​Буряад заншалта хубсаһаяа нэбтэрүүлэе

Үндэһэ яһатан өөрынгөө хубсаһа, ёһо заншал, түрэлхи хэлэеэ алдангүй ябаха ёһотой. Мүнөө сагта үндэһэн хубсаһаяа һэргээхэ гэһэн һэдэлгэ аймаг бүхэнэй буряадуудай ябуулдаг болоһониинь һайшаалтай. Нютаг нугынгаа, омог угайнгаа хэр угһаа сахижа ябаһан заншалта хубсаһа мартажархёод, булта хори буряадай хубсаһа нааданай хэмжээнүүдтэ үмдэдэг байһыемнай Бүгэдэ буряадуудай “Алтаргана” ехэ наадан болюулба гээшэл даа. “Буряадай нэгэ үдэр” гэһэн харалгада баруун буряадай байдал харуулхадаа, зүүн буряадай хубсаһа үмдөөд байхадань, үндэр сэгнэлтэ үгтэдэггүй һэн тула хүн зон ехэ оролдодог болоо гэлтэй.

Эгээл энэ сагта буряад заншалта хубсаһа оёдог зониие олошоруулха ябадал эгээл шухала хаш. Үндэһэтэнэй жэнхэни хубсаһа бүтээдэг зон хурга дарама үсөөн. Тиимэһээ мүнөөдэрэймнай амин шухала асуудал - буряад хубсаһаяа өөһэдөө оёжо һураха. Энэ хэрэгтэмнай туһа болохо хоёр ном хэблэгдээд байна.

Эрдэмтэн Раиса Дашиевна Бадмаева 1970-аад онуудай эхиндэ Шэтэ, Эрхүү можонуудаар, Буряад ороной бүхы аймагуудаар ябажа, наһатайшуулһаа буряад заншалта хубсаһан тухай мэдээнүүдые суглуулаа. Урданай хубсаһануудые гэрэл зурагуудта буулгаа, зарим ушарта өөрөөшье зуража абаһан байха юм. Тиигэжэ эрдэм шэнжэлэлгын ажал ябуулагдаад, үрэ дүнгынь - “Буряадай заншалта хубсаһан” гэһэн ном хэблэгдээ.

- Дүшэ гаран жэлэй туршада суглуулагдаһан мэдээнүүд энэ ном соо оронхой. Мүнөө сагта урданай хубсаһан тухай мэдэхэ хүн үсөөн болоо, тиимэһээ энэ номни мүнөө тон хэрэгтэй болоод байна. Оёдолшод ходол хэрэглэнэ, мүн эрдэм шэнжэлэгшэд, соёлой мэргэжэлтэд, хүүхэлдэй, дурасхаалай зүйлнүүдые бүтээгшэд баһал хэрэглэдэг байһанаа мэдүүлдэг, - гэжэ Раиса Дашиевна хөөрэнэ.

“Буряадай заншалта хубсаһан” гэһэн энэ ном анха түрүүн 1987 ондо хэблэгдэһэн байгаа. Тэрэ гэһээр дары түргэн иишэ-тиишээ таража, худалдаа наймаандашье, номой сангуудташье үгы шахуу болоо һэн. Мүнөө сагай эрилтээр энэ номой хэблүүлэлгэ тон хэрэгтэй болоод байна.

Автор ганса эрдэмэй талаар баримтануудые суглуулаа бэшэ, мүн ехэ шэнжэлэлгын ажал ябуулжа, өөрөө үндэһэн хубсаһанай, заншалта байдалай зүйлнүүдые бүтээдэг байна.

- Би олон жэлдэ Музейн жасада хүдэлөөб. Музейн жаса хадаа Одигитриевскэ һүмэ соо байдаг һэн. Тэндэ Жалсан Жабонтой суг хэдэн жэлдэ хүдэлөөбди. Мүнөө эдэ зүйлнүүд түүхын музейдэ дамжуулагданхай, - гэжэ Раиса Дашиевна мэдээсэбэ.

Раиса Бадмаева Этнографическа музейдэ хэдэн жэлэй туршада ажаллаха үедөө Эрхүүгэй буряадуудай заншалта байдалай талаар баримтануудые согсолһон юм. Музейн жасын буряад хубсаһанай гоёолтонуудай таһагта хүдэлхэдөө, алтан, мүнгэн зүйлнүүдые тайлбарилжа, зүб бурууень элирүүлжэ, шэнжэлэлгэ хэһэн байна.

Хори гаран жэлэй туршада Соёлой дээдэ һургуулида “Декоративно-прикладное искусство. Народные промыслы” гэһэн кафедрада ажаллаа. Өөрынгөө басаган Ардонова Евгения Валерьевнатай хамта хүдэлһэн байна.

Сонинойнгоо “Заяата ёһо заншалнай” гэһэн ниитэ гаршаг доро Раиса Дашиевна Бадмаева болон Ханда Нимаевна Данжеева хоёртой хамта үндэһэн хубсаһан тухай хэшээлнүүдые һаяын сагта эмхидхэхэ түсэбтэйбди.