​Шэдитэ хүүр

Эртэ урдын энэдхэг уран зохёолһоо, аман үгын абдарһаа оршуулагдаһан үльгэрэй сюжедүүд, новеллын зохёолнууд түбэд-монгол хэлэнэй тайлбарита зохёолдо хэрэглэгдэдэг байһан гээшэ.

«Шэдитэ хүүр» гэһэн зохёол тухай

«XI-XII зуун жэлнүүдтэ найман «Нитишастр», Калидасын «Үүлэн – мэдээсэл асарагша», «Веталын 25 тобшо зохёол», «Панчатантра», «Хитопадеш» болон бусад олон найруулганууд түбэд хэлэндэ оршуулагдаһан байгаа. Үльгэр-новеллын үйлэ үзэгдэлнүүдые түүхэлэн хөөрэлгэнүүдэй, һургаал абама тодорхой жэшээнүүдэй, бодото ажабайдалһаа абтаһан ажаглалнуудай туһаламжаар Буддын шажанай тодолон хэлэгдэһэн һанал бодолые далда удхатайгаар найруулдаг байһан юм. Эдэ үльгэр домогууд һургаал заршамай ёһо гуримуудаар заабол дүүрэдэг һэн. Уран зохёолой иимэрхүү арга энэдхэг уран зохёолой ёһо заншалда хабаатай байгаа.

«Хажлагат туужын» жанраар зохёогдоһон урдын энэдхэг түүхэлэн хөөрэһэн суглуулбаринууд һургаал заабаришалгын шэглэлтэй байһан дээрэһээ тайлбари зохёолой хубинь болодог һэн.

Мүнөө сагта шэнжэлэгшэд түбэд уран зохёол шэнжэлэлгээр горитой юумэ хэнхэй. Тусхайлбал, академик Ц. Дамдинсурэн монгол-түбэд аман үгын, уран зохёолнуудай хоорондохи холбоо шэнжэлэлгэдэ ехэ хубитаяа орууланхай. «Монголой, Россиин номой сангуудта олдоһон «Шэдитэ хүүрэй» түбэд хэлэн дээрэ монгол хэлэн дээрэ бэшэгдэһэн гар бэшэгүүдые Ц. Дамдинсурэн шэнжэлээ һэн.

Гэхэ зуура гайхамшагта «Шэдитэ хүүр» гэһэн зохёол түбэд хэлэнһээ оршуулагдаһан түүхэтэй. Энэ суглуулбари хадаа «Веталапанчавиншати» гэжэ суута энэдхэг «хадамал туужын хүшөөе» - Веталын 25 тобшо зохёолые – монголоор найруулга болоно.

«Шэдитэ хүүр» оло дахин ород болон европын хэлэнүүд дээрэ оршуулагдаһан юм. Энэ зохёолые анха түрүүн 1804 ондо Ригэ хотодо Б.Бергман хальмагһаа немец хэлэндэ оршуулжа хэблүүлээд, шэнжэлэлгын эхи табиһан байна.

Урдань, 1864 ондо, Галсан Гомбоев туд зохёолые ород хэлэндэ оршуулһан габьяатай.

Удаань 1923 ондо мэдээжэ эрдэмтэн Б.Я. Владимирцов «Шэдитэ хүүр» гэһэн зохёолые хальмаг хэлэнһээ ород хэлэндэ оршуулжа, олон уншагшадта дурадхаһан гээшэ. Тэрэ хадаа 1958 ондо энэ номоо дахин хэблүүлһэн юм.

«Шэдитэ хүүр» гэжэ үльгэрһөө 4-дэхи бүлэгые 1928 ондо Улаан-Баатарта хэблэгдэһэн 25 үльгэрһөө абажа хэблэбэб», - гэжэ эрдэмтэ Ц. Дамдинсурэн «Монгол уран зохёолой дээжэ зуун бэлиг оршобой» гэһэн ном соогоо бэшэнхэй. Энэл бүтээл 1957 ондо Хүхэ-Хотодо хэблэгдэһэн юм. Зүгөөр 1966 ондо энэ суута зохёол Германида толилогдоо һэн.

Түбэд хэлээр бэшэгдэһэн туд зохёолой үльгэрнүүд Монгол гүрэнэй академиин библиотекэнүүдтэ байдаг юм. Энэ мэдээжэ энэдхэгэй зохёол хадаа монгол хэлэн дээрэ оршуулагдаһан номтоёо удхаараа таарадаг гэһэн эрдэмтэдэй һанамжанууд бии.

Монгол угсаатанай дунда үргэнөөр дэлгэрһэн «Шэдитэ хүүр» гэжэ үльгэрнүүдэй ном хуушан монгол үзэг бэшэгһээ монгол хэлэ шэнжэлэгшэ Г.Н. Очирова мүнөөнэй буряад хэлэндэ хүргэһэн байна.

Эндэ бүхы дэлхэйгээр суурхаһан үльгэрнүүдэй зарим зүйлнүүд уншагшадай анхаралда дурадхагдана.

"ШЭДИТЭ ХҮҮР" зохёолһоо хэһэгүүд

Шубуун дэгэлтэ

Амгалан Ябадалта хаан һөөргөө бусажа, мүнөөхил амари модонойнгоо доро Шэдитэ Хүүрые хэлэдэг үгөөрөө айлгажа, уутадаа хээд, харгыда гараба. Шэдитэ Хүүр анханайнгаа хэлэдэгые дахин хэлэжэ, үльгэрөө эхилбэ:

- Эртэ сагта Жаргалантай ой гэдэг нютагай нэгэ айлайда гурбан үхин байһан гэхэ. Тэдэнэр үдэр бүри ээлжээлжэ, үнеэдээ адуулдаг һэн ха. Ехэ эгэшэнь ээлжээндээ гарахадаа, бэлшээри дээрэ унташоод, нэгэ үхэрөө алдажархиба. Тэрэнээ бэдэржэ ябаһаар, хадын хабшал соо улаан үнгэтэй үүдэнэй байхые хараад, тэрэниие нээжэ ороходонь, саанань үшөө нэгэ алтан үүдэн байба. Алтан үүдээр саашаа ороходонь, дун үүдэн харагдаба. Энэ үүдэ нээхэдэнь, маша жаргалантанай оршон байдалда оюун, алтаар шэмэглэгдэһэн үзэсхэлэнтэ һайхан байшан угтаба. Тэрэ үхин байшан соо орожо, эрдэнеэр бүтээгдэһэн тоорсог дээрэ томо сагаан шубуунай байхада, урдань ерээд: «Нэгэ үхэрөө алдажархёод, бэдэржэ ябанаб, энээгүүртнай харагдаагүй гү?» - гэжэ асууба. Тиихэдэнь тэрэ шубуун: «Минии һамган болохо һаашни, үхэрэйшни хаана байһые заажа үгэхэб. Үгы болшни, хэлэхэгүйб», - гэжэ харюусаба. «Би юртэмсын иимэ ёһоор ябахагүйб. Тиигээд ши шубуун түрэлтэн байнаш. Үхэрөө олоогүйдөө шамтай дуугаралсахашьегүйб», - гээд, ехэ үхин гэртээ бусаба.

Үглөөдэрынь дунда үхин үхэрөө бэдэржэ гараба. Эгэшынгээ ушарагша үйлөөр мүнөөхи шубуунтай уулзажа, хэлэһэн үгэдэнь оронгүй, гэртээ хариба. Хойто үдэрынь бага үхин үхэрөө бэдэржэ гарахадаа, эгэшэнэрэйнгээ ушаралта үйлөөр тэрэ томо сагаан шубуунтай уулзаба. Шубуунай хэлэһэн үгэдэ бага басаган иигэжэ харюусаба: «Юрэ эрэ хүнэй үгэ зүбтэй байдаг, шубуун түрэлтэ, шинии үгүүлһээр болог лэ даа». Тиигэжэ тэрэ айлай бага үхин шубуун түрэлтын һамганиинь болобо.

Тэрэ нютагай дасанда ехэ хурал эхилжэ, арбан гурбан хоногой туршада үргэлжэлбэ. Шубуун түрэлтын һамганай тэндэ ошоходонь, дасанда ехэ олон мүргэлшэд сугларанхай, нютагай эгээл һайхан эхэнэрые элирүүлхэ ехэ эмхидхэл ябуулагдажа байба. Бага үхин энэ ехэ шалгалтада дээрэ түрүүлжэ гараба. Эрэшүүлэй дундаһаа эрхимые һунгалганай эхилхэдэ, сугларһан зоной дундуур хүхэ зүһэтэй мори унаһан хурса һайхан шарайтай залуу эрэ ябуултажа, бултанай анхарал татаба. Энэ хүн шалгарба гэжэ бултанай хэлсэһээр байтар, тэрэнь олоной дундаһаа гаража ябашаһан байба.

Хуралһаа бага үхинэй бусажа ерэхэдэ, шубуун асууба:

- Дасан дээрэхи тэрэ харалгада эрэгтэйшүүлэй дундаһаа хэн шалгарааб?

- Хүхэ зүһэтэй моритой танигдаагүй нэгэ эрэ хүн эрэгтэйшүүлэй дундаһаа шалгараа. Эмэгтэйшүүлэй дундаһаа би түрүүлбэб.

Тэрээнһээ хойшо арбан нэгэн хоногой үнгэрөөд байхада, арбан хоёрдохи үдэрынь дасанда баһал тиимэ хуралдаан боложо, бага үхин тэндэ дахин хабаадалсаһанай удаа бусаха замдаа хүршэ айлайдаа оробо. Тэрэ гэрэй эзэн эхэнэр:

- Энэ үдэрэй хуралдаанда хэн шалгарааб? – гэжэ асууба.

- Хүхэ мори унаһан үзэсхэлэнтэ нэгэ эрэ зоной дундаһаа илгарна. Эхэнэрнүүдэй дундаһаа би янзатайб. Ай, халаг даа, тэрэ эрэтэй хуби заяагаа холбохо арга намда байхагүй. Минии эрэмни шубуун түрэлтэй, - гэжэ бага үхин уйлаба.

Тиихэдэнь гэрэй эзэн эхэнэр тэрэниие ехэ хайрлажа:

- Эмэгтэйшүүлэй дундаһаа ши шалгарааб гэдэг шинии зүб. Теэд тэрэ хүхэ зүһэтэй моритой хүн шинии нүхэршни мүн байха. Арбан гурбадахи үдэрэй хуралдаанда ши ошоһон янза үзүүлээд, гэрэйнгээ газаа хоргодоорой. Тиихэдэшни тэрэ нүхэршни шубуун дэгэлээ тайлаад, хүхэ мориёо гаргажа унаад, хуралдаанда ошохо. Ши тэрэ шубуун дэгэлыень галда түлижэрхи. Одоо тиигэжэ арюун гуа бэеэ бэелһэн нүхэртэеэ жаргажа һуухаш, - гэжэ һургаба.

Бага үхин гэртээ ерэжэ, хүршэ  эхэнэрэйнгээ хэлээшээр хуралда ошоһон боложо, бэеэ нюугаад, үбгэнэйнгөө шубуун дэгэлые галдаба.

Наранай орохо хирэдэ нүхэрынь бусажа:

- Хуралдаанһаа шимни яагаа яаралтай бусабаш? Юун болооб? – гэжэ асууба.

- Тиигээб, яарааб, - гэбэ һамганиинь.

Үбгэниинь шубуун дэгэлээ хараашалаад:

- Минии шубуун дэгэл хаанаб? – гэжэ асууба.

- Галда түлеэб, - гэбэ һамганиинь.

- Ай, хөөрхы, ши ехэл муу юумэ хэбэш даа. Тэрэшни минии һүнэһэн гээшэл даа. Ши гэрэйнгээ дэргэдэ шиидам барижа, үдэр һүнигүй газар сохижо, шэмээ шууяа татажа байха болобош. Тиихэдэш намайешни шүдхэрнүүд ерэжэ абаад ябашаха. Би долоон хоног соо тэрэ шүдхэрнүүдээр тэмсэжэ гараха болобоб, - гэжэ үбгэниинь гашуудалда эзэлэгдэнги һууба.

Бага үхин зубхияа дэрһээр тэртэдээд, шиидам барижа, зургаан хоног соо гэрээ тойрожо, шэмээ шууяа гаргажа ябаба. Долоодохи һүни бэень һуларжа, нэгэ үе дуураад орхибо. Тиихэтэйнь адли шүдхэрнүүд ерэжэ, Шубуун Дэгэлтые абаад ябашаба. Бага үхин һэрихэдээ, маша ехэ гашуудалда абтажа, голые зубшан, үндэр уулануудые дабан, үбгэеэ бэдэрбэ. Уйлан хайлан, «Шубуун дэгэлтэ, Шубуун Дэгэлтэ» гэжэ оог хуугай табин, гунигтайгаар оогложо, хэдэн хоногто ябаба.

Хэзээ үни болоһон хойно үндэр агуулын оройһоо Шубуун Дэгэлтын абяан соностобо. Бага үхинэй агуулын оройдо гарахадань, Шубуун Дэгэлтэ тэндэ үзэгдэбэгүй. Тэрэнэй саашаа ябажа, нэгэ хүтэлэй саана гарахадань, Шубуун Дэгэлтэнь олон годон гуталнуудые үргэлэнхэй, һуулгаар уһа зөөжэ байба.

Һамгаяа харахадаа, тэрэ ехэ баярлаба: «Шамтаяа золгохо хубитай байбаб. Бишни шүдхэрнүүдэй уһашаниинь болоод, эдэ олон гуталай улынь сооротор заруулха зэргэтэйб. Шимни намайгаа бусаажа абаха гэбэл, гэртээ харяад, шубуун дэгэл оё. Тиигэһэнэй удаа намайе дуудабалшни, би эндэһээ алдууржа болохоб». Шубуун Дэгэлтын үгэеэ арай дүүргэмсээр, шүдхэр бии боложо, хуй һалхи хүдэлгөөд, абажа ябашаба.

Бага үхин тэндэһээ гэртээ яаралтай бусажа, шубуун дэгэл шэнээр урлан бүтээбэ. Тиигэһэнэй һүүлээр үбгэнэйнгөө һүнэһые даллажа дуудахадань, уданшьегүй гэрэйнгээ
тооно дээрэ буужа ерэбэ, - гэжэ Шэдитэ хүүрэй хэлэһээр байтар, Амгалан Ябадалта хаан:

- Бага үхин яатараа баярлаа һэн хаб, - гэжэ дуугаржархиба.

Тиигэхэтэйнь адли:

- Хэшэгээ бараһан хаанай аманһаа үгэ алдуурба, нирваанда һуухагүй, - гэжэ Шэдитэ Хүүр хэлээд, агаарта дэгдэн үгы болошобо.

Шэдитэ Хүүрэй үльгэрһөө Шубуун Дэгэлтэ гэжэ домог түгэсэбэ.

"Алтан гадаһан" гэжэ номһоо абтаба.

(Үргэлжэлэлынь хожом гараха).