1293
Буряадаймнай элитэ ирагуу найрагша Дондог Улзытуевай түрэһөөр 80 жэлэй ойдо зорюулагдаһан хэмжээ ябуулганууд октябрь һара соо эмхидхэгдэхэ.
Бэлигтэй шүлэгшэнэй түрэһэн нютаг - Шэбэртэ нютагта байгуулагдаһан “Ая-гангын орон” гэһэн музей-буусада гол хэмжээн – фестиваль үнгэрхөөр хараалагдана.
Буряад Уласай Соёлой яаман Дондог Улзытуевай шүлэгүүдые арад зон соо дэлгэрүүлхын зорилготой уран шүлэг уншалгаар болон шүлэгүүдэйнь оршуулгануудай харалгануудые соносхоо һэн. Энэ хэмжээ ябуулга Буряадай гүрэнэй университедэй багша Ирина Булгутова болон Үндэһэтэнэй номой сан гээд ябуулна.
Уран найрагшын олон шүлэгүүд ород хэлэн дээрэ оршуулагдангүй үлэнхэй. Илангая буряад хэлэн дээрэ ном уншадаг зоной үсөөрһэн мүнөө сагта энэ хэмжээ ябуулга эгээл таарама, сагай эрилтээр хаш.
Харалганда анхан сагта оршуулагдаагүй шүлэгүүдынь байгша оной сентябриин 16-һаа октябриин 10 хүрэтэр тушаагдаха юм.
Дондог Улзытуевай зохёоһон шүлэгүүдые уран һайханаар сээжээр уншагшадай харалган мүн лэ соносхогдонхой. Энэ хэмжээ ябуулга хадаа бэлигтэй уран найрагшын бүтээлнүүдые эдир залуушуулай хоорондо дэлгэрүүлхын болон тэдэниие Буряад уран зохёолой дээжэ болохо уран шүлэгүүдтэ һонирхол хүмүүжүүлхэ гэһэн зорилготой юм.
Энэ харалганда 11-тэйһээ 35 наһан хүрэтэр залуушуул Дондог Улзытуевай шүлэгүүдые сээжээр хэлэжэ байһан видео-буулгабаринуудаа эльгээжэ, заочно түхэлөөр хабаадаха. Удаань эрхим ажалнууд шэлэгдэжэ, Шэбэртэ нютагай “Ая-гангын орон” гэһэн музей–буусада үнгэрхэ ехэ хэмжээнэй үедэ дүн гаргагдаха. Октябриин 5 хүрэтэр видео-буулгабаринууд тушаагдаад, сүлжээ холбооной аргаар дуугаа үгэлгэн татагдаха.
Октябриин 14-дэ Бэшүүрэй аймагай Шэбэртэ нютагай “Ая-гангын орон” гэһэн музей-буусада Дондог Улзытуевай түрэһөөр 80 жэлэй ойдо зорюулагдаһан фестиваль үнгэрхэ.
Нэмэжэ хэлэхэдэ, гайхамшаг бэлигтэй поэдэй бүтээлнүүдэй суглуулбариин нэгэдэхи боти нёдондо хэблэгдээ бэлэй. Мүнөө 2-дохи боти хэблэгдэжэ, һаяын сагта нара харахаяа байна.
Харин мүнөө манай энэ хуудаһанда Буряадай элитэ ирагуу найрагша Дондог Аюшеевич Улзытуевай зохёоһон бүтээлнүүд үгтэнэ. Эдэ шүлэгүүдые абажа, оршуулга болон сээжээр уран уншалгын харалгануудта хабаадаха аргатайт.
БУЛАША
Хүнэй наһанай эсэс болоһон,
Хүдэр бэеынь хуяг болоһон,
Зүһэн бүриин сэсэг болоһон,
Зүлгэ ногоон шэмэг болоһон.
Хэтэ сагуудай хэбтэһэн газар,
Хэн хэнүүдэй нэрэтэ газар,
Орон түрын түүхэтэ газар,
Олон түмэнэй булашын газар.
Эрхэ сүлөө эхэ арадтаа
Эрин дуудаһан Ян Райнис
Эрьежэ ерэһэн нараяа угтаад,
Энеэбхилжэ һууна хаш.
Тэбхэр тэбхэр табсан дээрэ
Тэмсэлшэдэйшэрүүндүрэ.
Булаша дээрэ гэнтэ олоноб
Буряад хүнэйобог нэрэ.
Сагаан шулуу зүйжэ хэһэн,
Самсаалтуулан хайжа хэһэн,
Хүнэй зориг – мүнхэ галта
Хүшөөнүүдэй гуламта.
Бодомсоороо гүйжэ гаранаб газаашаа
Бодомсоороо гүйжэ гаранаб газаашаа.
Бороогой һүүлээр таламни нара игаана.
Хүбэн манан һэхүүргэ соогоо хүльбэржэ,
Хүхэ тэнгэриин сээжэ дэхэн һуняана.
Үүр сайна. Үшөө баран унтаатай.
Үбгэн баабай гааһаа бэдэрэн аахилна.
Баруун Толгой бараан хүхэ уняартай –
Баабайн гуримаар байгаалишье тамхилна.
Булагай эхиндэ хонид уһалжа байна.
Булта обоорон, нэшэлдэнэ, нэрьенэ.
Бушуу солбониинь лэ тунгалаг уһа шэмэнэ,
Булангир унхидаад, олонхинь толгойгоо һэжэнэ.
Монгол хобоо, модон хүрдын нарьяан соо,
Мойһотын энгэртэ балшар наһам гээгдээ.
Бурьялан урдаа бугын ундалдаг горхон соо
Буурал эжымни анха намай угааһан гээ.
***
Арбан долоон наһандаа
Аляа байнгүй яалайдаа.
Аглаг Буряад орондоо
Сэнгүү байнгүйяалай даа.
Гүлмэр уян нэрыеш
Дабтан дабтан ябаалби.
Гүнзэгы харахан нюдыеш
Харан харан зүүдэлээлби.
Үүр сайтар дуу дуулан,
Үргэһэ нойроо алдаалби.
Үлгэндэлхэйнһайхые
Үгын дээжээр магтаалби.
Тэрэһүниинмүшэдые
Зүрхэн дээрээ хадаалби.
Тэнгэриин алтанзүйдэлые
Харгы болгон абаалби.
ҺАНАНАМ ШАМАЯА
Зүүнхэн нюдэнэйш галханиие
Зүүдэндээ ходо үзэнэлби.
Зүрхэнэйш һудалай сохисые
Зүнгөөрөө таажа ябаналби.
Һаглагар харахан үһыешни
Һалхинай даляар эльбүүлнэ,
Һаруулхан дуранай мэдэрэлээр
Һанаанайш хүбшэргэй дууданалби.
НАНГИН ХАҺА
Арбаадхан наһанайшни аляа наадан
Алтайда ургаһан жэмэс шэнгил,
Алтайда ургаһан иимэ жэмэс
Амталһан хүндэ арба нүгэл!
Хорёодхон наһанайш холшор зугаа
Хорбоодо ургаһан сэсэг шэнги,
Хорбоодо ургаһан иимэ сэсэг
Ходолһон хүндэ арба нүгэл!
ШАНАЛАЛ
Урихан тэрэ басагантай
Уулзаашгүйл һаа дээрэл һэн,–
Уулзаһан тэрэ үдэрһөө
Ухаан минии балартаа.
Сэлгеэ тэрэ үдэшэлэн
Сэнгээгүйл һаа дээрэл һэн,–
Сэнгүүтэрэ үдэшэнһөө
Сэдьхэл минии буруутаа.
ГАЙХАНАБ
Хоёрхон хоногой туршада
Холшорлон наадажа байһан аад,
Гурбадахи дуулим һүниндөө
Гуниглан уйдахыш гайханаб.
Гурбадахи дуулим һүниндөө
Гуниглан уйдажа байһан аад,
Удаадахи аглаг үглөөниинь
Уриханаар миһэрхыш гайханаб.
ХОЛШОР ДУУН
Нарихан матаргайн уянда
Нахилзан үнгэрхыш харахадаа,
Наһанайнгаа ошоһые мартаналби,—
Намайга бүүхэн гасаалыш.
Холшорхон сэдьхэлэй уянда
Хотолзон үнгэрхыш харахадаа,
Хорёодхон наһаяа һананалби,—
Хододоол бүүхэн гасаалыш.
ДУРАН ТУХАЙ ДУУН
Хадын боории дабаагүй бол,
Харгын мууда гомдуужам.
Харин шамтай ханилаагүй бол,
Хара бэедээ гомдуужам.
Утаатын голы гаталаашгүй бол,
Унаашадаа гомдуужам.
Урихан шамтай ушараагүй бол,
Уулзангүйгөөр... холодуужам.
ГҮНСЭМА
Гүрбэлзэмэ бэетэйлши, Гүнсэмаа,
Гүлмэр харахан нюдэтэйлши, Гүнсэмаа,
Гүрэмэл хоёр гэзэгэшни, Гүнсэмаа,
Гүн талын дуун шэнгил, Гүнсэмаа.
Эдир залуу наһандаа, Гүнсэмаа,
Эжэлшэжэ һууял даа, Гүнсэмаа,
Эжы абын жаргалые, Гүнсэмаа,
Эзэлхэдэжэл һууял даа, Гүнсэмаа!
ЗОРЮУЛГА
Хазаар ногтын ханхинаан дор,
Халзан зээрдын турьяан дор
Зохёон ябаһан дуунуудым
Золтой нэгэн шагнуужан.
Дуулим һүниин дуулга дор
Дураяа нюугаад ябаһан хүн
Дууша илдам басаганһаа
Дуунайм хэшэг хүртүүжэн.
Шинии мүшэн минии мүшэнтэй тохёогоо
Шинии мүшэн минии мүшэнтэй тохёогоо, –
Шэбшэжэл ябанаб гансал шамаяа зосоогоо.
Шинии мүшэн минии мүшэнтэй тохёогоо,
Шэдитэ дуранай ошо бадаран носоогоо.
Шинии мүшэн минии мүшэнтэй тохёогоо, –
Шэбэнэн дуулгажа сэдьхэлэйнгэй дохёо үгөө.
Шинии мүшэн минии мүшэнтэй тохёогоо, –
Шэнэлэн жаргаха наһыемнай зохёогоо.
СИБИРЬНИ
Шэмэрүүнш даа, Сибирьни,
Шэмэрүүнш хадаа — зулгы.
Шэнээр зохёон байгуулһан
Шэн зоригой үлгы.
Сээжэн дээгүүрш зурыһан
Шэрэм дүрбэн хүбшэргэй.
Мөөрын жэгдэ сохилтоор
Мүнхэ солыш дурдалай!
АНГАЙ МYРӨӨР МYШХЭХЭДӨӨ
Сэнхэг саһаар яларһан
Сэбдэг хүйтэн үглөөгүүр
Ангай мүрөөр мүшхэжэ,
Хангай тайгаар ябахада,
Үйлэ хэрэгээр юрьеһэн
Үймөө ехэтэ дэлхэй дээр
Орёо таамаг мүрнүүдһээ
Ондоо юуншье үгыдэл...
ШYЛЭН
Булсагар хасартай хүбүүхэн
Буланда һууна тэшэ ядан.
Булхагархан горшоог соо
Бусална шүлэн поршогонон.
Хабатай хангал үнэрынь
Хамар сорьёодш һаланагүй.
Харин... зууха сооһоо
Харахан горшоог гаранагүй...
ЗАЛУУ НАҺАН
Харатай түргэн һалаа
Хабтагай талын саһан.
Тэрээн шэнгеэр үнгэрөө
Тэнюун залуу наһан.
Эрьеэд дахин буугаа
Элдин талын саһан.
Мүнөө баһал дуулаа
Мүнхэ залуу наһан.
ЗУГАА ШYЛЭГ
Үндын сонхоор харахадам,
Үрзэгэр борохон борбилоо
Үрмэдэһэнэй шэлбэ дээр
Үбсүүгээ тоншон һууна.
Хаана, хайшаа зорихоёо,
Хэнтэй, хэзээ золгохоёо,
Горитой самсаш үгыл аад,
Гоёһон борбилоо гээшэб даа?
АЯЛГА
Хуурай жалга. Тэнгэридэ
Хуураа татана жэргэмэл.
Хуушан зэмьеэ. Энэ гэртэ
Дуушан һуудаг гэлсэнэл.
Адхаар дүүрэн ая-ганга
Абаад ошохом буусаһаань.
Арадай сэсэн аялга
Анжаад бусахам дуушанһаань.
ТYРYYШЫН ОЛЗО
Буга һарын жабарта
Буугайм сэмгэн сэнтэнэ.
Буртаг шэдхын оёорто
Будан манан хэбтэнэ.
Ташаан дээрэм таалалдан,
Табан хэрмэн үлхөөтэй.
Тамхяа татан алхалнаб,–
Талаан зүрхэм хүлгөөтэй.
БАЙГАЛАЙ ЭРЬЕДЭ
Буфет даагша һамганай
Хасар хододоо улаахан,
Үбэлэй янгяа сагташье
Эндэ ото дулаахан.
Задарюун томо бэетэй
Загаһаша хүбүүд һууна.
«Хэтэдээ минииш, Тоня», – гээд,
Хэнииньшьеб даа дуулана.
НАМАРАЙ ЗУРАГЛАЛ
Сэсэг набшын хэнзэлһэн
Сэлгеэ эдэ үдэрнүүд.
Сэгээн хюруу адхаһан
Сэлмэг хүйтэн үдэрнүүд.
Нармай сэнхир нютагтам
Намарай ерэһы гэршэлнэ.
Шуурхай мүльһөөр хайнагтан,
Шугын горхон тэршэлнэ.
ХЭШЭГТЭ НАМАР
Аглаг нютагайм намар
Алтан хэшэгээ дэлгээ.
Дурдам дэгэлээ һэлгээд,
Дууран жаргаа дэлхэй.
Улаан тугаар даллаад,
Уняар татаа харгы.
Уһан голоор һаллаад,
Урдаа таряан хамбы.
ХОЁР МЭДЭРЭЛ
Һарын мүнгэн толонһоо гү, –
Һаруул сонхом сэнтэнэ.
Һайхан харахан нюдэнһөөгү, –
Һанаан минии хүнтэрнэ.
Шэмэрүүн хүйтэн жабарһаа гү, –
Шэлтэй сонхом сэнтэнэ.
Сэхэхэн эрид үгэһөөнь гү, –
Сэдьхэл минии хүнтэрнэ.
Автор: Цырегма САМПИЛОВА бэлдэбэ
