​Эб найрамдалай харилсаан

Буряадай оперо болон баледэй гүрэнэй театрай тайзан дээрэ һонирхолтой тоглолто – наадан табигдаха. СССР болон Япон гүрэнүүдэй хоорондо эбэй холбоо татаһан тунхаглал дээрэ гар табигдаһаар 60 жэл үнгэрөө. Энэ ойдо зорюулагдаһан баяр ёһолол байгша һарын 19-дэ болохо. Театрай уран һайханай хүтэлбэрилэгшэ Морихиро Ивато тодорхойгоор Буряад Уласай Засагай газарта үнгэрдэг заншалта брифинг дээрэ мэдээсэбэ.

- Энэ түүхэтэ үйлэ хэрэг намда ехэ удха шанартай. Ушар юуб гэхэдэ, би 25 жэлдэ Ород гүрэндэ ажаһуунаб, ород яһанай наһанай нүхэртэйб, хоёр үхибүүдни эндэ түрэһэн, нүхэд олонтойб. Хоёр гүрэнэй хэлсээ баталагдаһанай ашаар хоорондохи харилсаамнай бэхижээ. Манай Улаан-Үдэ хотодо 60 жэлэй ой тэмдэглэхэ арга боломжо олгогдоһондонь, ехэ омогорхоноб, - гэжэ Морихиро Ивато хэлэбэ.

Түүхэтэ үйлэдэ зорюулагдаһан хэмжээн бусад ондоо газарта нэгэшье тэмдэглэгдээгүй. Буряад ороной ниислэл хотодо түрүүшынхиеэ иимэ гайхамшаг хэрэг эмхидхэгдэнэ.

Энэ үдэшэ 60 жэлэй саана Япон СССР хоёр гүрэнүүдэй хоорондохи дайнай дүүрэжэ, эб найрамдал тогтоһоной хэлсээ баталагдаһан тухай түүхын баримтата фильм харуулагдаха юм. Үдэшын хоёрдохи хубидань Морихиро Иватын зохёоһон балетнэ сюитэ табигдаха. Энэ нааданда япон яһанай хатаршад, манай баледэй артистнар хабаадаха. Мүн театрай дуушан Ольга Жигмитова япон хэлэн дээрэ дуунуудые гүйсэдхэхэ юм.

- Түүхэтэ данса доро гараа табиһан Япон гүрэнэй юрэнхы сайдай аша хүбүүнтэй Москва хото ошожо, баримтата фильмын хэһэг Гүрэнэй Федеральна жасын архивта үзэһэн байнабди. Бүхыдөө баримтата фильм 50 минутын, бидэ 20 минутын хэһэг хараабди, харин манай Буряад орондо 3 минутын фильм харуулагдаха. Энэ шухала хэрэгтэ хоёр гүрэнэй бэе бэеэ хүндэлһэн ёһололой удха харуулагдана, - гэжэ театрай уран һайханай хүтэлбэрилэгшэ хөөрэбэ.

Морихиро Ивато соёлой жасатай хамта Этигэлэй Хамба ламын дээдэ һургуулиин ажал ябуулалсана. Ниитэ эмхиин түрүүлэгшэ Янжима Васильевагай тэмдэглэһээр, энэ хэмжээ ябуулга һайхан сэдьхэлэй харилсаа хүгжөөнэ.

- Бидэ Москвада Найрамдалай сэсэглиг (“Парк мира”) гэһэн хүдэлөөнэй хабаадагшадтай уулзаабди. Хоёр жэлэй туршада Этигэлэй Хамба ламын дээдэ һургуулиин лабораторидо ашаглагдаа. Энэ хэмжээ ябуулгада Москвагай архивай жасаһаа түлөөлэгшэд ерэхэ. Октябриин 6-да үнгэрһэн тэрэ уулзалгын гэрэл баримтануудай үзэсхэлэн мүн лэ эндэ дэлгэгдэхэ, - гэжэ Янжима Дабаевна мэдээсэбэ.

Баряанда абтагдашадай музей байгуулагдаха

Сэлэнгэ аймагай Харгана һууринда уһа бүлэдэг урданай башни соо баряанда абтаһан сэрэгшэдэй түүхэтэ музей байгуулагдахаар шиидхэгдээ.

Япон Ород гүрэнүүдэй 1905 оной дайнда манай Буряад оронһоо хасагууд хабаадалсахадаа, баряанда абтагдажа, Япон гүрэндэ ажаһууха баатай болоһон юм. Юртэмсын үйлэ хэрэгүүд эрьелдээд лэ, нүгөө талаяа харуулдаг гээшэ. Эсэгэ ороноо хамгаалгын дайнда япон сэрэгшэд 1945 онһоо 1956 он хүрэтэр Ород гүрэндэ баряанда абтажа, ажаһууһан юм. Эдэ түүхэтэ үйлэнүүдые нэгэдүүлэн, Этигэлэй Хамба ламын дээдэ һургуули “Найрамдалай сэсэглиг” байгуулха ябадал эрхилнэ.

- Бидэ тэнсүүри оложо, байгуулхые оролдонобди. Илагшад гү, али диилдэгшэд гэжэ байха ёһогүй. Зүб шиидхэбэринүүдые абажа, юртэмсэеэ һайжаруулха зорилго табигдана. Морихиро Иватын соёлой жасатай хэдэн жэлэй туршада сугтаа ажал ябуулһанай ашаар мүнөөдэрэй үйлэ хэрэгүүд болоно, - гэжэ Янжима Васильевна тодорхойлбо.

Хэдэн хари гүрэнүүдэй хоорондо элдэб зүрилдөөтэ ушарнууд тохёолдоһониинь түүхэдэ эли. Ниитэ жасануудай ашаар эб найрамдалай, нигүүлэсхы сэдьхэлэй, нимгэн хандасын харилсаанууд байгуулагдана гээшэ. 2015 оной апрелиин 22-24-нэй үдэрнүүдтэ Монгол орондо Этигэлэй Хамба ламын дээдэ һургуули «Эб найрамдалай сэсэглиг» гэһэн хэмжээ эмхидхэһэн байна.

- Манай ниитэ эмхи Ород гүрэнэй зүгһөө монгол арадта гүнзэгы баяраа мэдүүлээ. Ушар юуб гэхэдэ, Эсэгэ ороноо хамгаалгын дайнда Монгол ороной юрын зоной нигүүлэсхы ехэ туһаламжа олгуулһан байха юм. Тиигэжэ гүрэнүүдэй болон юрын арад зоной хоорондохи харилсаа нүхэсэл хүгжөөхэ зорилго табигдана, - гэжэ Янжима Дабаевна мэдээсэбэ.

Сэлэнгэ аймагта хоёр мянгаад япон сэрэгшэд, харин Ивалга аймагта нэгэ мянга сэрэгшэд баряанда абтагдаһан, бүхыдөө Буряад ороной дэбисхэртэ 17 мянга шахуу япон сэрэгшэд баряанда байһан юм. Хэдэн жэлэй туршада арадай ажахы бодхоолсоһон байна. Тиигэжэ Харгана нютагта уһа бүлэдэг башни япон сэрэгшэд бариһан юм. Тэрэ байшанда мүнөө музей байгуулха үүсхэл зүбөөрөө.

- Энэ музейн зүйлнүүд үшөө суглуулагдаха. Ехэнхи ушарта мэдээсэлэй шэглэлтэй байха. 1905 ондо манай Буряад ороной хасагууд тухай, хүреэлэндэ абтагдаһан япон сэрэгшэд тухай болон түүхэтэ баримтанууд бэдэрэгдэхэ ажал ехэ. Харин мүнөө шухала зүйл олдогдоо, энэ хадаа тэрэ үеын ханза, тэрэниие Янгаажанай үртөөгэйхид шэрээд, досоонь полкын һангай зөөри хадагалагдадаг байһан, - гэжэ ниитэ институдай захирал тайлбарилба.

Япон гүрэндэ 1905 оной дайнда баряанда абтагдаһан манай сэрэгшэд тухай ном бэшэгдэнхэй, харин манайхид һаял Бандида Этигэлэй Хамба ламын дээдэ һургуулиин үүсхэлээр энэ мэдээсэл тодорон гаража байна. Эдэ үдэрнүүдтэ Япон гүрэнэй үндэһэнэй телевидени ерэнхэй, Ивалга, Сэлэнгэ аймагуудай захиргаантай хэлсэжэ, шухала асуудалнуудые шиидхэжэ байна. Буряад орондо хоёр гүрэнэй сэрэгшэдэй түүхэтэ харилсаанай музей байгуулха һанамжа Япон гүрэн ехэтэ дэмжээ.

Тиигэжэ манай Буряад орон Япон гүрэнтэй эрхэ нүхэсэлэй харилсаанай үндэһэ табиба гээшэ.