​Монгол үндэһэтэ зохёолнуудые шэнжэлэн...

Уласхоорондын “Алтаргана” нааданда эхи захаһаань мүнөө болотор эдэбхитэй хабаадажа байһан хүнүүдэй нэгэн хадаа хэлэ бэшэгэй эрдэмэй доктор, Россиин эрдэмэй академиин Сибириин отделениин монгол судлалай, буддын шажанай, түбэдые шэнжэлгын талаар институдай ахамад эрдэмтэ хүдэлмэрилэгшэ, уран зохёол шэнжэлгын болон арадай аман зохёолой таһагай хүдэлмэриие гуримшуулагша Людмила Санжибоевна Дампилова мүн болоно. Гансашье республика соогоо бэшэ, харин монгол туургата зохёолшодой бүтээлнүүдые шэнжэлхэ талаар нилээн мэдээжэ болоһон эрдэмтэнтэй хөөрэлдөөгөө олоной һонорто дурадхая.

Автор: Л.Дампиловагай хубиин жасаһаа абтаһан гэрэл зураг
Описание: Хэлэ бэшэгэй эрдэмэй доктор Л.Дампилова Хитадай профессор, хэлэ бэшэгэй эрдэмэй эрдэмтэн Хүгжэлтүүтэй

- Людмила Санжибоевна, саг жэлэй ошохо тума ёһотой мэргэжэлтэн харааһаа уран зохёол шэнжэлэгшэд тон үсөөрөө гэхэ гү, али нэгэ гарай арбан хурганай, эрилтэ ехэтэйгээр хэлэбэл, табан хурганай зэргын тоотой зон болоно ха. Энэ ехэ һанаа зобууритай байдалай үндэһэниинь эли. Саашадаа иимэ байдалые заһахын тула гансашье эрдэмтэд бэшэ, мүн дээдэ һургуулинуудай багшанар, өөһэдөө уран зохёолшод, олониитэ хабаадаха ёһотой гээд һанагдана. Мүнөө танай өөрынтнай ажал ябуулга тушаа хөөрэлдөөгөө шэглүүлэе даа.

- Буряадай болон бүхыдөө монгол үндэһэтэ арадуудай аман зохёолой ниитэ асуудалнуудта, ёһолол тахилай поэзидэ, бөө мүргэлэй дуудалгануудай удха шанарые шэнжэлгэдэ гол ажал ябуулгаяа зорюулдаг хүм. Буряад уран зохёолдо мүнөө үедэ боложо байһан хубилалтанууд, шэнэ зүйлнүүд, түбэй Азиин аман зохёол болон литературын хоорондохи харилсаан, бэе бэедээ нэбтэрэн хүгжэжэ байһые харуулхые оролдоноб.

Монголой, Буряадай болон Хальмагай уран зохёолшод хэзээ урданһаа дамжан ерэһэн арадай аман зохёолые, урданай байдалай зүйлнүүдые бүтээлнүүд соогоо уран аргаар хэр хэрэглэнэ гээшэб, дундада зуун жэлнүүдэй буддын шажанай ёһо заншалнуудые, нүгөө талаһаа – мүнөө үеын хилын саанахи литературын туйлалтануудые зохёолнууд соогоо хэр нэбтэрүүлнэб гэһэн шэнжэлгэ хэгдэнэ. Мүргэл ёһололой дуудалгануудые, аман зохёол болон литературын дээжые али олон тээһээнь хаража үзэхэдөө, урданай уг ёһоной зүйлнүүд оруулагдаа гээшэ гү, энэ баялигнай хии хосоронгүй, уран зохёол соо дам мүнхэлэгдэхэ аабза гэһэн найдал бидэниие хүтэлнэ гээшэ.

- Уласхоорондын эрдэм шэнжэлгын экспедицинүүдые ударидаха талаар нилээн дүршэлтэй болонхой гээшэт. Энээн тухайгаа хөөрэжэ үгыт.

- Тусхай грантнуудаар хүдэлмэринүүд бэелүүлэгдэһээр. Буряад орондо, Монголдо, Үбэр Монголдо (КНР) эрдэм-шэнжэлгын хүдэлмэринүүдые оло дахин толгойлооб. Энэдхэгтэ, Непалда, Түбэдтэ, Хитадта, Монголдо иимэ аяншалга-экспедицинүүдтэ хабаадааб. Монгол ороноор шэнжэлгын аяншалгануудта ябахада, дабтагдашагүй һайхан даа. Эртынгээ, элинсэг хулинсагайнгаа Эхэ ороноор жэлэй ямаршье сагта аяншалхада, аргагүй нангин мэдэрэлнүүдые досоо түрүүлдэг юм. Ааяма халуунай сагта хүдөө хотонуудай харгыгаар алтан шоройдонь хүлөө шоройдон ябахаһаа үлүү жаргал энэ замбида үгы ха даа гэжэ досоогоо шэбшэн дабшахаш даа. “Би ябажа байнаа. Бээжэн суужа байна” гэһэн монгол оньһон үгэ эзэлүүдгүй һанагдаха юм. Монгол зоной хүндэмүүшэнь дэлхэй түбеэр мэдээжэ ха юм даа.

Нюур нюураараа ушаран хөөрэлдэхэдэ, аян замдаш арга бахаараа һааш, туһалхые оролдохо, ядараа һааш, шадалаараа дүмэхэ, дэмжэхэ. “Заяанай хани зам дээрэ” гэһэн оньһон үгын сэсэниие одоол эндэ үнэнтөөр сэгнэхэш даа. Аян замдаа хэзээдэшье хамгаалха, харгалзаха хүсэнүүдэй бии байһые арһа мяхаараа, зүрхөөрөө мэдэрһэндли болодог хүм. Илангаяа харгын хажуугаар үе-үе болоод ушардаг обоонуудта һүзэглэн шүтэжэ, харилсан дохижо, этигэл, найдалаа мэдүүлэн ябахадаа, досоогоо дали жэгүүр ургаһандли болохош.

- Үнэхөөрөө, иигэжэ хөөрэхэдэтнай, Монголой үргэн тала нюдэнэй үзүүртэ нэмжыһэндли...

- Июль, бүгшэм халуун, бүһэсөө үндэр, үдхэн ногоон, үнгын сэсэгүүд намилзан долгилно. Иимэ үзэгдэл һанаан соом бүхөөр хадуугдаа. Ямар үзэмжэтэй һайхан бэ даа. Хустай нуруу гэдэг газарта үндэр жэбжэгэр хуһанууд бүлэглэн ургана. Ногоон хибэсээр бүрхөөгдэһэн добо дошонууд орой дээрэм гаража үзыт гэжэ уряалһандли үзэгдэхэ юм.

Гансал Монголдо иимэ үндэр, сэсэглиг хүхэ тэнгэри бии хаяа? Заримдаа гансашье үүлэгүй оршохо, хэтэдээ иимэ байха шэнгеэр һанагдаха. Теэд уларил угаа хубилгаан, үдэшэ багаар огторгойн шарай барайгаад, аалихан шэбэрүү бороон эрхэлүүлһэндли шэдэлээдхихэ. Ямар нэгэн добуунай оройдо гараад, оршон тойронхиие харахада, наһандаа мартагдашагүй үзэгдэл нюдэ баясуулха. Тээ саанахана морид бэлшэнэ. Бүргэдүүд бүри дээгүүр һүрөөтэй аалинаар агаар һэбин ниидэнэ. Зэрлиг морид атарлана. Аяр шара сэсэгүүдээ дэлгээһэн алтаргана бусад ургамал сооһоо илгаран һалбарна. Ургамал сэсэгэй хангалынь гэжэ, толгой эрьемээр.

- Эртэ урдынгаа эхэ нютагаараа эльгэлэн ябаһантнай ажалайтнай ябасада, ухаан бодолойтнай гүйсэдэ өөрын нүлөө үзүүлһэниинь ойлгосотой ааб даа...

- Заатагүй. Хэрбэеэ иигэжэ аяншалаагүй һаа, зүрхэ сэдьхэлдээ зүнгөөрөө ерэһэн мэдэрэлнүүдые нэбтэрүүлээгүй һаа, уянгын уяниие яагаад ойлгомоор, мэдэрмээр гээшэб? Өөрөө зохёолшон бэшэшье һаа, зохёол бэшэдэг зоной нюдөөр дэлхэйе шэртэхэ ёһотой бэзэб. Үгы һаа, шэнжэлгэнүүд юрэл түхэл дахаһан, толгой холболгые гү, али һүүлэй абяанай дабталгые зураглаһан хуурай удхатай мэдээсэл болоод дүүрэхэ бшуу.

- Һүүлэй үедэ илангаяа эли, томо ямар хүдэлмэри бүтээгдээ гээшэб?

- Хитад, Монгол эрдэмтэдтэй сугтаа монгол үндэһэтэ арадуудай уран зохёол, этнографи болон аман зохёол шэнжэлхэ талаар хүдэлмэри бэелүүлээбди. Үбэр Монголой (Хүхэ-хото) университедэй эрдэмтэдтэй сугтаа буряадуудай хуушан монгол хэлэн дээрэ бэшэгдэһэн прозо, поэзи болон арадай аман үгын дээжэ хэблэлдэ бэлдэгдээ юм.

- Нилээн ехэ дүршэлтэй эрдэмтэн, һурган хүмүүжүүлэгшэ хадаа залуу, шэнэ халааниие хүмүүжүүлгэдэ ямар хубитаяа оруулнат?

- Буряадай гүрэнэй университедтэ зүүн зүгэй факультедэй гүрэнэй аттестационно комисcиин түрүүлэгшээр томилогдоһон хүм. Аспирантнуудай эрдэмтэ хүтэлбэрилэгшэб, табан залуу мэргэжэлтэд минии хүтэлбэри доро кандидадай диссертаци хамгаалаа. Онсо үүргэнүүдэйм нэгэн гэхэдэ, “Сибириин болон Алас-Дурна зүгэй арадуудай аман зохёолой хүшөөнүүд” гэһэн ботинуудай ахамад редколлегиин гэшүүниинь хүм.

- Буряадай поэзи болон искусствын талаар республикын хэмжээ ябуулгануудта саг үргэлжэ жюриие толгойлхо үндэр харюусалга даажа абадаг гээшэт...

- Тиимэ. Оло дахин иимэ үүргэ дүүргэхэ саг тудаа. “Алтаргана”нааданайшье үедэ мүн лэ жюриие хүтэлбэрилөө һэм. Монголоор, Үбэр Монголоор экспедицинүүдтэ ябахадаа, удаадахи “Алтаргана” нааданиие тэшэ ядан хүлеэжэ байһан зонтой уулзажа баярлахаш даа. Урда болоһон уулзалгануудаа одоол һайханаар дурсан хөөрэхэдэнь, сээжэдэш сэсэг һалбарһандал болодог. Бүхы буряадуудые ниитэлүүлэн суглуулдаг ори ганса энэ һайндэрөө үндэр дээрэ сэгнэжэ, үнэхөөр омогорхожо байхадань, урмашал зориг түрэнгүй яахаб даа. Эдэ бүгэдэһөө гадна Буряадай уран зохёолшодой, поэдүүдэй ойн баярнуудтай дашарамдуулан зорюулагдаһан хэмжээ ябуулгануудта хабаададагби. Жэшээлбэл, Баир Дугаровай, Галина Раднаевагай, Даши-Дондоп Очировай поэзи шэнжэлһэнби. Намжил Нимбуевай дурасхаалда зорюулагдаһан поэтическэ тэмсээндэ, номуудайнь хэблэлдэ бэлдэлгэдэ хабаадаа һэм. “Д.Улзытуевай зохёолнуудай суглуулбари” 3 боти болгон бэлдэгдээ. 2 ботинь – буряад хэлэн дээрэ, гурбадахи соонь ород хэлэн дээрэ оршуулганууд ороно. Поэдэй архив соо хоморой шухаг дневниково материал бии, тэрэнииень буйлуулан болбосоруулаад, ботинуудһаань гадуур толилхо хэрэгтэй. Д. Улзытуевай “Дурасхаалай дэбтэр” соо поэдүүд Л. Тапхаев, Г. Раднаева, М. Самбуев, С. Ангабаев, И. Калашников, Б. Сыренов, Ц. Дондогой, Ц-Д. Дондокова, Ж. Зимин, Г. Чимитов, композитор Б. Цырендашиев, уран зурааша Н.Уризченко гэгшэдэй экспромт-шүлэгүүд сооһоо Барадий Мунгоновой 1968 оной октябриин 29-дэ бэшэһэн поэдтэ зорюулга илан-гаяа илгарма, һонин юм.

Улзытын Дондогто!

Хадахан үндэр Хайрангадаа

Хайрлуулжа ябахаш даа.

Харахан буряад яһатандаа

Хүндэлүүлжэ ябахаш даа.

Дондоку, сыну Улзыта!

Будут тебя любить

В высокогорной Хайранге,

Будут тебя почитать

Твои смуглые буряты.

- Буряадай эгээл бэлигтэй поэдэй зохёолнуудай суглуулбари – ботинуудые бүридхэжэ, ехэ ажал хэбэ гээшэт. Саашадаа иимэл үрэтэйгөөр ажаллахыетнай хүсэе. Танай туһаламжа дэмжэлгээр уран зохёол шэнжэлэгшэдэй шэнэ халаан урган гарахань болтогой гээд олониитын зүгһөө хүсэел даа.