн гаршагтай дуу андалдаанда хабаадажа, «Ёохор дэлгэрүүлһэнэй түлөө» гэжэ тусхай шагнал Саяна Владимировна Мупкинагай гар доро ябадаг Сэлэнгын аймагай Цайдам нютагай «Цайдам» гэжэ ансамбльда баярай оршондо барюулагдаба. Үбэр-Байгалай хизаарай Агын Буряадай тойрогой түб һуурин Ага нютагһаа IX «Ёохорой һүнидэ» хабаадахаяа зорюута ерэһэн арадай «Гуламта» ансамбль «Тайзан дээрэ эгээл эрхим дүрэ тогтооһоной түлөө» тусхай шагналда хүртэбэ. Тэрэниие Цыден-Доржи Кимович Цыденешиев хүтэлдэг байна. Түрүү гурбан һууринуудые эзэлһэн габьяатаниие дурдажа орохомнай. Томск хотодо һурадаг оюутанһаа бүридэһэн «Байгал» гэжэ бүлэг гурбадахи һуури эзэлбэ. Сэлэнгын аймагай «Цайдам» ансамбль тэдэниие уридлаба. Ивалгын аймагай Доодо-Ивалгын «Хатарая» зохёохы бүлэг «Ёохор шэнэлэн гүйсэдхэхэдөө» бусадһаа шадамар байшаба.

Автор: Борис Балданов
Описание: хоёрдохи үдэртэнь буряад дайдын зохёохы түрүү бүлэгүүдэй шанга тэмсээн болоо

Автор: Борис Балданов
Описание: Мүрысөөнэй үедэ

«Буряад арадай дуун» гэһэн гаршаг доро мүн лэ һонин һонин дуунууд олоор зэдэлээ. «Буряад арадай дууе тайзан дээрэ тон эрхимээр бэелүүлһэнэйнгээ түлөө» Оюна Евгеньевна Бадмаева урмашуулагдаба. «Буряад арадай дуу тон эрхимээр гүйсэдхэһэнэй түлөө» (дабтагдашагүйгөөр) Елена Сергеевна Цыдыпова тусхай шагналтай болобо. «Арадай эрхим ирагуу хоолой» гэжэ тусхай шагнал Долгоржаб Гомбоцоновада ошобо. Түрүү гурбан һуури эзэлһэн габьяатанай нэрэ удаа дараалан дурдаха саг ерэбэ. «Буряад арадай дуун» гэһэн гаршагтай тэмсээндэ хүндэтэй гурбадахи һуури Елизавета Семёновна Шамбаева эзэлээ. Хоёрдохи һуурида Аюша Цыреновна Цыбикова гараа. Харин илалтын туяа Надежда Намжиловна Бадмаевагай манлай дээрэ яларба.

«Ёохорой һүнидэ» улаагаараа орожо хабаадаһан зохёохы бүлэгүүд үнэтэ болон дурасхаалта бэлэгүүдээр, Баярай бэшэгүүдээр урмашуулагдаба. Түгэсхэлдэнь түүдэгэй наадан боложо, һүниин огторгойе фейерверк шэмэглэнэ һэн.