​Ая-гангын ороной уянгата уулзалга

Буряадай агууехэ поэт Дондок Улзытуевай 80 жэлэйнь ойдо зорюулагдаһан хэмжээ ябуулганууд манай Буряад орон дотор тэмдэглэгдэнэ. Хаа-хаанагүй элитэ уран зохёолшоной зохёохы замда зорюулагдаһан үдэшэнүүд, уран шүлэгүүдэй хэмжээнүүд үргэнөөр эмхидхэгдэнэ. Уран зохёолшоной түрэһэн тоонто - Шэбэртэ нютагтань болон аймагай түб - Бэшүүр тосхондо ехэ һайндэр үнгэрөө.

Хүтэл дээрэ

Бэлигтэй ирагуу найруулагшын ойн баярта зорюулагдаһан хэмжээ ябуулгануудта холо ойроhоо хүн зон олоороо суглараа. Бэшүүр аймагай эхин болохо Хүтэл дабаан дээрэ угтамжа эмхидхэгдээ.

Автор: Цырегма Сампилова
Описание: Угтамжын үедэ

Хэдэн хүнгэн машина болон автобусуудаар Улаан-Үдэһөө шэглэжэ гараһан зон ээлжэлээд лэ буужал байгаа. Түрүүн ерэһэн бүлэгтэ манай “Буряад үнэн” Хэблэлэй байшангай түлөөлэгшэд орожо, бусад зониие хүлеэхэ үедөө үзэмжэ һайхан байгаалитай, үзэлтэй, мүргэлтэй энэ газар дайдада мүргэжэ, дүн сагаан һү сэржэм үргэбэбди. Бидэнэй хойноһоо уданшьегүй хүрэжэ ерэһэн унаа соо Буряадай үшөө нэгэ элитэ уран зохёолшо Исай Калашниковай наһанайнь нүхэр Екатерина Викторовна байгаа һэн. Тиигэжэ сугларагшад Шэбэртэ нютагай үхибүүдтэ гэрэл зурагаа буулгуулбабди. Саашаа ябадалаа үргэлжэлүүлжэ, Шэбэртын дасан хүрэжэ, гороо хээд, халуун сайгаар хүндэлүүлээбди.

Музей-буусада

Удаадахи хүрэһэн газарнай гэхэдэ, Дондок Улзытуевай түрэһэн, үндыһэн гэрынь, мүнөө “Ая-гангын орон” гэһэн музей-бууса байшаба. Музейе даагша Дондок Улзытуевай Тогоошо ахайнь басаган Светлана Тогошиевна бүлэг бүлэгөөрөө бууһан айлшадые бэлигтэй ирагуу найруулагшын балшар бага наһан, тэрэнэй хэрэглэжэ байһан эд бараа, зэмсэг, хэрэгсэлнүүдые харуулба.

Автор: Цырегма Сампилова
Описание: Светлана Тогошиевна айлшадые музейтэй танилсуулна

Энэ музей-бууса һаяшаг лэ байгуулагдаһаншье һаа, досоохи үзэсхэлэн зүйлнүүдынь элбэг. Ирагуу найруулагшын намтарай баян үйлэнүүдынь һонин түүхэтэй, үргэнөөр харуулагдаһан гэжэ тэмдэглэлтэй.

- Табан жэл түргэн үнгэршэбэл даа. Дондок абгынгаа 75 жэлэй ойн баярта зорюулагдаһан хэмжээн дээрэ нютагайхидайнгаа зүгһөө үгэ хэлэхэдээ, үндэр нэрыень өөдэнь абажа, дурсажа, нютаг дээрэнь музей байгуулха тухай мэдээсээ һэм. Мүнөө энэ хэрэгнай бүтэжэ байһандань, баяртайб. Манай үйлсэдэ “Ая-гангын орон” гэһэн ТОС байгуулагдажа, музей эхи абаһан юм. Гудамжынгаа хүн зондо, нютагайхидтаа, хүүгэдэй сэсэрлигтэ, дунда һургуулида, түрэл гаралдаа, нютаг зондоо ехэ баярые хүргэнэб, - гэжэ Светлана Банзаракцаева-Улзытуева талархалаа мэдүүлбэ.

Шэбэртын дунда һургуулида

Һургуулиин дэргэдэ эмхидхэгдэһэн хэмжээнэй эхиндэ сэсэрлигэй үхибүүд Дондок Улзытуевай шүлэгүүдые буряад, ород хэлэн дээрэ уншаба, дуу, хатар дэлгээбэ. Сэсэрлигэй хоёртойхон хүбүүнһээ зургаатай үхибүүд хүрэтэр уран шүлэгүүдые сээжээр, сэдьхэл руугаа оруулжа, уран һайханаар хэлэжэ байхадань, уярхааршье, бахархахааршье байгаа. Иимэ бага үхибүүдэй Дондок Улзытуевай шүлэгүүдые мэдэжэ байгаа сагта Буряад үргэн дайдадамнай буряад хэлэн мүхэхэгүй, уран бэлигтэйшүүл дууһахагүй, ходол һалбаржа, хүгжэжэ байхань дамжаггүй.

Автор: Цырегма Сампилова
Описание: Хүүгэдэй сэсэрлигэй хүмүүжэмэлнүүд Дондог Улзытуевай шүлэгүүдые хөөрэнэ

Энэ уулзалгада олон зон дурсалгын үгэнүүдые хэлээ, бэлигтэй зохёолшын шүлэгүүдые уншаа. Шэбэртэ нютагта түсэбөөрөө багашаг саг үгтэбэшье, хүн зон һайхан үгэнүүдые хэлсэжэ, дулаахан юртэмсын байдалда үшөөл удаан байхаар бэлэн һуугаа бшуу.

Дондок Улзытуевай суг хамта һураһан нүхэдэйнь зүгһөө Сэсэг Дармаевна һайхан үгэнүүдээр дурсаба.

- Би өөрөө 1957 ондо Шэбэртын долоон жэлэй һургуули дүүргээб, харин Дондок 1956 ондо түгэсхэһэн юм. Гэбэшье, бидэ, эдир залуушуул, булта суг эбтэй эетэй ажаһуугаабди. Һүүлдэнь би нютагаа бусажа, арбаад жэлэй туршада багшаар хүдэлөө һэм, - гэжэ Сэсэг Дармаева хөөрэнэ.

Тэрэ үе сагта тусхай кабинет байгуулжа эхилхэдэнь, Буряад орон дотор оройдоол гурбан һургуулинуудта: Улаан-Үдын 1-дэхи интернат һургуули, Ярууна аймагай нэгэ һургуулида болон Шэбэртын һургуулида гээд, эгээл түрүүшын “Буряад хэлэнэй кабинедүүд” байгуулагдаһан юм. Сэсэг Дармаевна тиигэжэ Шэбэртынгээ гурбан уран зохёолшод: Цыденжаб Дондубон, Дондок Улзытуев, Цырен-Доржо Хамаев гэгшэдтэ зорюулагдаһан стенднүүдые бэлдээ һэн. Тэрэнь мүнөө болотороо хэшээлдэ хэрэглэгдэдэг байна.

- Дондок гээшэ хүхюу, дорюун, ухаан hонор хүбүүн бэлэй. Бүхы үхибүүдые суглуулан тойруулха, шүлэгүүдые уншалсадаг һэн. 5-6-дахи класста һуража байхадань, Цырегма Намдаковна кружок байгуулаа. Тэрээндэнь бүхы һурагшад хабаадуулагдадаг һэн. Харин табаниинь лэ, Дондок Улзытуев, Владимир Жалсанов, Цырен-Дондог Хамаев, Бальжинима Дондоков, Цырен-Дондог Шагжиев гэгшэд “Могучая куча” гүүлэн, уран шүлэгүүдые зохёожо, бэлигтэйшүүл урган гараһан юм, - гэжэ Сэсэг Дармаевна дурсана.

Автор: Александр Махачкеев
Описание: Уран зохёолшод Булат Аюшеев, Надежда Низовкина, Чингис Гуруев, Павел Большешапов

Исай Дондок хоёр эгээл дүтын нүхэд һэн

Буряадай мэдээжэ уран зохёолшо Исай Калистратович Калашниковай наһанай нүхэр, Екатерина Викторовна, энэ уулзалгада зорижо ерэхэдээ, Дондок нүхэр тухайгаа дулаахан мүрнүүдые мэдүүлбэ.

- Манай бүлэнэр Терешковагай гудамжада хүршэ байдаг бэлэйбди. Дондок гээшэ шанга абяатай, хүхюу, бэеэр томо. Орожо ерэхэдэнь, гэр соомнай багтахаар бэшэ болошодог һэн. Хүхюу дорюунаар ходол энеэдэг һэн. Заримдаа юунһээшье энеэһыень ойлгоогүй аад, Дондогые хараад, тэрэ энеэдэндэнь халдажа, сэдьхэлээ ханан энеэлдэхээр байдаг һэн. Танай нютаг, аймаг, бүхы Буряад орон гайхамшаг бэрхэ, уран бэлигтэй хүниие сагһаа урид алдаа бшуу. Ямар богони наһатай байгаа гээшэб? Зүгөөр, ямар ехэ мүр сараа үлөөгөө гээшэб! Ямар ехэ юумэ өөрөө абаад ошоо гээшэб? Ямар ехэ юумэ дутуу хэлээ гээшэб? Таанар мүнөө агуу ирагуу найруулагшын дурасхаал харюусалгатайгаар абажа ябана гээшэт, ходол дурсажа, һанажа, залуушуулаа дэмжэжэ байгыт даа. Танай баян нютагта үшөө бэлигтэйшүүл мүндэлхэ болтогой, - гэжэ Екатерина Викторовна тэмдэглээ.

Бэшүүртэ болоһон хэмжээн

Бэшүүр аймагай түбэй соёлой байшан соо хүн зон олоороо сугларба. Нэн түрүүн олоной һонорто Залуушуулай театрай мэргэжэлтэд Артём Баскаков болон Олег Коба хоёрой буулгаһан “Ая-гангын дуушан” гэһэн богонихон уран һайханай фильм харуулагдаа.

- Энэ фильм буулгахадаа, хүн зондо һануулха, Дондок Улзытуевай шүлэгүүдые уншажа үзөөгүй зониие һонирхуулха гэһэн зорилго табигдаа. Уран найруулагшын шүлэгүүд буряад хэлэн дээрэ зэдэлжэ, ород оршуулгань титр соо табигданхай. Эндэ уран зохёолшын балшар бага наһан тухай, үндыһэн тоонто Шэбэртэнь, Москва хотодо Литературна институдта түрүүшын жэлээ орожо шадаагүй сагтаа зохёоһон шүлэгүүдынь, ажаһуудал тухай шүлэгүүдынь зэдэлнэ. Гэхэ зуура, холын угайн бөө мүргэлэй үзэгдэлтэй зэргэсүүлэн харуулагдаха, - гэжэ Олег Коба хөөрэбэ.

Энэ фильм соо Дондок Улзытуевые түрэлэй аша хүбүүн Бато балшар бага наһандань наадана.

Шэбэртэ нютагһаа уг гарбалтай Буряад Уласай Арадай Хуралай депутат Владимир Павлов Дондок Улзытуевтай суг нэгэ гудамжада хүн болоһон байна.

- Би наһаараа холо дүүшье һаа, бага наһандаа Дондок Аюшеевичые харадаг, тэрээн тухай ходол шагнадаг байгааб. 1956 ондо һургуулияа дүүргэбэшье, 1957 ондо шүлэгүүдэйнь эгээл түрүүшын согсолбори нара харахадаа, ирагуу найруулагшын дундаршагүй бэлигтэй байһыень гэршэлнэ. Мүнөө Шэбэртэ нютагта Дондок Улзытуевай музей бии. Светлана Тогошиевна ехэ ажал ябуулаа, мүн эндэ үшөөшье ажал ябуулхаар, - гэжэ депутат мэдээсэбэ.

Мүнөө үе сагта мүнгэн зөөриин соёлой шэглэлдэ багаар үгтэдэг тухай болон саашадаа гүрэн түрын үндэһэ байгуулагша соёлой шэглэл дэмжэгдэхэл ёһотой гэжэ Владимир Павлов онсолоо.

Соёлой сайд Тимур Цыбиков гүн баялигай бэлигтэй уран зохёолшониие “Агууехэ поэт” гээшэ гэжэ тэмдэглээ.

- Оройдоол 36 наһатайхан байгаад, алтан дэлхэйһээ халин ошоходоо, ямар ехэ баялиг нөөсэ үлөөгөө гээшэб? Буряад Улас дотор бэелүүлэгдэһэн “Буряадай соёл”, “Буряад хэлэ хүгжөөлгын” гэһэн хоёр гүрэнэй дэмжэлтэнүүдэй ашаар хоёр жэлэй туршада Дондок Улзытуевай бүтээлнүүдэй хоёр боти согсолбори хэблэгдэбэ. Хоёрдохи ботинь энэ ойн баяртай дашарамдуулагдан үрдижэ, нара хараба гээшэ. Гурбадахи ботииень ерэхэ, 2017 ондо хэблэхые оролдохобди, - гэжэ соёлой сайд дуулгаба.

Гурбан боти суглуулбари бэлдэһэн эрдэмтэн Людмила Дампилова “Ямар олон шүлэгүүдыень хэблэгдээгүй, хүн зондоо мэдэгдээ, дуулдаагүй байна гээшэб”, - гэжэ Тимур Цыбиковтэ хэлэһэн байгаа.

- Дондок Улзытуевай шүлэгүүд соо оло дахин Шэбэртэ нютагта зорюулагдаһан байдаг. Мүнөө түрэһэн нютагынь ерээд байхадаа, одоол ойлгохоор, ямар һайхан нютаг гээшэб, ямар баян дэлгэр, бэлигтэй зоной дайда гээшэб. Иимэл газарта үшөө олон бэлигтэйшүүл мүндэлхэл ёһотой, - гэжэ Тимур Гомбожапович тэмдэглээ.

“Буряад үнэн” сонинтой нягта холбоотой

Манай “Буряад үнэн” сониндо Дондок Улзытуевай эгээл түрүүшын шүлэгүүд хэблэгдэжэ, нара харадаг байһан юм. Мүнөөшье болотороо манай Хэблэлэй байшан дүрбэн хэблэлнүүдтээ үргэлжэ бэлигтэй уран зохёолшо тухай хөөрэжэл, уран бүтээлнүүдыень хоёр хэлэн дээрэ тэгшэ гаргажал, толилжол байдаг юм. Энээн тухай “Буряад үнэн” Хэблэлэй байшангай захиралай орлогшо Александр Махачкеев бүгэдэндэ хандажа мэдүүлээ.

Хэблэлэй байшангай зүгһөө мүн лэ “Байгал” сэтгүүлэй редактор Галина Базаржапова-Дашеева, “Байкал” журналай редактор Булат Аюшеев гэгшэд баярай үгэнүүдые хэлэжэ, шэбэртынхидтэ өөһэдынгөө хэблэлнүүдые бэлэг болгон барюулба.

Автор: Цырегма Сампилова
Описание: “Байкал” журналай редактор Булат Аюшеев, “Байгал” сэтгүүлэй редактор Галина Базаржапова-Дашеева, “Буряад үнэн” Хэблэлэй байшангай захиралай орлогшо Александр Махачкеев

Гэхэ зуура, Александр Виссарионович Дондок Улзытуевай хүбүүн Амарсана Улзытуев тухай хүн зондо мэдүүлбэ. Амарсана Дондокович Москва хотодо ажаһуугаад, ород хэлэн дээрэ шүлэгүүдээ бэшэдэг, манай Буряад орондо үсөөнөөр мэдэдэг байһаниинь харамтай.

- Дондог Улзытуев уран һайхан бүтээлнүүдээ үлөөгөө, мүн өөрынгөө бэлигээ хүбүүндээ дамжуулаа. Амарсана мүнөө Ород гүрэнэй поэзиин алтан хуудаһан руу орожо байһан бэлигтэй найрагшануудай нэгэн гээшэ. Улаан талмай дээрэ шүлэгөө уншадаг, шүлэгүүдынь мэдээжэ сэтгүүлнүүдтэ хэблэгдэдэг. Номуудынь гүрэнэй суута хэблэлнүүдтэ гарадаг. Амарсана гээшэ шэнэ үе сагай бэлигтэй поэт гээшэ, - гэжэ “Буряад үнэн” Хэблэлэй байшангай захиралай орлогшо тэмдэглээ.

Бэлигтэй, элитэ ирагуу найруулагша Дондок Улзытуевай 80 жэлэй ойдо зорюулагдаһан хэмжээ ябуулга энэ үдэр үшөө удаан сагта үргэлжэлөө. Шэбэртын болон Бэшүүр аймагай соёлшодой, һурагшадай хүсөөр концерт-наадан дэлгэгдээ.

Мүн Дондок Улзытуевай уран бүтээлнүүдэй оршуулгануудые болон уран шүлэгүүдые уран һайханаар сээжээр уншалгын Буряад Уласай хэмжээнэй харалгануудай дүн согсологдожо, илагшад уран шүлэгүүдыень уншаа.