​Дундаршагүй бэлигтэй Буряаднай

Хорёод жэлэй саана манай буряад дуушад Совет засагай үеын дуунай хэмжээндэ дуулаад лэ, ород маягаар буряад дуунуудые гүйсэдхэдэг һэн. Шэнэхээн нютагһаа хилэ дабажа, тэндэхи буряадууд манай эндэ ерэһээр лэ, буряад үндэһэн арадай дуунууд жэнхэни зангаараа дуулагдажа эхилээ гэжэ зарим зон хэлэдэг. Гэхэ зуура, минии һанахада, Шэнэхээнһээ ерэһэн буряадууд хитад маягаар аянгаяа зөөлэнөөр, нялуунаар татана бшуу. Тиигэжэ, манай эндэ дуулагдаһан дуунууд ород маягаар гүйсэдхэнэ, харин Шэнэхээнэйхид хитад маягаар дуулана ха юм даа. Хэзээдэшье нэмжыһэн үргэн талаар ажаһууһан буряадууд утаар татажа, уртын дуунуудые гүйсэдхэдэг лэ байгаа.

Шэнэхээн нютагһаа ехэ олон дуушад Буряад орон руу ерэжэ, дуунай тоглолтоёо дэлгэдэг, эндээ үлэжэ, Буряадай театрнуудта амжалтатай ажаллана. Харин һүүлэй жэлнүүдтэ манайшье дуушад Хитад, Шэнэхээн, Үбэр-Монгол руу ошожо, өөрынгөө бэлиг дэлгэдэг болоо. Нёдондо Лудуб Очиров Хүхэ Хотодо үнгэрһэн “Абьяастай буряад” гэһэн үндэр хэмжээнэй харалганда хабаадажа, илалта туйлан ерээ бэлэй. Тиихэ үедэнь, шэлэгшэ бүлэгэй гэшүүд ехэ гайхажа: “Орос гүрэн дотор иимэ буряад хүбүүн бэлигээ хүгжөөжэ ябанал даа”, - гэлсээ бэлэй.

 Автор: Жаргал Бадмаевай хубиин фото-зураг

Описание: Лудуб Очиров Эмин голой эрьедэ

Оршон үеын дуушад Шэнэхээн нютагта

Тэгшэ нэгэ һарын саана манай буряад дуушад түрүүшынхиеэ “Сэлгеэхэн Шэнэхээн” гэһэн ехэ хэмжээндэ хабаадалсаад ерээ.

Хитад гүрэнэй бэлигтэй дуушан Бабудоржын Сэсэгма “Сэлгеэхэн Шэнэхээн” гэжэ дүрбэн жэлэй нэгэ удаа үнгэргэгдэдэг ехэ нааданай мүнөө жэлэй эмхидхэлгэдэ найруулагшаар хүдэлһэн байха юм.

Бүгэдэ Буряадай “Алтаргана” нааданай үедэ Сэсэгма манай “Байгал” театртай хэлсэжэ, энэ хэмжээндэ хабаадалсахыень уриһан байгаа. Зүгөөр Гүрэнэй театр баһал өөрын түсэбтэй, зундаа хэдэн ондоо ажалнуудтай байжа, Шэнэхээн ошохо аргагүй байшоо.Тиигэжэ эмхидхэгшэд Буряад орондоо мэдээжэ болоһон бүлэг артистнарые уриһан байха юм. Хэд бэ гэхэдэ, Лудуб Очиров, Бадма-Ханда Аюшеева, Мэдэгма Доржиева, Алагуй болон Жаргал Бадмаев гэгшэд.

Автор: Жаргал Бадмаевай хубиин фото-зураг
Описание: Бадма-Хана Аюшеева, Мэдэгма Доржиева, Жаргал Бадмаев "Сэлгеэхэн Шэнэхээн" нааданай үедэ

Хүл бүмбэгэшэд эхи табяа

“Сэлгеэхэн Шэнэхээн” гэһэн хэмжээн анха түрүүн 30 жэлэй саана хүл бүмбэгэшэдэй байгуулһан нааданһаа эхитэй. Шэнэхээнэй залуу тамиршад футбол наада нютагтаа хүгжөөхэ зорилготой турнир байгуулһан юм. Ехэ мүрысөөнэй һүүлээр зугаа наадаар илагшадаа амаршалха гэжэ “Сэлгеэхэн Шэнэхээн” гэжэ наада нэмэһэн юм. Мүнөө тэдэ тамиршад ажабайдалдаа булта амжалтатай олзын хэрэг эрхилэгшэд, дарганар болон эрхим ажалшад болонхой. Тиигэжэ энэ заншалта хүл бүмбэгын турнирта өөһэдынгөө бэлигтэй артистнараа хабаадуулдаг байгаа. Минии һанахада, 2008 ондо энэ нааданда Бабудоржын Сэсэгма Чингис Раднаевтай хоюулаа дуулаа һэн хаш даа. Тэрэ наада би диск дээрэ хараһан байнаб.

Үргэн гэгшын, ноб ногоон тала дайдын тэгэн дунда тайзан зохёогдонхой. Шэнэхээн нютагайхид ногоон дээрэ тойроод һуунад, хажуугаарнь адуу мал, хони ямаад бэлшэжэ, одоо ёһотой урдын буряадай байдал үзэгдөө бэлэй. Мүнөө жэлэй энэ наадан баһал тэрэ газарта үнгэрһэн байна.

- Сэхыень хэлэхэдэ, мүнөө жэлэй хагсуу ган гасууртай уларил, оршон тойронхи дайдые шатаажа, ногоон шарлаһан байгаа. Гэбэшье, адуу мал бэлшэжэ, тойроод дэбисхэрэй байгаали бүрхөөн шэмэглэжэ, ехэ һайхан байгаа, - гэжэ Жаргал Бадмаев хөөрэнэ.

Эмин голой эрьедэ үнгэрһэн ехэ нааданда мүнөө жэл түрүүшынхиеэ хари гүрэнһөө артистнар уригдаа гэжэ тэмдэглэгдээ. Үбэр-Монголой MTV – гэһэн телеканалда энэ наада буулгажа харуулдаг юм. Шэнэхээнэй дуушад, бүжэгшэд гээд ехэ олон хүн хабаадаа. Наадан гурба хахад часай хугасаада үнгэрбэ.

Манай дуушадай өөрын маяг һонирхуулаа

Лудуб өөрынгөө зохёоһон дуу дуулаад, һүүлдэнь Жаргал Бадмаев, Бадма-Ханда Аюшеева гээд гурбуулаа Хамба лама Дамба Аюшеевэй үгэнүүд дээрэ Лудубай зохёоһон хүгжэмтэй “Намсарай бурханай нютагам” гэһэн дуу гүйсэдхэжэ, бүгэдэндэ һайшаагдаа.

- Минии һанахада, манай дуушад баруун зүгэй һэбшээ шэнгүүлһэн, нэгэ бага задагай, нээмэл аргаар наадаяа дэлгэдэг. Харин Шэнэхээнэйхид намдуу, дарууханаар, ёһотойл урдын буряадай зан абаряар наадаа дэлгээнэ гэжэ хэлэлтэй. Мэдэгма Доржиевагай гүйсэдхэһэн дуу харагшад халуун альга ташалгаар угтан абажа, ехэ һонирхоо, гайхамшаг байгаа хаш, - гэжэ Жаргал хубаалдана.

Мэдэгма Доржиева буряад үндэһэн дэгэл үмдөөд, “Басаганай дуу” гүйсэдхөөд, хэдыхэн сагай болзорто хубсаһаа һэлгүүлжэ, арһаар оёгдоһон оршон байдалай маягаар шэмэглэһэн хубсаһаяа үмдэжэ, “Адуушанай дуу” бэелүүлээ. Энэ дуугаа түргэн аянга доро гүйсэдхэжэ, үнөөхөөрөөшье, морин дээрэ мордоод гүйлгэжэ ябаһан мэдэрэл түрүүлдэг ха юм даа.

Алагуй хадаа өөрыгөө шэглэлээр буряад рэп гүйсэдхэжэ, баһал Шэнэхээнэйхидые гайхуулаа. Иимэ шэглэлээр тэндэхи залуушуул балайшье дууладаггүй һэн тула, хүн зон ехэтэ һонирхоо. Иимэ һүрөөтэй, “ялас” гэмэ наадаяа манай бэлигтэй дуушад аяар холын сэлгеэхэн Шэнэхээн нютагта дэлгэһэн байна.

Шэнэхээнэй ажабайдал тухай

Гурбан үдэрэй туршада хүндэтэй айлшадаа Шэнэхээн нютагай газар дайдаар танилсуулаа, элдэб сэнгэлгын хэмжээнүүдые дурадхаа. Жаргал тэндэхи залуушуултай танилсажа, хүн зоной ажабайдалаар һонирхоһон байна.

- Минии харахада, тэндэхи зон ехэ һайн байдалтай. Ажалгүй, ядарһан хүн үгы, бултал адуу малаа үсхэбэрилжэ, хүн бүхэн бэеэ дааһан ажаһуудалтай ха. Гансал үхэр мал, хони, адуугаа үсхэбэрилхэ гэхэдэ, газар талмайнь дуталдана, тон ехээр хүгжөөхын аргагүй. Залуушуул булта урагшаа һанаатай, һайн бодолтой, өөдөө бодохо гэһэн эрмэлзэлтэй байна, - гэжэ Жаргал Бадмаев хөөрэбэ.

Мүн залуу дуушанай адаглаһаар, зунай сагта хүдөөгэй аяншалга ехээр хүгжөөгдэжэ байна ха. Хитад зон хотоһоо ерэжэ, Шэнэхээн буряадуудай һэеы гэр соо байрлажа, үндэһэн эдеэ хоолыень эдижэ, буряад соёл, заншалтай танилсана. Иимэ шэглэл адуу малаа үсхэбэрилхын хажуугаар баһал эрхилжэ эхилһэниинь, дэлхэйн мүнөө үеын шэг шарай харуулна.

Амжалтатай харгы ульгам

Жаргал Бадмаев хадаа буряадай оршон үеын дуушадай бүлэг руу амжалта түгэс орожо, ганса Буряадтаа бэшэ, гүрэн дотор мэдээжэ боложо ябаһан залуу артист гээшэ.

Автор: Жаргал Бадмаевай хубиин фото-зураг
Описание: Жаргал Бадмаев

“Звезда” телеканалай эмхидхэһэн “Шэнэ одон” гэһэн ехэ харалганда Жаргал хэдэн шатануудые амжалтатай дабаад, түгэсхэлэй шатада гараа һэн. Тиигэжэ “Приз зрительских симпатий” гэһэн шанда хүртөө. Тэрэ үедэ бүхы гүрэн дотор Жаргалай түлөө олон хүн дуугаа үгэжэ дэмжээ бэлэй. Энэ һонин мэдээсэлэй дэлисэдэ хуушараа гэжэ хүн зон һөөргэдэжэшье магад, зүгөөр энэ хэмжээ ябуулга Жаргалай зохёохы замдань ехэ нүлөөлжэ, шэнэ үндэр амжалта руу ажалыень шэглүүлээ гэбэл, алдуугүй хаш.

Жаргал гурбан жэлэй туршада “Байгал” театрай дуушан болон найруулагшаар ажаллана. Буряадай үндэһэн лицей-интернат дүүргээд, Зүүн Сибириин соёлой дээдэ һургуулиин найруулагшын таһаг дүүргэһэн байна. Мүн Монголдо, Москвада нэгэ нэгэ жэлэй туршада мэргэжэлээ дээшэлүүлжэ, хүгжэмтэ клипнуудые буулгажа һураһан юм.

- “Байгал” театртаа найруулагшаар хүдэлжэ байгаа хадаа, мюзикл табиха һаналтайб, - гэжэ Жургал мэдүүлбэ.

Хубиин тоглолто бэлдэнэ

Нэгэ үе болоод лэ, зохёохы ажалтай зон хэжэ ябаһан ажалайнгаа дүн согсолхо, хэһэн ажалдаа сэгнэлтэ үгэхэ, саашанхи ажал хэрэгүүдэйнгээ түсэб табиха ёһотой. Мүнөө Жаргал Бадмаев декабрь һара соо хубиингаа тоглолто дэлгэжэ, харагшадтаа уран һайханай үзэмжэ дурадхаха гэжэ бэлдэжэ байна.

- Бүхыдөө энэ 2016 он намда ехэ удха шанартай, саашанхи хүгжэлтымни шэнэ арга боломжонуудые, хараа бодолнуудые түрүүлээ. Зүб юумэ хэнэ гээшэ гүб? Харагшад, шагнагшадайнгаа сэдьхэлдэ таарама ажал хэнэ гээшэ гүб? Саашаа ямар шэглэлээр ажалаа ябуулхам гээшэб? Иимэ асуудалнуудые өөртөө табижа, энэ хубиин концерт дурадхахам. Энэ хэрэгтэм түрэл болоһон “Байгал” театрни туһалалсаха, дэмжэлсэхэ бшуу, - гэжэ Жаргал мэдүүлбэ.

Энэ һонорхон хүбүүнэй хоёр хэлэн дээрэ тэгшэ һайнаар дуугархадань, хотын дэбисхэртэ ажаһууһан хүбүүн хаанаһаа иимэ һайнаар түрэл хэлэеэ мэдэнэ гээшэб гэһэмни, Жаргалай аба - Хэжэнгын, эжынь – Захааминай байба. Гэртэхиниинь Улаан-Үдэһөө Хэжэнгэ руу зөөжэ, угайнгаа буусада хони малаа хараад, үмсын хэрэг эрхилдэг болонхой.

Буряад хэлэндээ түшэглэнхэй

- Би манай Буряадай нютаг аянгаар ехэтэ һонирходогби. Манай театрта элдэб нютаг хэлэтэй хүнүүд ажалладаг. Тэдэ нютаг үгэнүүдээр Буряад хэлэмнай хүгжэхэ ёһотой, хэлэмнай шэмэглэгдэнэ. Минии оюутан байхада, хүдөөгэйшье үхибүүд хото ерээд, шада яда, ородоор дуугардаг һэн, буряадаар дуугархадань, эшхэбтэр бэлэй. Харин мүнөө залуушуул, ши буряадаар мэдэхэ гүш гэжэ бэе бэеһээ асуугаад, ехэ омогорхолтойгоор “ Би буряадаар дуугаржа шадахаб” гэхэ, үгы һаа, “Одоо намда эшхэбтэр, би хэлэеэ мэдэнэгүйб” гэдэг болонхой, - гэжэ Жаргал хөөрэбэ.

Энэ ушар хадаа буряад хэлэнэймнай багаханааршье һаа, өөдөө дабшажа ябаһан хүгжэлтэ гэршэлнэ ха юм даа. Буряад Уласай засаг түрэ буряад хэлэнэй хүгжэлтэдэ дутуу анхарал хандуулна гэжэ хэлэдэг зон бии. Харин аргааханаар, даамайханаар бэелүүлэгдэжэ байһан хэмжээнүүд мүр сараа үлөөжэл байна. Гэхэ зуура, хэзээ нэгэтэ засаг түрэ буряад хэлыемнай шудалуулха ёһотой гэжэ хүлеэжэ байнгүй, булта буряадби гэжэ мэдэржэ, хэлэеэ гэртээ, ажалдаа, нүхэдтэеэ шудалжал байхада, хэрэг бүтэхэ. Илангаяа иимэ Жаргал шэнги хүбүүд, басагадай түрэлхи хэлэндээ түшэглэн ябахадань, заатагүй бүтэхэ.