​"Талын нүүдэлшэдэй аялгаһаа" "Алтаргана" хүрэтэр

Юрэ бусын һонирхолтой бэлэдхэлээр арад зоноо баясуулхые эрмэлзэдэг, уламжалагдаһан зүйлнүүдые эбдэжэ, шэнэ аргаар харуулхые һанаашалжа, бодомжолжо, оролдосотойгоор бэелүүлдэг урагшаа һанаатай соёлой сайд Тимур Цыбиков, уран найруулгые эмхидхэгшэ Наталья Уланова гэгшэдэй үүсхэлээр Светлана Цыбикдоржиевагай эрхилдэг “Талын нүүдэлшэн” гэжэ аяншадай бүридхэл дээрэ Уласхоорондын хүгжэмэй VIII үзэлгэтэ наадан Буряад орондомнай боложо дүүрэбэ.

Тус нааданиие үзэһэн, хараһан, шагнаһан хүнүүд тэрээндэ дээдэ шатын сэгнэлтэ үгэнэ. Тиимэһээ би наадан тухай хэлэхэ зорилгогүйб. Эмхидхэлыень «Алтаргана» нааданиие “үнгэргэгшэдтэй” сасуулнаб.

Бүхы юумэн эндэ тон анхаралтайгаар бэлдэгдэһэн: сэсэгтэ ногоон тала дайда, аршаанта уһа гол, һөөг модонууд, хүн зоной өөрынгөө дураар элдэб янзын наадануудые эмхидхэхэдэ таарамжатай тусхайта талмайнууд. Энэ һайхан агаартай газарта амархаяа ерэһэн зон дэлхэйн бэлигтэйшүүлые шагнахаһаа уридшалан дураараа өөһэдөө ёохор хатарна, дуулалдана, түрэ хуримай заншалнуудые харуулна, шагай, волейбол, теннис болон элдэб янзын хүгжэмэй инструментнүүд дээрэ наадажа һурана, һур харбана, йогошье харуулна, зурагуудые зурана, гар бүтээлнүүдые наймаална гэхэ мэтэ дүүрэн даа. Морид, тэмээд, тахяаһаа эхилээд, элдэб янзын шубуу шонхорнууд. Москваһаа амаралтадаа ерэһэн минии нүхэрэй арба наһатай басаган морин дээрэшье һуугаад гүйлгэнэ, галуу, тохорюу, сасагта хяруул (индюк) гэхэ мэтын шубуудта дурлаһан, ээлжэлээд лэ эрьежэ ерээд, тэдэниие амаршална.

Айлшадые угтаха элдэб янзын байранууд, һэеы гэрнүүд олоор түхеэрэгдэһэн, утаһаар татагдажа асаруулһан сахилгаан элшын гэрэл. Уһан дуталтагүй. Буряадай элдэбын заншалта амтатай мяха шүлэн, бууза, боово, сагаан эдеэ хоол, шэмээшэгүүдэй янза бүриин, байгаалииншье эдеэнүүд столнууд дээгүүр олон. Эдеэ шанадаг газарнууд, кафе, столовонууд дүүрэн. Үшөө тон һайниинь гэхэдэ, зоной “газаалха, мориёо хараха газарнууд“ ядалтагүй олон, хотынхи шэнги уһаар сэбэрлэгдэдэг туаледүүд байна. Дуратай хүнэй уһан доро бэеэ сүршэхэдэ (душ), банида ороходо болоно. Үдэшэндөө түүдэгүүд бэд даа, дураараа хатарыш, гүбээгэй саагууршье, тала дайда руушье инагтайгаа сэнгыш – юрэдөөл дуранай. Үнэхөөрөө бэе мүсэеэ, сээжэ сэдьхэлээ амаруулхаар.

Асагадай тэрэ түүхэтэ газар дээрэ “Алтаргана” наадые эмхидхээ һаа, угаа таарамжатай гэжэ һананаб. Тиин “Талын нүүдэлшые” саашань Ивановтанай түхеэрһэн һэеы гэрнүүд, тусхайта байранууд хүрэтэр үргэдхөөд, нааданай талмайе бүри ута, үргэн болгожо болоно. Тээ саанаханань, үзэмжэтэ һайхан нарһата ой модоной захада - нангин аршаан булагтай Шулуутын дасанай ламанарай байранууд. Бурьялжа байһан аршаан дээрэ бариһан бунхан-гэрхэнииньшье, ламанарай байһан зарим гэрнүүдыньшье мүнөө болотор зандаа байһаар. Тэндэнь мүнөө үншэрһэн хүүгэдые амаруулдаг “Чайка” гэжэ лагерь. Тэндэһээ баруулаад – Бэсэхын үргэн тала дайда. Тэндэ 1891 ондо бүхы нютагуудай буряадууд сугларжа, хаан тайжые, ерээдүйн II-дугаар Николай хааниие, угтажа, мартагдашагүй ехэ наада эмхидхэһэн.

Һужааг руу харахадань, таарамжатай байхаар үндэршэг газарта баригдаһан, гоё һайханаар шэмэглэгдэһэн һэеы гэр соо хаан тайжые байрлуулаа һэмнай даа. Тэрээндэ мори урилдаа, һур харбалга, бүхэ барилдаа харуулһан. Мори урилдаанай үедэ түрүүлһэн хүлэгые буряадуудай тэрээндэ, хаан тайжада бэлэглэһэн тухай ехэтэ баярлангяар, дулаанаар өөрөө бэшэһэн байдаг. Хаан тайжын амарһан һэеы гэрэй байрада буряадууд шулуугаар субарга бариһан. Тэрэнэйнь хахадынь һандарһаншье һаа, мүнөө хүрэтэрөө тэндээ байһаар зандаа. Дээрэхэнэнь урда сагай хүннүүдэй байсаһаа сабшажа асаржа бодхооһон шулуун хүүрнүүд мүнөөшье баһал байһаар зандаа.

Асагадай һужаагай Мамба дасанай түүхэтэ хүнүүдэй нэрэнүүдые, хамбанар Агван Доржиев, Чойнзон-Доржи Иролтуев гэгшэдые хэлэһэнэйшье үлүү бэд даа.

Хэзээ нэгэтэ Буряадтамнай дахин “Алтаргана” наадые эмхидхэхэ ушарай болобол, Баруунхидай заншалаар бэлэн стадионууд дээрэ хотодоо ёһын тэдыдэ хээд үнгэрүүлхые оролдохо бэшэ, харин Буряадайнгаа иимэшүү тала дайда дээрэ хээ һаа, хүдөөгэй зондо, ажабайдалайнь һалбарида ямар ехэ нүлөөтэй, туһатай, удха шанартай, айлшадта һайшаалтай байха байгааб даа. Зуун жэлэй саана Байгалай дэргэдэхи бүхы буряад уладнай арадайнгаа заншалта наадые харуулжа, хаан тайжые баясуулаа ха юм. Юундэ мүнөө иитэрээ доройтошоһон зон гээшэбибди, буряадуудни.