​Сагтаа тааруу "Сагай эрхэ"

Мүнөөдэрэй орёо байдал, хүн зоной, түрэлхидэй хоорондохи харилсаануудые бодото дээрэнь үнэн зүбөөр зураглаһан зохёолнууд шэнэ сагай буряад литературада хомор гэбэл, алдуу болохогүй. Эгээл иимэ шэнэ зохёолнуудай нэгэн 2016 ондо олзын хэрэг эрхилэгшэ А.Б.Бальжинимаевай хэблэлээр гараһан «Сагай эрхэ» гэжэ ном соо бии. Авторынь мэдээжэ зүжэгшэн, уран зохёолшо, Ородой Холбооной габьяата артист Доржо Сультимов.

«Сагай эрхэ» гэжэ номтоёо адли эрхэтэй туужа дотор хүдөө буряад нютагай нэгэ бүлын гурбан үе зоной ажабайдал зураглагдана. Хамтын ажалда түрэл нютагайнгаа ажахыда наһаараа хүдэлһэн Гэндэн үбгэжөөл, тэрэнэй хүбүүн Даша, Булад нэрэтэй ори ганса аша – эдэ гурбанай хоорондохи харилсаан дээрэ уран зохёолшон шэнэ сагые, хубилалтануудые орёо шадамараар харуулжа шадаа.

Зүблэлтэ засагай үеын шанга журам, ажалша малша юрын зоной ажабайдалдаа хандаса, хамтынгаа ажалай түлөө харюусалга ехэтэй байһые Гэндэн үбгэжөөлэй абари зангаар, тэрэнэй нютаг нугадаа, зон нүхэдтөө үнэн зүрхэнһөө һанаа зободогоорнь харуулагдана. Ямаршье сагта мүнхэ байдаг, зоной хамтын ажабайдалда, олониитэдэ үндэр сэнтэй, шухала зүйлнүүдтэй үбгэн абань аша хүбүүгээ танилсуулжа шадаһан байна. Бага наһанһаа хүгшэн абындаа байжа, хүдөөгэй һургуули дүүргэһэн Булад хүбүүн дала мүрөө гэмэлтээһэн ушарһаа сэрэгэй албанһаа болзорһоо урид ерэхэдээ, эхэ эсэгэдээ ошоно бэшэ, урид үбгэн абындаа ерэшэнэ. Энэнь мүн лэ ехэ удхатай. Нэгэ талаараа Булад хүбүүнэй Даша эсэгэтэеэ сэдьхэл зүрхэнэй нарин холбоогоо таһархые гэршэлнэ. Нүгөө талаараа үбгэн эсэгынгээ һургаал заабариие үнэн зүб байһые тэрэ ойлгоод ябана гэжэ автор харуулна.

Харин Буладай эсэгэ, шэнэ сагта «тааруу» байхаяа ехэтэ оролдоhон Даша өөрынгөө абатай hаналаа хубаажа шадаагүй, мүнгэ алтанай хойноhоо ябажа, өөрынгөө нэрэ хүндые арад зон соогоо унагаажа үрдиhэн хүн. Хүбүүнэйнгээ сэрэгэй албанда байхада, ханилжа байhан Сэсэг басаганай, хүбүүнэйнгээшье бэшэгүүдые нюусаар абажа усадхахадаа, бэе бэеhээнь холодуулха зорилго табиhан байна. Гол шалтагааниинь, гансал өөрынь бодол – хүбүүндээ ондоо, энэ сагта тааруу, баян байдал зохёохо hэдэлгэ. Теэд түрэhэн ганса хүбүүнэйнгээ өөрынь hанамжа, эрмэлзэл зорилгыень тэрэ хараада огто абанагүй. Иимэшье хүнүүд манай дунда бии гэжэ автор үшөө дахин уншагшадта hануулна.

Элинсэг хулинсагуудай түүхэтэ заншал сахиха, орон нютагайнгаа, огторгойн олон бурхадта зальбарха, обоонуудаа тахиха гэhэн нангин заршамые «холоhоо ерэhэн аша хүбүүгээ тоонтоёо бусаба гэжэ мэдүүлхэ» гэhэн Гэндэнэй hэдэлгэ дээрэhээ уншагша ойлгоно. Мүнөөнэй сагта энэ ушар ехэ тааруу, «Сагай эрхэ» туужа соо тон зүб оруулагдаhан байна.

Авторай эгээл гол бодол, энэ зохёол дотор эгээл «хүсэтэй» шатань гэхэдэ, hолонгото буурал баабайда гаража зальбарха, тэндэhээ hөөргөө бусахые зураглаhан мүрнүүд болоно.

Хулhата нуурай мүльhэн дээрэ үбгэн аба, түрэhэн эсэгэ хоёройнгоо зууража үхэхые нюдөөрөө хараhан Буладай сэдьхэлэй байдал хэн ойлгохоб?

Ямар хөөрэлдөөн, ямар үнэн эндэ элирээб? Юундэ Булад эсэгэеэ бэшэ, үбгэн абаяа дахажа ябаhанаа үшөө дахин ойлгожо, тэрэнэй гол бодол, наhанайнь намтар зүбшөөнэ.

Дээдэ хоёр үеын түлөөлэгшэдые автор бурхандань ябуулаад, гансал Буладые амидыгаар орхиходоо, буряад арадта онсо найдал бии гэжэ хэлэхэеэ hанана. Энэнь – залуу үе. Арадайнгаа буурал заншалнуудые тоохо, ойлгохо, сахиха, тэдэниие хүгжөөхэ залуу хүбүүд арадтамнай бии гэжэ уншагшада мэдүүлнэ. Энэнь – туужын гол бодол, авторай уншагшадта хэлэхэеэ, ойлгуулхаяа hанаhан зүйл.

Тобшолон хэлэбэл, Доржо Сультимовай «Сагай эрхэ» гэhэн туужа энэ сагтаа ехэ тааруу, гүнзэгы удхатай, жанрай талаар зүбөөр бэшэгдэhэн зохёол гэжэ бодогдоно. Буряад хэлэнэй баялиг хэрэглэжэ, ехэ тодоор, ойлгосотойгоор найруулагданхай байна.

Туужатай нэгэ нэрэтэй ном соо «Задатай үдэр», «Түймэр», «Шобторбо» гэhэн үгүүлэлнууд, «Найдал» гэжэ уянгата бодол барлагданхай. Ульгам, хүнгэн, ёhотой буряад хэлээр бэшэгдэhэн энэ зохёолнуудые уншаад, хүхихэ, энеэхээр. Нэгэ үгөөр хэлэбэл, буряад сэдьхэлтэй хүнэй доторой уянгын утаhа татахаар зохёолнууд болоhониинь hайшаалтай.