1726
Үндэһэтэнэй номой санда “Буряад малгай хайшан гэжэ оёхоб?” гэһэн гаршагтай номтой танилсалга үнгэрөө.
Үнгэрэгшэ зуун жэлэй наяад-ерээд онуудта буряад 1-дэхи интернат-һургуулиин захирал Жалсан Батуевич Санжиев буряад хэлэнэй болон оёдолой багшанарта һурагшадые буряад арадай үндэһэн хубсаһа оёжо һургагты, хайшан гээд оёхоб гэжэ заабаринуудые бэшэгты гэжэ хэлэдэг байгаа. Тиигэжэ технологиин багша Ханда Данжеева буряад хубсаһан тухай шэнжэлэлгын ажал эхилһэн юм. Өөрөө хубсаһа оёхо дуратай хадаа улам абьяастайгаар ажалаа ябуулаа бшуу.
- Тэрэ сагта гансал хори буряадуудай хубсаһан шэнжэлэгдэдэг һаа, һүүлэй үедэ бусад угуудай - хонгоодор, сонгоол, сартуулнуудай, баруун буряадуудай - хубсаһан, малгай, гуталнууд ямар байгааб гэжэ шэнжэлэлгэнүүд хэгдэдэг болонхой. Буряад малгайнууд хайшан гээд оёгдодог гээшэб гэжэ хэдэн жэлэйнгээ шэнжэлэлгэ, туршалгануудаа согсолжо, хоёр жэл соо энэ ном бүтээгээб, - гэжэ Ханда Нимаевна хөөрэбэ.
Энэ номоо багша түрүүн буряад хэлэн дээрэ бэшэхэ гэжэ һанаһан байгаа. Зүгөөр оёдолой талаар нэрэ томьёонууд, тусхай үгэнүүдэй оршуулга хэхэнь хүшэр байгаа. Буряадай гүрэнэй ехэ һургуулиин багшанарташье хандахадань, мүнөө үе сагта мэргэжэлтэ үгэнүүд хүсэд лаблагдажа, оршуулагдаагүй гэжэ хэлэһэн байха юм. Тиигэжэ автор энэ номоо ород хэлэн дээрэ гаргаба. Гэхэ зуура, мүнөө сагта ород хэлэн дээрэ хэблэгдэһэн ном олон зоной шэнжэлэн үзэжэ хэрэглэхэдэ бэлэн гэжэ шиидэһэн байна.
- Би ном бэлдэхэдээ, нэн түрүүн Раиса Бадмаевагай “Буряадай үндэһэн хубсаһан” гэһэн хүдэлмэри дээрэ үндэһэлөөб. Багшалжа байхадаа, иимэл нэрэтэй авторска программа зохёожо, тэрэнэйнгээ ёһоор заадаг байгааб. Буряад малгайн зүйлнүүдые хайшан гэжэ бүтээхэ тухай хэдэн туһатай зүбшэлнүүдые хэблэһэн байнаб, - гэжэ Ханда Нимаевна хөөрэнэ.
Хэдэн жэлэй туршада бага багаханаар материал суглуулжа, эрдэм шэнжэлэлгын ажал ябуулжа бүридхэгдэһэн энэ барюубшатай номой нара харалгада гол бэрхэшээл хадаа мүнгэ зөөриин талаар асуудал. Ном хэблүүлэлгэ ямаршье сагта мүнгэн зөөриин гаршатай ха юм. Ханда Нимаевна энэ тэрэ газараар ябажа, спонсорнуудые бэдэрээдшье туршаа. Мүнгэ зөөритэйшүүл арсаашьегүй, харин юрэ найдуулаад лэ, табижа байгаа. Тиигэжэ автор пенсиеэ суглуулжа, энэ номоо хэблүүлбэ.
- Оройдоол 100 хэһэгээр 30 мянган түхэригэй ном гаргуулааб. Саашадаа энэ номойнгоо хэһэг олошоруулжа, арад зонойнгоо дунда дэлгэрүүлхын түлөө мүнгэн тэдхэмжэ бэдэрхэл даа, - гэжэ Ханда Нимаевна найдалаа алданагүй.
Автор: Цырегма Сампилова
Описание: Пенсиеэ суглуулжа, буряад арадтаа туһа ехэтэй ном гаргаһан Ханда Нимаева шабинартаяа
Үнэхөөрөө, энэ ном хараад, оёдолдо дүрэтэйшэг хүн буряад малгай бүтээжэрхихөөр хаш. Олондо туһатай иимэ зүбшэлнүүдтэй ном гүрэнэй талаар дэмжэгдэхэл байгаа бшуу. Олон жэлэй туршада Ханда Нимаевна Данжеевагай ажаллаһан Буряадай Үндэһэтэнэй 1-дэхи лицей-интернадай технологиин багша Вера Шултумовагай хэлэһээр, энэ ном тон хэрэгтэй юм.
- Үхибүүдые үндэһэн хубсаһа бүтээжэ һургалгада тус ном сэгнэшэгүй ехэ туһаламжа боложо үгэхэ бшуу, - гэжэ Вера Раднаевна тэмдэглэбэ.
Буряад арадай үндэһэн малгай нэгэ адлихан байдаг бэшэ. Малгай, дэгэл, гутал эзэнэйнгээ ямар уг унгитай, ямар нютагай хүн байһыень гэршэлдэг. Жэшээнь, номтой танилсалгын үедэ бүгэдэнэй үзэмжэдэ табяатай байһан буряад бүһэтэй хүнэй малгай аяар 32 хүшөөһэтэй. Энэнь хадаа сонгоол, сартуул угай баян хүнэй малгай болоно.
- Урдандаа хүнэй малгай хатуу байгаагүй. Хүшэжэ оёод, бэедэнь даруулаад оёходонь, бодоод байгаашье һаа, эбхэжэрхихөөр зөөлэн байгаа. Мүнөө сагта хүбөөень ехэ үндэрөөр хэдэг болонхой, урдандаа оройдоол 5-7 сантиметр байгаа, - гэжэ Ханда Нимаевна тайлбарилна.
Энэ номоо хүсэд дүүрэн хэблүүлээд, багша һүүлдэнь бүһэтэй хүнэй дэгэлнүүдые шэнжэлжэ, шудалжа, ном бэшэхэ юм. Мүн эхэнэрнүүдэй хубсаһан болоод буряад гутал хайшан гэжэ бүтээхэб гэһэн туһатай зүбшэлнүүдтэй ном бэшэхэ түсэбтэй. Ами аминдань хэблээд, удаань нэгэ томо ном болгожо гаргахаар хараална. Энэнь баһал мүнгэ зөөриин талаар лэ хүшэр асуудалтай дайралдахал хаш. Тиигэһээр манай нютагай шадалтай зон иимэ бүгэдэндэ аша туһатай ном хэблэхэхэрэг дэмжэхэл ёһотой. Ушар юуб гэхэдэ, буряад хубсаһаяа мүнөө үеын ажабайдалда хайшан гээд нэбтэрүүлхэ тухай хооһон хөөрэлдөөгөөр дүүрэхэ бэшэ, харин энэ талаар бодото алхамууд хэгдэхэ ёһотой.
Энэ уулзалгын һүүлээр хүн зон тарангүй, үшөө удаан Ханда Нимаевнаһаа туһатай зүбшэлнүүдые асуугаа. Эндэ буряад малгай оёжо һураха эрмэлзэлтэйшүүл суглараа хаш. Илангаяа хайшан гэжэ жэншэ бүтээхэб гэһэн дүршэлэй хэшээл бүгэдэндэ һайшаагдаа. Жэншэ хадаа малгайн оройн дэнзын орондо хэгдэдэг зүйл гээшэ. Бүдүүншэг аад, мушхажа бүтээһэн гоёлто элдэб үнгэтэ утаһаар бүтээгдэнхэй. Иимэ дүршэл хубаалдаһан хэшээлнүүдые ходол үнгэргэжэ байбал, буряад хубсаһа оёдог зон олон болохо һэн. Нэмэжэ хэлэхэдэ, мүнөө сагта буряад үндэһэн хубсаһанай оёдолшод ехэ үнэтэй, зарим ушарта үлүү гарама сэн эридэг. Тиигэжэ юрын зон буряад хубсаһаяа үмдэхэ дуратайшье һаа, үнэ сэндэнь тороно бшуу.
Автор: Цырегма Сампилова
Описание: Ханда Нимаевна малгай оёлгын нюусануудтай танилсуулна
Автор: Цырегма Сампилова
Описание: Эндэ буряад малгай оёжо һураха эрмэлзэлтэйшүүл суглараа
Автор: Цырегма САМПИЛОВА
