​Удхатай сабхи

Мүнөө жэлдэ һургуулида орохо болоһон Эрдэни зунай дулаахан сагай дууһаха сагтаа тулажа байхада, нютагһаань гушаад модоной саанахи хүршэ нютагта ажаһуудаг нагасындаа мори тэргээр хүргүүлжэ ерэбэ. Эрдэни бүри багахан байхаһаа хойшо нагасындаа айлшалха дуратай һэн. Нагасанарынь үхэр малаар олон, тэрэ багтаа шадалтайхан айлайхи байһан тула Эрдэнидэ тоһо зөөхэй, пэшээни пираанаг, мампасы мармелаад дуран соонь эдюулхэ.“Иигэ-тиигэ, үхэрэйнгөө шабааһа түү, түлеэ залһаяа оруула, амһарта табагаа угаа, шорой шохойгоо хама!” - гэжэ эгэшэдэнь адляар гэмэржэ, зонхилжо байха хүн байдаггүй:

- Эрдэни, садатараа унтаагши, үрмэ тоһо эдеэгши, саахартай сай уугаагши? Гэртэ миин бү һуу, газаа гаража, сэбэр агаарта
наада, – гэжэ нагаса эжынь хүбүүндэ урин зөөлэхэнөөр хандахаһаа гадуур, мүндэгэрхэн толгойень үдэрэй хэдэ удаа үнсэжэ, эльбэн эрхэлүүлдэг, нюдэнүүдээ ониилгожо байгаад, хөөршөөһэн дулаахан харасаар өөгшөөжэ харадаг һэн.

Эрдэни энэ нютагай үхибүүдээр тааража ядахагүй, үгэ хэлэеэ ойлголсоод лэ, эбтэй эетэйгээр “шээндүүрээр шээнэ түлхижэ” эсэтэрээ наадаха, халуун үдэрэй болоходо, гол дээрэ ошожо, уһанда шунгаха, жэжэхэн шара элһэн дээрэ бэеэ наранда шаража игаадаг һэн. Харин мүнөө, намар тээшээ боложо байһан сагта, Эрдэни хуушанайнгаа танилнуудтай гутал муутай дээрэһээ хоройһоон холо ошонгүй, эндэхэнээ иишэ тиишээ гүйлдэжэ наадана. Хахархай аматай бүд гуталынь элһэ шорой үмхөөд, бэшэнһээ гээгдэжэ хүлеэлгэхэдээ, хүбүүнэй урманиинь хухаржа, уурынь хүрэхэдэл гэнэ.

“Нагасатан шадалтай айлайхин гүбэ, һургуулида орохоёо байһан хүбүүндэмнай шэнэ гутал абажа үгэнэ бэзэ, “- гэлдээд, Эрдэниин гэртэхин зорюута муудаһан,
урдуураа улынь хобхороод, “амаа ангайжа” хэрэгээ болиһон бүд гутал хүбүүндээ үмдэхүүлээд эльгээһэн байгаа ха юм.

Буурал толгойтой, урин харасатай нагасань Эрдэниин унтаха гэжэ гуталаа тайлахадань, зузайгаараа хахаржа, амхагар аматай болошоһон бүд гуталыень гартаа абажа, эрьюулжэ, урбуулжа байжа хараад, уршалаатай нюураа эльбэсэгээжэ, тархяа һэжэрбэ.

- Эхэ эсэгэ хоёрынь юугээ бодожо байһан зон бэ? Энэ хүбүүгээ хүл нюсэгөөр ябуулхань гээшэ гү? – гэжэ гэмэр-гутар гээд, хүгшэн тээшээ харасаяа шэглүүлбэ. 

Зөөхэйгөө худхажа, тоһон болгохо хүсэлтэй жабдан дээрэ лабхайжа һууһан хүгшэниинь энеэбхилээд:

- Нэгэ удхатайгаар лэ муудаһан гутал хүбүүндээ үмдэхүүлээд эльгээгээ юм бэшэ гү? Нёдондо эгэшэнь айлшалжа ерэхэдээ, иимэрхүүл гуталтай ерэнэ бэлэй даа. Алаабхидамнай зохидхон булгайр сабхи байна һэн. Зорюута орожо хараа һэмби. “Хүбүүгээ танайда эльгээхэмнай”, - гэжэ тээсгэнэй хүнөөр захюулхадань, иимэрхүүл юумэн болохонь ха гэжэ тухайлаал һэм. Хүнэй абаагүйдэ, ошожо абаха болоолши, хэмжүүрээрээ Эрдэнидэмнай таарахал янзатай һэн, - гэбэ.

Үглөөдэрынь нагасань Эрдэниеэ хүтэлөөд, алаабхи ошобо. Хүдөө нютагай алаабхи соо зон олоншье бэшэ, Эрдэниин нагаса зонтой мэндэшэлжэ, ойро тойронхи һонин һорьмойгоо андалдажа үрдеэд:

- Алеэл даа, наашань тэрээхэн сабхиханиие, - гэжэ наймаашан эхэнэртэ хандаба. Түриинүүдээрнь холбожо, ооһорхоноор уяатай булгайр сабхи наймаашанай һарбайхадань, тэрэнииень абажа, уялааень тайлаад, ула түрииень шэншэлжэ үзэһэн, хараһанайнгаа удаа:

- Шара хадааһатай һайн сабхи. Нагаса эжышни зүб хараа юм байна, - гээд, Эрдэниин үрөөһэн гуталыень тайлуулжа, үмдэхүүлээд үзэбэ.

- Зай, таарана гү даа? Хабшана, дарана үгы гү? Хурганшни туланагүй гү? Хүлышни холгоохогүй гү? – гэжэ дээрэ дээрэһээнь асуугаад, Эрдэниин тархяа һэжэрхэдэнь, хоёрдохи гуталынь тайлуулаад, арһанай үнэртэй шэнэхэн сабхи үмдэхүүлжэ:

- Ябаад үзэл даа, - гэбэ.

Шэб шэнэхэн сабхи үмдэһэн Эрдэниин нюдэд ехэл баяртайгаар ялалзажа, уйтахан алаабхи соо иишэ тиишээ алхалхадань, “шар-шар” гээд, шэнэ гуталнуудынь шэхэндэ уринаар хахинаба.

- Шара хадааһаар улыень хаданхай хүдэр бүхэ, ябахада, аятайханаар хахинадаг, һайн сабхитай болобош даа. Шулуу, түмэр үдьхэлэнгүй, шабар шабха оймонгүй, уһа саһанда норгонгүй, нарин нягтаар үмдэжэ ябаарай, һургуулидаа һайн һуража, бэрхэ хүн болоорой! - гээд, нагасань наймаашантай тоосоогоо хээд, Эрдэниин ама хахархай бүд гутал һугадаа хабшуулжа, дахасалдаһаар гэртээ ерээд, хоройдоо орохотойгоо адли хуушан гуталыень бог дээрэ абаашажа хаяжархиба. Эрдэни модон гэр соо һууһан нагаса эжыдээ орожо, шэнэ сабхияа үзүүлжэ, урагша-хойшоо ябажа хахинуулба.

- Ябахадашни зохид болоо гү? Хүлнүүдшни энеэлдэнэ, хүхилдэнэ гү? – гэжэ нагаса эжынь уриханаар миһэржэ асууба.

- Хүлнүүд яагаад энеэлдэхэ, хүхихэ юм? Аматай, шэхэтэй бэшэ ха юм. Би өөрөө баяртай байнаб, - гээд, дорюун шарай шарайлжа үрдиһэн Эрдэни бүдүүзгэйгээр гэр соогуур алхаласгаагаад: “Гэртээ түргэн бусадаг һаа... Гэртээ ошожо харуулдаг һаа, абгай абаһаар хорхойтохо байха,”- гэһэн бодолдо эжэлүүдгүй эзэлэгдэбэ. 

Хүбүүнэй бодол ойлгоһон нагаса эжынь:

- Нагасадаа баярые хүргөө хүн гүш даа? – гэжэ асууба.

- Үгы...

- Яажа байһан хүбүүн гээшэб. Үтэр ошоод баярые хүргэ, - гэбэ. 

Эрдэни шэнэ сабхитай хүлнүүдээ шагааһаар, газаашаа гараба. Модо шулуу дайрахагүй гэжэ хүлнүүдээ дээгүүр үргэжэ гэшхэлһээр, хорой соо ургаһан зүлгэ ногоо дамжан, нагасадаа дүтэлжэ ерээд:

- Нагаса, һайнта даа. Намайе шэб шэнэ сабхитай болгобот! Хүлнүүдни энеэлдэжэ, хүхилдэжэ байна. Ута наһатай боложо ябагты! – гэжэ баярые хүргэжэ үреэһэнэйнгөө удаа дуугаа хуряажа зогсоходол гээд, тархяа маажажа:

- Би хойто жэл дахин ерэхэб.., – гэжэ үг-маг гээд, хүлнүүдээ иишэ тиишэнь хэлтылгэжэ байжа, шэнэ сабхияа харасагаагаад:

- Һуралсалай эхилхын урда.., – гэжэ уралаа шомбойлгожо, эрхэхэнээр хэлэбэ.

- Тиимэ юм ааб даа, ерээрэй, мухамни, нагаса эжы бидэ хоёршни хүлеэжэл байхабди, - гээд, нагасань миһэд гэбэ.

- Мүнөө би гэрээ һанааб. Юун гэхэ юм даа... Гэртэхиндээ ошожо, баһа баярые хүргэхэеэ һананаб, - гэбэ.

- Эрдэни, би шамда гутал абажа үгөө бэшэ аалби. Аяар хаана байһан гэртэхиндээ баярые хүргөөд яахашниб? – гэжэ нагасань гайхаһан хэбэр үзүүлбэ.

- Аба эжы хоёрни нэгэ удхатайгаар намайе танайда эльгээгээ. Тэрэ удхыень нагаса эжы мэдэнэ. Ташье мэдэнэ ёһотойт. Бишье мэдээб... Энэ удхатай сабхи... Тиигээд газаагуур үхибүүдээр гүйлдэжэ, шэнэ гуталайнгаа хуушараагүйдэ, хоншооройнь халсараагүйдэ, гэртээ ошожо харуулха байгааб, - гэжэ эридээр мэдүүлээд, гуталаа хаража тонгойходонь, нагасань энеэдэһэеэ арай бариба.

Эрдэни тэрэ үдэртөө үхибүүдээр эсэтэрээ гүйлдэбэ, наадаба, шэнэ сабхияа туршаба. Үглөөдэрынь нагасань Эрдэниие гэртэнь хүргэхэ гэжэ хээр мориёо однохоол тэргэдээ оруулба. Шэнэ сабхитай болоһондоо зангаа хубилан алдаһан Эрдэни нагаса эжыдээ мүндүүгээ үнсүүлээд, хониной сууха соо хэһэн монсогорхон тоһо тэбэрижэ, яаралгүйхэн гэшхэлһээр, хойноо түшэлгэтэй однохоол тэргэдэ бардам янзаар түбхинэжэ һууба.

Нагасынь һургаһан хүнгэн хүлтэй хээр морин ябууд дундаа һүүлээ үргэжэ, тонтогоол унагааһаар харгыда гараад, хойноо тооһо һуунагтуулан ябадалаа түргэдхэбэ.