1562
Буряад хэлэеэ хүгжөөхэ, дэлгэрүүлхэ хэрэгтэ хари гүрэнэй дүршэлдэ анхарал табимаар. Япон гүрэндэ хэлэ хүгжөөлгын, һайхан сэдьхэл, дулаахан харилсаа хүмүүжүүлгынталаар өөрсэ арганууд хэрэглэгдэдэг байна.
Энэ зундаа Улаан-Үдэ хотын хүүгэдэй сэсэрлиг, эмнэлгын газар болон ондоошье тээгүүр Япон гүрэнһөө буряад басаган ерээд, саарһан хүүхэлдэйн театр харуулна гэжэ дуулдаа бэлэй. Наталья Санжеева гэжэ бэшээтэй гэрэл зураг дээрэ харахадамни, энеэбхилһэн урихан шарайтай залуу эхэнэр намда ехэ танил мэтээр үзэгдөө һэн. Фейсбугай сүлжээ холбооной аргаар бэшэлсэхэдээ, тэрэмни минии оюутан байһан, Түнхэн аймагһаа уг гарбалтай Наталья Халудорова байшаба.
Наташын Буряадай гүрэнэй багшанарай дээдэ һургуули дүүргээд, Москвагай Зүүн зүгэй дээдэ һургуулиин аспирантурада һуража байхада, наһанайнь нүхэр Нитирэн гэһэн буддын шажанай һургуулиин урилгаар гурбан һараар Токио хото уригдаһан юм. Тиигэһээр Юрий буддын шажанай университет дүүргээд, гэр бүлэеэ Япон руу абаашаа һэн. Наталья бөө мүргэл шэнжэлдэг, харин нүхэрынь буддын ном һудар оршуулга хэдэг байгаа.
Мүнөө Санжеевтэнэй гэр бүлэ Япондо өөрын үмсын эмхитэй, Ород гүрэндэ элдэб техникэ, оньһото хэрэгсэлнүүдые эльгээдэг ажал эрхилнэ. Тэрэниие ехэнхидээ Юрий ябуулна, харин Наталья Ород, Япон гүрэнүүдэй хоорондохи элдэб хэмжээ ябуулгануудые үнгэргэжэ, илангаяа амаралга - аяншалгын холбоо хүгжөөдэг. Мүн алта мүнгөөр бүтээһэн зүүдхэлнүүд, уран һайханай шэглэл, түмэр шудхалгын талаар проектнүүдые бэелүүлнэ. Хоёр гүрэнэй хоорондо танилсалга эмхидхэжэ, дүй дүршэлөөрөө хубаалдаха, саашадаа хэлсээ баталан, харилсалгын хүдэлмэри ябуулхыень тэдээндэ алишье талаһаа хүн зон хандадаг. Жэшээнь, эндэ һаяхан Япон гүрэндэ Саха (Яхад) Уласһаа үмсын хүүгэдэй сэсэрлигэйхид ерэжэ, Токио хотын эгээл эрхимүүдэй нэгэн болохо Fuji сэсэрлигэй дүршэлтэй танилсаа. Энэ сэсэрлиг ехэ һонин, тусхай түһөөгөөр баригдаһан байратай, англи хэлэ гүнзэгыгөөр шудалдаг шэглэлтэй юм. Хүмүүжүүлэгшэдэй олонхинь англи хэлэтэй гүрэнүүдһээ ерэнхэй. Иимэ һонин байдалда хүмүүжүүлэгдэһэн үхибүүд мүнөө үеын эрхэ байдалда таарама эрдэм мэдэсэтэй болохо хаш.
Автор: Н.Санжеевагай хубиин жасаһаа абтаһан гэрэл зураг
Описание: Наталья Санжеева саарһан хүүхэлдэйн театр харуулжа байна
Багашуулые хүмүүжүүлгэдэ - гол анхарал
Мүнөө зун Буряад ороноо айлшаар ерээд байхадаа, Наталья багашуулые хүмүүжүүлгэдэ, буряад хэлэ хүгжөөлгэдэ анхаралаа табижа эхилээ.
- Һургуулида ороодүй багашуулые хүмүүжүүлгэ - ямаршье гүрэндэ шухала асуудал. Жэшээнь, Токио хотын толгойлогшоор түрүүшынхиеэ Юрико Коикэ гэжэ эхэнэр һунгагдаа. Тэрэнэй хараа бодолнуудай гол тала – багашуулые хүмүүжүүлхэ, наһатайшуулые харууһалха эмхинүүдые хүгжөөхэ. Энэ амин шухала асуудал бүгэдэндэ һайшаагдажа, шэнэ мэр дэмжэгдээ болоно, - гэжэ Наталья хөөрэнэ.
Нютагаа ерээд, буряад хэлэ хүгжөөлгын асуудалаар ехэтэ һонирхожо, хоёр һарын туршада Наталья багшанартай, үхибүүдтэй уулзажа, “Камисибай” гэһэн театрта хүн зоной анхарал татаһандаа ехэ урмашаа.
“Kamishibai Buryatia” Улаан-Үдын “Киндер” гэһэн хүүгэдэй шэнэ сэсэрлигтэ айлшалһан байна. Эндэ элдэб хэшээлнүүд англи, ород, буряад хэлэн дээрэ үнгэрдэг. Англи хэлэнэй багша Ольга Тапханова тус театрта буряад арадай “Ухаатай хулгана” гэжэ онтохониие англи хэлэн дээрэ оршуулаа. Харин “Алые паруса” гэһэн сэсэрлигэй буряад хэлэнэй багша Людмила Елизаровна Бальжурова зурагуудые бүтээһэн байна. Тиигэжэ энэ онтохон гурбан хэлэн дээрэ табигдаа.
- “Киндер” гэһэн сэсэрлиг ехэ һайшаагдаа. Эндэ актова танхим, наададаг таһалганууд, хэшээлнүүдэй танхимууд, үхибүүдэй бэеэ заһадаг газарнууд шэнэ түхэлөөр зохёогдоһон. Сэсэрлигые даагша Людмила Григорьевна үнэнхэ зүрхэнһөө ажалдаа ехэ дурлаһан хүн гэжэ эли. Манай театр тухай мэдээсэл шагнаад, өөрынгөө һанамжануудые хэлэһэн байха юм. Тус сэсэрлигэй дүй дүршэл хэрэглэн, үхибүүдые һургаха арга бүгэдэндэ һайшаагдахал байха, - гэжэ Наталья хөөрөөгөө үргэлжэлүүлнэ.
Автор: Н.Санжеевагай хубиин жасаһаа абтаһан гэрэл зураг
Описание: "Киндер" гэһэн хүүгэдэй сэсэрлигтэ айлшалха үедөө
Камисибай 7-дохи зуун жэлһээ эхитэй
Камисибай - саарһан театр Япондо үнинэй. Манай ээрын үшөө 7-дохи зуун жэлһээ эхилжэ, буддын шажанай санаартан Японой хүдөө һуурингуудаар Будда бурхан тухай домогуудые саарһан театр хэрэглэн хөөрэжэ ябадаг байгаа.
- Үхибүүдые сүлөө сагтань юугээр һамааруулхаб, буряад хэлэ болон бусад хэлэнүүдые хайшан гэжэ хүүгэдтэ заахаб, олониитын һанал бодол хайшан гэжэ һайн тээшэнь шэглүүлхэб гэһэн асуудалнуудта харюу бэдэрһээр байтараа, иимэ театр Буряад орондо харуулха гэһэн бодол бии болоо. “Олониитын байдалда юумэ хубилгахаяа һанаа һаа, үхибүүдһээ эхилэгты” гэһэн урданай сэсэн мэргэшүүлэй хэлэһэн үгэ бии, - гэжэ Наталья Санжеева һанамжална.
Гэр бүлын түсэл
Наталья түрэлэйнгөө басаган Алтана Халудоровагай зурагуудые харажархёод, иимэ театр байгуулха гэһэн һанамжаяа бэелүүлжэ эхилһэн юм. Энээн тухайгаа түрэлхидтөө мэдүүлхэдэнь, уран дархан, инженер мэргэжэлтэй абань - Андрей Арданович Халудоров театрай тайзан дархалжа үгөө.
- Энэ бэлэн хэрэг бэшэ байгаа. Уран дархашадта хандахадамни, тэдэнэр ажалынь ехэ гээд арсаа бшуу. Энэ тайзан эбхэгдэжэ хуряагдаад, нүүдэл аргаар абаад ябахаар байха ёһотой. Абамни нютагтаа МТС байгуулалсаһан, үнэтэ арһатай амитадые үсхэбэрилгын ажахы байгуулга хүрэтэр олон һонин ажал эрхилһэн юм. Тиимэ һэн тула тэрэ манай шэнэ хэрэгые дэмжэжэ, тон ехэ туһа хүргөө. Эжымни, Валентина Алексеевна, бүхы наһаараа тоо бодолгын багшаар ажаллаһаншье һаа, онтохонуудые буряад хэлэндэ оршуулжа үгөө. Харин Тоорын дунда һургуулиин багша Наталья Цыденовна Халудорова текстнүүдые шалгажа заһаа. Тиигэжэ бултадаа, гэр бүлөөрөө энэ проект бэелүүлээбди, - гэжэ Наталья Андреевна хөөрэнэ.
Хоёр долоон хоногой туршада түхеэрэлгэ, хэрэгсэлнүүд бэлдэгдээ. Дүрбэн янзын шиирмэ-халхабшатай тайзангууд бүтэжэ, тэдэнээ чемодан соо хээд, абаад ябахаар болоо.
Автор: Н.Санжеевагай хубиин жасаһаа абтаһан гэрэл зураг
Описание: Иимэ жаахан тайзангуудые чемодан соо хээд, абаад ябадаг юм
Суг һурагшадай дэмжэлгэ
Энэ ажал бэелүүлгэдэнь Наталитай суг хамта дээдэ һургуулида хүдэлһэн, мүнөө Эрдэм һуралсалай яаманда ажалладаг Эржена Будаева ехэ туһалаа.
Буряадай багшанарай дээдэ һургуулида сугтаа һураһан Анжелика Дымчикова энэ проектыень дэмжэжэ, буряад хэлэнэй багша Светлана Бадановна Раднаеватай танилсуулаа.
- Бидэ багашуулдашье, томошуулдашье домог онтохонуудые хөөрэжэ үгөөбди. Мэдэн гэһээмнай, томо зондошье онтохонууд хэрэгтэй байшоо. Эдэнэр наадандамнай хабаадалсаад, орой болотор тарахаяашье һанадаггүй байгаа. Хүн бүхэн өөрынгөө онтохонуудые хөөрэхэеэ һанаха, ехэл эдэбхитэй, хүхюутэй уулзалганууд болоо, - гэжэ Наталия тэмдэглээ.
“Камисибай” хадаа Япон гүрэнэй һургуули, сэсэрлигүүдтэ хэрэглэгдэдэг байна. Хүүгэдэй сэсэрлигтэ иимэ тайзанууд түхеэрэгдэнхэй байдаг. Хүмүүжүүлэгшэдэй модохонуудые тоншоходонь, үхибүүд булта ерээд, тэрэ тайзанай урда һуугаад, онтохо шагнахаяа хүлеэдэг. Онтохониие нэгэ хүн уншаха бэшэ, харин хоёр хүн ээлжэлэн, зураг хүүхэлдэйнүүдые харуулжа байгаад хөөрэхэдэнь, үхибүүдтэ ехэ һонирхолтой. Энэ саарһан театр хүүгэдэй һонирхол татахагүй гэжэ һанамаар, зүгөөр энэ буруу. Саг үргэлжэ телевизорээр, компьютераар юумэ хаража һурашаһан багашуул “амиды” хөөрөө шагнажа, өөһэдөө энэ үйлэдэ хабаадажа байхадаа, ехэл сэдьхэлээ хананги үлэнэ. Оршон үеын түргэн мэдээсэлэй, телефон гү, али сүлжээ холбоогоор хэрэг бүтээдэг сагта хүн бүхэн нюур нюураараа уулзажа, хөөрэлдэжэ, “амиды” хоолой шагнажа, харилсажа байха гээшэ амин шухалаха юм. Халудоровтанай гэр бүлын энэ хэрэгые Буряад орондо олоной дэмжэһэниинь һайшаалтай.
Хамбын үршөөл
Санжеевтэн Япон гүрэндөө бусахынгаа урда тээ Хамба ламатай уулзаһан байна. Бандида-Хамба лама Дамба Аюшеев юрын онтохонуудые хөөрэхэ бэшэ, харин бодото байдалай үйлэ хэрэгүүдые, арад зонойнгоо түүхэтэ намтарнуудые иимэ аргаар хөөрэжэ байха хэрэгтэй гэжэ тэмдэглээ.
- Энэньшье зүб. Тиимэһээ бидэ энэ талаар ажал ябуулхабди. Бэлэн бэшэ эрхэ байдалда амжалта туйлажа байһан нютаг зон тухайгаа болон ажаһуудалай гүн ухаанда жэшээ боломоор хуби заяатай үндэр наһатайшуул тухай дурсахал ёһотой. Хамба ламын хэлэһээр, хэзээ нэгэтэ Буряад орондо түрэһэн хадаа ганса тэрээндээ бэшэ, харин нютаг дээрээ ажаһуудаг ажалша бүхэриг арад зондоо бэрхэ амжалтатай ажалайнь түлөө, эбтэй эетэй, нэгэ үгэ хүүртэй байһанайнь түлөө дуратайгаа тэмдэглээ, - гэжэ Наталья Санжеева мэдүүлбэ.
Хоёр гүрэнүүдэй хоорондо харилсаа холбоо тогтоогоод...
Хари гүрэндэ ажаһуубашье, түрэл дайдаяа мартангүй, өөрынгөө ажал хэрэгээр Буряад орондоо туһатай байхые оролдодог Санжеевтэнэй гэр бүлэ Ород болон Япон гүрэнүүдэй хоорондохи харилсаа хүгжөөлгэдэ ехэ анхаралаа хандуулна.
- Зэргэлээд байдаг манай хоёр гүрэн бэе бэетэеэ туһатай харилсаа ябуулха ёһотой гэжэ һанагдана. Жэшээнь, Токио болон бусад томо хотонуудай үхибүүдые болон наһатайшуулые зунай сагта Буряад орондо амаруулха хэрэг эмхидхэбэл, һонин байгаа, - гэжэ Наталья хэлэнэ.
“Байгал” гэһэн аэропорт Ород гүрэнэй зүүн тээхи хүршэ гүрэнүүдтэй агаарай замтай, мүн Токио хото руу ниидэдэг харгы зам нээбэл, бүришье һайн бэлэй.
- Япон гүрэнтэй ажал хэрэгээ нэгэдүүлэн, харилсаа байгуулха шэглэлнүүд олон. Бэедэ хоротой үйлэдбэритэй Хитад гүрэнтэй харилсаан эрхилэгдэнэ. Сэсэн бодолтой япон яһатан манай Ород гүрэндэ тон хэрэгтэй. Шатаһан ой модо, хосорһон байгаали, бузарлагдаһан уһа голнуудаа һэргээлгын асуудалнуудаар Япон гүрэнтэй суг ажал ябуулмаар ха юм, - гэжэ Наталья бодомжолно.
Буряад яһатан Япон гүрэндэ ажаһуудаг гээшэ гү гэһэн һүүлшын асуудалдамни харюусахадаа, Наталья иигэжэ хэлээ һэн:
- Манай гүрэнэй зон олон, тон Буряад оронһоо үсөөн хүнүүд ажаһуудаг. Оюутад, үни удаанай япон эмхинүүдтэ, үйлэдбэринүүдтэ ажалладаг хүнүүдшье бии. Токиодо хүн зон өөрыгөө хүгжөөхэ талаар ехэ арга боломжотой. Буряад соёл эндэ ажаһуудаг манай нютагаархиниие нэгэдүүлдэггүй. Юуб гэхэдэ, олонхинь “би – буряадби” гэһэн мэдэрэлгүй үндыһэн залуушуул ажаһуудаг. Зүгөөр бидэ Буряад оронһообди гэжэ хоорондоо мэдэлсэдэгбди.
Автор: Цырегма САМПИЛОВА
