Үлзы жаргалан угалза

Валерий Цыбиков багшымнай хэшээлнүүд “Буряад үнэндэ” толилогдохогүй юм гү гэжэ уншагшаднай һонирхоно. Һуралсалай жэл эхилжэ, уншагшаднайшье эдэбхитэй болобо ха юм даа гээд лэ, Валерий Дашеевичэй үшөө нэгэ хэшээл уншагшадтаа дурадханабди.

Урданһаа хойшо буряад-монголшууд угалза хээнүүдтэ ехэ анхарал хандуулдаг байһан гээшэ. Гэр бараандаа байдаг бүхы зүйлнүүдые, багажа зэбсэгүүдые, ажалайнгаа хэрэгсэлнүүдые, зэмсэгүүдые, моринойнгоо тоног, хубсаһа хунараа, гоёолто шэмэглэлнүүдээ, алшуур дааһаа, хөөргөө угалзануудаар шэмэглэдэг байһан.

Угалза бүхэн өөрын нэрэтэй: эртын угалзанууд гэбэл, тойроод байһан оршон байгаалиһаа ургамал, набшаһан хээнүүд, уһан, үүлэн угалзанууд; ан амитадые, шубуу шонхорнуудые дүрсэлһэн байдаг. Хүршэ арадудтаяа харилсахадаа шэлжүүлһэн: алхан хээ (бүхы дэлхэйдэ меандр гэжэ мэдээжэ), эбэр болон хамар угалзанууд, инь-янь, ланза, хорло, ошор (эрдэниин ошор, насагдоржо, элбэг ошор), хас эрдэни, хас жаргалан, зэндэ (зэндэмэни), түмэн наһата, түмэн жаргалан, юндэн, пүүзэн... Угалза хээнүүд баһал өөр өөрын удхатай байдаг: буян хэшэг, аза жаргал, ута наһа, эб найрамдал, бата зам үреэһэн.

Бэшэ арадуудай угалза хээнүүдһээ манай угалзануудай гол илгаань гэхэдэ, тэрэмнай “татаһаа таһаршагүй” юм. Ямаршье угалза абабал, нэгэшье таһараагүй байха. Ондо ондоо угалзанууд табигдабал, баһал хоорондоо нягта холбоотойгоор тааруулагдадаг. Эндэ нэгэ жэшээ харуулая.

Үлзы жаргалан

Буряад угалзануудай манлай болоһон угалза гэжэ үлзы жаргаланиие дэмы нэрлээгүй. Энэ угалза бүхы юумэндэ таарадаг. Тиихэдэ үлзы саашань үргэлжэлүүлэн гүрөөд лэ, бүхы тээшэнь тараажа байхада, угаа зохид. Тиимэһээ үлзы жаргалан малгайн оройдохи сомпии болодог; эрэ хүн бүһэеэ тайлаад, миин орхидоггүй, үлзыгөөр зангидадаг.

Арадай дархан Валерий Цыбиков үйһөөр бүтээһэн урлалнуудтаа, илангаяа һахюуһан болохо зүйлнүүдтээ үлзы жаргалан угалза тааруулдаг. Эндэ тус угалза яажа гүрэдэг юм гэжэ Валерий Дашеевич харуулна.