​Жэргэмэлтэ талын дуушан

Элитэ поэдэй түрэһэн тоонтодо дурсалгын уулзалганууд болоо. Нютагай нангин шүтөөн – Хүтэл дээрэ хүндэтэ аха захатан, “Буряад үнэн” сониной штатнабэшэ сурбалжалагша, багшын ажалай ветеран Цырен-Дондок Шоболоевич Зандраев түрүүтэй олониитын түлөөлэгшэд Улаан-Үдэһөө зориһон делегациие угтан абаа. Поэдэй шүлэгүүдые эгээл түрүүлэн шагнадаг, дэмжэдэг, далижуулдаг байһан Дугарма Гытыповна Улзытуеватай, музей-буусые эрхилэгшэ Светлана Тогошиевна Банзаракцаеватай, Шэбэртын һургуулиин түлөөлэгшэдтэй, аймагай соёлой байшанда уулзалганууд сэнтэй байгаа.

“Жэргэмэлтэ талын дуушан” гэһэн шэнжэлэл-статьягаа оложо, эгээл энэ музей-буусада суглуулагдажа байһан мэдээсэлнүүдтэ нэмэри болгон, поэт Галина Базаржапова бэлэглэһэн байна. Мүнөө тус шэнжэлэл сониндоо толилхомнай.

Өөр тухайгаа, өөрынгөө бэшээшэ зохёол тухай Буряадай мэдээжэ, бэлигтэй поэт Дондок Улзытуев иигэжэ мэдүүлнэ:

Жэргэмэлтэ талын дунда

Жэнхэни буряад уран хэлэеэ

Жэлһээ жэлдэ гүнзэгырүүлэн,

Наһан тухай, наран тухай

Намдуу ааляар удхалхалби.

Ажабайдалай амисхаал сооһоо

Асари хүсэ абажа ерэхэб,

Арадай түүхын абдар сооһоо

Алтан тобшыень тайлан сэлихэб.

Олон түмэн арад зоной

Омог дууша хүбүүн болохоб!

Үгэлэн хэлэһэн үнэн үгэм

Үнөө дээрээ хэды-еды,

Үльгэр дуунайм үнсэг түүхэ

Үшөөл үды, үшөөл үды!

Тиимэл даа, дуулаһан hайн дуунуудайнь олоншье haa, урдань зохёолшын ямар ехэ харгы угтажа байгаа гээшэб! Д.Улзытуев шэдитэ шүлэгүүдэйнгээ шэмэтэ үгэнүүдээр олон мянгаад уншагшадай дура татан буляажа, эльгэ зүрхэ “эльбэдэн”, бэе тээшээ татадаг байгаа.

Уһан буряадаар урдаһан шүлэгүүд “хизааргүй үргэн талада хазааргүй агта хүлэгүүдтэл” гү, али “оодор табин нэрьеһэн аадар түргэн голнуудай” сүлөө дардамаа һайрхаһандал, зориг хүсыень гэршэлһэндэл, шэнхинэжэл байдаг. “Поэзиие нэгэ һаа мэдэржэ болохо, үгы һаа, оройдоошье мэдэржэ болохогүй”, - гэжэ Литвагай поэт Э.Межелайтисай хэлэһэнэй ёһоор, Д.Улзытуев заатагүй дуушан болохо хуби заяатай байшоо. Иимэ нарин мэдэрэлтэй байһан дээрэһээ буряад поэзидэ үзэгдөөгүй үргэн дэлисэтэй поэт болоо һэн. Үшөө багадаа, үбгэн баабайн үльгэр түүхэ шагнан һуухадаа, “түбэрөөн, табараан дуулдажа, шэхэндэмни шэжэр һэлмэ ялалзаад, обоо хүбөө шулууд оболзоходол гэдэг һэн, холбоо сэнхир һарьдагууд хотолзоходол гэдэг һэн”, - гэжэ поэт һанан-һанан бэшэнэ. Д.Улзытуевай шүлэгүүд соло дуудалгаһаа гү, али газаа түхэл зураглаһан хооһон уряануудһаа хараа байса илгардаг.

“Гараа һунгажа, “Ура!” һүхирхэ үлүү, уряа дуугаар хэндэшье туһа хэгдээгүй”, - гэжэ поэт тон зүб хэлэнэ.

Ёһотой поэт сагай долгиндо диилдэжэ, поэзиин арадай түхэл маягые үгы болгохо эрхэгүй. Д.Улзытуевай шүлэгүүд үндэһэн поэзиингээ онсо шэнжые бүри ехээр үргэдхөө. Тэрэнь буряад ёһо заншалнуудай, ород арадай литература болон искусствын нүлөөн доро һалбаран, түхэл маягаа оложо эхилһэн байна. Урданай үльгэр түүхын хэлэнэй найруулга мүнөө сагай удха хоёрые тон бэрхээр зохилдуулан хамтаруулжа:

Наһатай эрын гайхамаар,

Нарай үриин энеэмээр,

Эдир дүүхэйн баясамаар,

Эжы хүнэй уярмаар…

шүлэгүүдые бэшэдэг һэн.

Өөрын бэлигэй хажуугаар эрдэм, һуралсал ехэ шухала гэжэ ойлгоһон залуу поэт 1957 ондо Горькиин нэрэмжэтэ Литературна институдта ороо. Тэндэ элдэб яһанай хүбүүд, басагадтай танилсажа, тэдэнтэй эрдэм шадабаряараа хубаалдажа ябадаг байгаа. Д.Улзытуев юртэмсын ажабайдалаар аргагүй һонирходог байһан тула энээгүүр тэрээгүүр аяншалжа, газар бүхэниие шэнжэлжэ ябаха дуратай һэн. Прибалтикын, Дунда Азиин нютагуудта зорюулжа, олон тоото шүлэгүүдые бэшэһэн байна.

Нэгэ долгиндо һэжэгдэн,

Нэгэ оршон тойрондо

Удаан саг соо тэсэдэггүйб –

гэжэ тэрэ мэдэрнэ. Уянга хадаа Д.Улзытуевай поэзиин бэеэ дааһан онсо шэнжэ болоно. “Тайгын гүндүү хормойгоор хүгжэм суглуулжа, сүлөө олоһон бэемнил, шүлэг бэшэхэ хубимнил”, - гэжэ уянгата зохёолшо шэбшэнэ.

Д.Улзытуев мүнөөнэй поэзиин эрилтые ойлгожо, тэрэнэй шанарые тодорхойлходоо, “эмээлһээ буугаагүй ээлтэйхэн шүлэгүүдэй хаһа үнгэрөө” гэжэ бэшэнэ. Эрдэм-техникын дэбжэлтын үедэ юрын хүн замбуулин руу ниидэдэг болоо ха юм. Иимэ үе сагта шүлэгшэ хүн шэнэ үгэ, шэнэ сасуулбари бэдэрхэ ёһотой гэжэ Буряадай бэлигтэй дууша хүбүүн һайн ойлгодог байгаа.

Д.Улзытуевай түрүүшын шүлэгүүд “Гуурһанай гурбан нюуса” гэһэн гаршаг доро үхибүүдтэ зорюулһан удхатай ном боложо хэблэгдээ һэн. Эдир наһанайнь зохёолыешье шэнжэлхэдэ, залуу поэт шүлэг зохёолгын техникые шудалһан байгаа гэжэ элирнэ. Рифмэ, дабталга хэрэглэжэ, табсантуулаадшье бэшэжэ туршаһан байна. Эндэл поэтическэ янза түхэлые бэдэрэлгэн эхилээ. Жэшээ болгон, “Найматайхан Хоридой” гэжэ онтохолон бэшэһэн поэмэ сооһоонь нэгэ бадаг харая:

Манай Хоридой маһайна,

Малгайгаа абаад малайна.

Дүршэлтэй поэт болоод байхадаа, Дондок Улзытуев хүлеэгдээгүй уран аргануудые олоор хэрэглэдэг һэн. Поэтическэ аргануудые хэрэглэдэгыень хараад үзэхэдэ, толгой холболго ходо даганагүй, харин үгэнүүдэйнь абяануудай адляар соностодог гурим баримталагдана. Жэшээ болгон, “Сагай сууряан” гэһэн ном сооһоо иимэ бадаг харая:

Гайхал болон суурхаһан

Байгал номин далайгаа

Аһан шадалаа гаргажа,

Наһан соогоо магтаалби.

Удаадахи мүрнүүдэй хүгжэмые мэдэржэ туршая:

Аадарай һэрюун дуһал болоод

Амилха гэһэн бодол бэлэй,

Ангажа хэбтэһэн талын сээжэдэ

Адхарха гэһэн хүсэл бэлэй.

Үгышье һаа:

Шэнэһэн модон уняатай

Шэнэхэн айлай байшан соо,

Дууша солгёон хүбүүнэй

Уужам хонгёо сээжэ соо

Сэдьхэл минии үлэһэй даа.

Эдэ мүрнүүдые уншахадаа, арад зондоо, түрэл дайдадаа тэрэнэй угаа ехээр дурладаг, ажабайдалтай нягта холбоотой байхаяа эрмэлзэдэг байһые ойлгонобди.

Зүгөөр 20-дохи зуун жэлэй поэт хадаа “наран тухай, наһан тухай”, “эсэгэ тухай, эхэ тухай” бэшэхэһээ гадна, бүхы замбиин ажабайдалаар, эб найрамдалай асуудалнуудаар һонирхоно:

Хүнхинэнэ бүхы дэлхэй,

Хүгжэм дуугаа дэлгэнхэй,

гэжэ тэрэ баясан мэдэрнэ.

Эхэ орондоо инаг дуратай байһанииень шэнэ Буряадай ажабайдалаар, түрүү хүнүүдэй ажалай дүнгөөр харуулна. “Хүсэн түгэлдэр ажалша эрые дуулажа, сэдьхэл түгэлдэр малша эхэнэрые магтажа”, поэт энэ темэдэ хандана. Сэдьхэлдээ сэнтэй “улаан нараяа, Улаан талмайгаа, Улаан-Үдэеэ, Улаан хадаяа” магтажа, нютагаа бүхэли юртэмсын хуби болгожо зураглана. “Сагай сууряан” гэһэн ном соогоо арад түмэнэй түүхын, Ленин багшын мүнхэ харгы мүндэлүүлэн түрэһэн тухай, Октябриин агуу хубисхалые дурдан-дурдан түүрээнэ. Бүмбэрсэгэй зургаанай нэгэ хуби бологшо СССР орон бүхыдөө улаан тугаар намилзажа, ударидагша агуу партиин хүсөөр арад зоной засагай тогтоһон тухай хөөрэнэ.

Арад зоной таһалдашагүй байдалые байгаалиин жэшээ дээрэһээ зураглана. Юртэмсын унтаршагүй мүнхэ байдалда этигэжэ байһанаа иигэжэ тайлбарилна: “Үнгэ ногоон хасууриин галдуулжа дууһабал, үнэһэн сооһоо мүндэлхэ сагдуул гэжэ байхал”... Философско бодомжонуудынь эрдэмтэй хүнэй ухаае гэршэлнэ. Энэ шэнжээрээ Д.Улзытуевай шүлэгүүд философско лирикэдэ ехэхэн нэмэри оруулна гэжэ һанахаар.

Шүлэгүүд сооһоонь “урасхал мэтэ урдаһан сагай” долгин соо хүнэй наһан, амидарал, нүхэсэл ямар һуури эзэлнэб гэһэн сэдьхэл дуулдана. Саг хадаа хүнэй хүсэлдэ шадарлажа, бүтээһэн хэрэгэйнь хэмжээн боложо үгэхэ ёһотой гэжэ поэт олон шүлэг соогоо батална.

Д.Улзытуев ондоо газарнуудһаа шэнэ мэдэрэл, мэдээсэлнүүдые асаржа, арадуудай хани барисаан тухай “Дунда Азиин дуунууд”, Балтиин далайн эрьеһээ асарһан шүлэгүүд соогоо дуулана.

Инаг дуранай дэмбэрэлтэ хүсые харуулһан шүлэгүүд Д. Улзытуевай поэзидэ онсо һуури эзэлдэг. Барагдашагүй баяршье, дууһашагүй уйдхаршье тэрэниие тон адляар хүлгүүлнэ. Уй гашуудалта мэдэрэлнүүд дурыень үгырүүлнэ бэшэ, харин бүри гүнзэгырүүлнэ. Жэшээнь, “Дуран тухай мүрнүүд” гэһэн шүлэгүүд сооһоо инагтаа мэдүүлһэн захяа абажа харая:

Гашуудал, гомдол шамайем

эзэлэн,

Гажаралай галаар хайрахань

гээбы,

Гансахан бэшэ, олонхон удаа

Газарта нулимсань дуһалхань

гээбы...

Үшөө нэгэ жэшээ:

... Баяртай, амарагни!

Баруун мэлмэн нюдэнэйнгөө

Бадма линхуа сэсэгые

баримталжа ябаарай.

Зүүн хара нюдэнэйнгөө

Зүн татаад байгаа һаань,

Зүрхөөрөө дууша намайгаа

Зүүдэлнэ гэжэ һанаарай.

Удаадахи мүрнүүдые анхарая:

Дун сагаан эхэ талада үритэйб.

Дуу дуулаха –

иимэ нангин үритэйб.

Эдээхэн мүрнүүдые ходол уншажа һуухаар. Энээхэн тодорхойлолгоор Д.Улзытуевай лирическэ геройн түхэл шарайе танижа боломоор. Эхэ оронойнгоо урда харюусалгата мэдэрэлтэй ажал хэжэ ябаха үритэй хүн – ёһотой совет хүнэй шарай ха юм. Сэбэр һанал бодолтой, даруушье, бардам дорюуншье хүнэй дүрэ тобойсо гаража ерэнэ. Энэ хүн заримдаа багахан гүлмэр үхибүүндэл һонюушархуу, заримдаа эдеэшэгшье хэбэртэй. Жэргэмэл борохон шубуу сээжэдээ бүүбэйлэн, тала мэтэ уужам сэдьхэлэй аялгаар уншагшадые уяруулдаг хүн – поэдэй лирическэ герой.

Жэргэмэлтэ талын дууша үшөөшье олон һайхан шүлэг зохёохо һэн. Теэд... Гэбэшье тэрэнэй хэһэн юумэн ехэ. Шэнжэлэгшэд Д.Улзытуевай шүлэгүүд тухай олохон дахин бэшэхэл байха. Юуб гэхэдэ, тэрэнэй поэзиин уянга, нугалбари болон бусад шэнжэ түхэлые нэгэхэн статья соо харуулхын аргагүй. Ород, буряад, литва хэлэн дээрэ хамтадаа арба гаран ном хэблүүлжэ үрдиһэн байна бшуу. Ном бүхэнииень амяарлан шэнжэлхээр гэжэ һанагдана. Би Дондок Улзытуевай поэзиин юрэнхы шэнжэ тухай өөрынгөө үгые хэлэхэ гэжэ туршаһан байнаб.

Галина Базаржапова, Доржи Банзаровай нэрэмжэтэ БГПИ-гэй 4-дэхи курсын оюутан.

“Буряад үнэн”, 1973 оной июниин 22.