​Буумал шэдиин шэмэг лэ

Сэтгүүлдээ мүнөө үеын шухала асуудалнуудаар хөөрэлдөөнүүдые түрүүшын хуудаһануудта үгэдэг болоһомнай өөрын үндэһэтэй юм. Нэгэдэхеэр, үе сагаймнай амин һудал, сохисо мэдэрэгдэнэ, хоёрдохёор, уран зохёолой гү, али соёлой ямар нэгэн асуудал шэнжэлхы талаһаа харагдажа үзэгдэнэ. Дүрбэдэхи дугаарайнгаа эгээл иимэ ниитэ гаршагые Буряадай элитэ ирагуу найрагша Дондок Улзытуевай 80 жэлэй ойдо зорюулаабди. “Ая гангын орон” гэһэн музей-бууса эрхилэгшэ С.Т.Банзаракцаеватай дэлгэрэнгы хөөрэлдөөн үгтэнхэй.

“Буряадай уран зохёолшодой шэнэ бүтээлнүүд” гэһэн ниитэ гаршаг доро мүнөө үедэ эршэтэйгээр ажаллажа байһан прозаик Цыдып Цырендоржиевай «Хахасалган» гэһэн туужын түгэсхэл үгтэбэ. Юрэнхыдөө, эсэгэнэр болон үринэрэй харилсаан, шэнэ сагай шэнжэдэ урда үеын зоной хандаса, дайшалхы зам суг гаталһан сэрэгшэдэй уулзалга, хэһэн хэрэг, хэлэһэн үгынь хэды зэргэ сэнтэй тухайнь зохёолшо энэ туужа соогоо зураглаа юм. “Хододоо үдэр байдаггүй”,“Зандан Жуу” романуудые һүүлэй үедэ бүтээн түгэсхэбэ.

2016 оной “Алтаргана” һайндэртэ “Буряад поэзи” гэһэн номинацида илажа гараһан поэт Тимур Гомбожаповай шүлэгүүд үгтөө.

“Уран үгын дали жэгүүр” гэһэн ниитэ гаршаг доро Баира Бальбуровагай байгаали хамгаалгын асуудалаар бэшэһэн “Ангуушан” гэһэн зүжэг үгтэбэ. Баира Ага нютагһаа гарбалтай. “Эхирит-Булагатский вестник”, “Усть-Ордын үнэн” , “Буряад үнэн” сонинуудта ажаллаһан. “Буряад үнэндэ” анха түрүүшээр шүлэгүүдээ, ажабайдалһаа удхатай һонирхолтой хөөрөөнүүдые дурадхахадань, тон дуратайгаар толилдог һэмди. Илангаяа өөрын үйлэ ябасатай дэлгэрэнгы шүлэгүүдынь абаһаар уншагшадай һонирхол татаа бэлэй. Энэ удаа Баира Бальбурова буряад, эвенк арадуудай үльгэрнүүдэй удхаһаа һабагшалан найруулагдаһан “Ангуушан” гэһэн зүжэгөө дурадхаба. Дүрбэн үйлэһөө бүридэһэн энэ зүжэг соогоо аллегориин аргаар, амитадай дүрэ түхэлөөр гол бодолоо мүндэлүүлэн гаргана. Найруулгаарнь, удхаарнь сэгнэбэл, яһала бодомжотой, болбосоронги шэглэлтэй боложо ябаһан гуурһанай эзэн мүн гээд тобшолоё.

Хэжэнгын аймагай Худан нютагһаа гарбалтай Янжима Дашидоржинагай дүрбэн томошог шүлэг толилогдобо.“Буряад үнэн” сониндо ажаллаһан, сурбалжалагшын дүршэлтэй болоһон юм. Буряад шүлэгэй толгой холболгын аргые хэрэглэнгүй, сүлөө шүлэгэй жолоо залан “хатаргана”, сэдьхэлэйнь долгисоон эли мэдэрэгдэнэ. Оршон тойронхиие юрэ зураглана бэшэ, үльгэр домогһоо гү, али шажан мүргэлһөө һабагшатай аялга мүрнүүд соонь һэбшээлэн оронхой. Уран зохёолдо, илангаяа һая бэшэжэ эхилжэ байһан найруулагшада иимэ туршалганууд үлүү бэшэ, өөрынхеэрээ һонирхолтой бэзэ.

“Монголой уран зохёолшодой бүтээлнүүд” гэһэн ниитэ гаршаг доро Сэнгын Эрдэнын “Хойто наһандаа уулзахабди” гэһэн романай хоёрдохи хубиин үргэлжэлэл үгтөө. Удаадахи дугаарта энэ романай толилолго түгэсэхэнь.

“Оршуулганууд” гэһэн ниитэ гаршаг доро ородой элитэ уран зохёолшо, публицист, ниитын ажал ябуулагша Валентин Распутинай «Түймэр” гэһэн туужын түрүүшын хубиие дурадхабабди. Дэлхэй дээрэ суутай, хүршэ хүбөө тоонтотой зохёолшоной нэгэшье бүтээлынь буряад уншагшадта хүрөөгүйнь гэмшэлтэй гэжэ бодомжолоод, Эрхүүгэй гүрэнэй университедэй буряад хэлэ бэшэгэй болон литературын факультедэй профессор, хэлэ бэшэгэй эрдэмэй кандидат, Агын тойрогой Дульдарга нютагһаа уг гарбалтай Т.Б.Тагарова энэ туужыень оршуулжа, манай редакцида эльгээгээ юм. “Манай университедэй номой сан Валентин Распутинай нэрээр нэрлэгдэнхэй. В.Г.Распутинай түрэһөөр 75 жэлэй ойн баярта зорюулжа үнгэргэгдэһэн эрдэм шэнжэлгын конференци дээрэ нютаг хэлэнэй зүйлнүүдтэй зохёолнуудынь буряад хэлэндэ оршуулхада ехэ таарама гэжэ тэмдэглэгдэһэн байна”, - гээд, Татьяна Бороевна бэшээ.

Энэл гаршаг доро Басаа Валера Марк Твенэй “Талархалта нүхэр” гэһэн бишыхан һургаал боломо рассказ оршуулан толилуулба. “Хүнүүдтэ туһа хүргэхэдөө, бодомжотой байха хэрэгтэй. Түрүүшээр туһалхадатнай, танда ехэ баярые хүргэхэ, эгээ һайн хүн гээшэт гэхэ. Хоёрдохииетнай заншалта ёһоор тоолохо. Харин гурбадахияа туһалжа шадаагүй һаатнай, таниие бузар булай муу хүн гэхэ” – гэһэн сэсэн үгэнүүдэй абдарһаа абтаһан үгүүлэлынь эхиндэнь үгтэнхэй. Россиин Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн Надежда Гармаева мэдээжэ татар поэт Разиль Валеевэй “Поэт” гэһэн шүлэг оршуулаа.

Уйлажа, хайлажа байгаад,

Ухаамни сүлөө бэдэрээл. Олоогүй,

Сээрхэнэгүйб огто, хамаагүй!

Магад, дэлхэйе мүнөөдэр би

хубилгахаб,

Магад, өөрөө мүнөөдэр хубилхаб...

– гэһэн суута поэдэй мүрнүүдые дурдамаар.

Сагай ошохо бүри удхаяа буурадаггүй, харин шэжэр субадтал яларан-толорон, үшөөл сэнтэй боложо байһандал һанагдадаг бүтээлнүүд бии гээшэ. Тэрэ тоодо «Шажан мүргэл» гэһэн ниитэ гаршаг доро Любовь Намжилоной “Алтан эрхи” ороно. Энэ зохёолые дахинаа дабтан уншахада, нэгэшье үлүү бэшэ шэнгеэр, дахинаа шэнэ нээлтэ хэжэ байһандал үзэгдэдэг юм. Жэшээ болгон, нюуса тарни гэһэн үгые тайлбарилһыень дурадхая:

Нюуса тарни (санск.дурани) - үнэн дээрээ эндэ ямаршье нюуса юумэн үгы. Гэхэтэй хамта, тарниин номой удха тон хатуу, юрын хүнэй эшэ үндэhэндэнь хүрэжэ, тэрэниие элирүүлхэ гээшэ тон xүндэ байхын саана, үнэн дээрээ бэелүүлхын аргагүй юумэн болоно. Тарниин хүсэн гээшэ баhал хэм хэмжүүргүй ехэ - нюдэ сабшахын зуура гү, али хургануудаа «тас» гүүлэхын хоорондо тарниин хүсөөр бурхан боложо болохо юм. Теэд тарниин ном гээшые юрын үгэнүүдээр хэлэхэдэ, юрын тэмдэгүүдые харуулхада ойлгогдохо юумэн бэшэ байhаниинь лабтай. Хэды хурса нюдэтэй байбашье, тарниин номые харанагүйбди. Хэды һонор шэхэтэй байбашье, тарниин номые дууланагүйбди. Хэды ехэ эрдэм номтойбди гэжэ өөр тухайгаа бододогшье haa, тарниин ном ойлгохо ухаан манда үшөө бии болоодүй байна. Богонёор хэлэхэдэ, манай 5 махабада тарниин ном ойлгохо шадалгүй, үшөө һайнаар болбосоржо ядажа ябаhан болоно. Бэемнай бодисада болон хубилаад, hанаамнай боди сэдьхэлээр дүүрээ һаань лэ, нюуса тарниин ном ойлгожо эхилхэ болонобди. Тиигээд Ошорваани бурханда ходо зальбаржа ябаа haa, энэ ехэ хүндэтэйшье, хүшэршье замда тон туһатай байха юм, юундэб гэхэдэ, Ошорваани бурханиие Нюуса тарниин Эзэн гэжэ нэрлэдэг.

“Урлал бэлигэй угалзанууд” гэһэн ниитэ гаршаг доро “Буумал шэдинь мүнхэ лэ!” гэһэн Галина Дашеевагай зураглал Захааминай аймагай Санага нютагһаа гарбалтай үзүүр урашуулай нэгэн Радна Дампилович Нохоровто зорюулагдаба. “Үнэхөөрөө, зүнтэй бэлигтэйшүүл Уран Дүшын оройһоо балта дүшын ханхинаа, зэдэлээе дууладаг гэлсэгшэ. Минии суута багша тиимэ хүнүүдэй нэгэн байһан ха”, - гээд, Р.Д.Нохоровой шаби, өөрөө бэлиг түгэс уран гартан Валентина Бадмаева хөөрөө бэлэй.

Мүнөө үедэ Р.Д.Нохоровой бүтээлнүүдые, зэр зэмсэгынь гамнан хадагалжа, выставкэнүүдые эмхидхэжэ, хадам аба тухайгаа мэдээсэл олониитэдэ тунхаглажа, дэлгэрүүлжэ байдаг бэринь, Буряадай габьяата багша Светлана Дамдиновна Нохоровае һайшаан тэмдэглэмээр юм. Санагын суута Нохоровуудай – Лубсан, Дампил, Радна – нэрэ сэлеэн соогуураа зэдэлһээр.

Зэд, гуули, мүнгөөр

Зэдэ голойнгоо урасхалдал

Жэнхэни угалза, хээтэй

Жэгтэй бүтээл урладаг

Бата түбшэн таабаймнай

Буумал шэдинь мүнхэ лэ!

Буумал шэди буряад угсаатанаймнай ажабайдалые, “Буряад үнэн” сониниие, “Байгал” сэтгүүлыемнай шэмэглэжэл байг лэ даа, хэзээдэшье!